न्यायमञ्जरी: प्रथम भाग (आचार्य जयन्त भट्ट - पं. सूर्यनारायण शुक्ल सम्पादित, काशी संस्कृत ग्रन्थमाला)

प्रमाणप्रकरणम् ९१
रिष्यति तदनन्तरभाविना हि स्मृतिरपि क्व चिद् दृश्यते एव, न च सा तच्छा-
यावतीति दुराशामात्रमेतत् ।
ननु निर्विकल्पकेनैव वस्तुसर्वस्वं गृहीतम्, एकस्यार्थस्वभावस्येति वर्ण्णि-
तम्, प्रतिविहितमेतद् गृहीतग्रहणे ऽपि प्रामाण्यानपायात्, किं च किं निर्वि-
कल्पकेन गृह्यते इत्येतदेव न जानीमः ।
भवन्तो निर्विकल्पस्य विषयं सम्प्रचक्षते ।
सजातीयविजातीयपरावृत्तं स्वलक्षणम् ॥
महासामान्यमन्ये तु सत्तां तद्विषयं विदुः ।
वाग्रूपमपरे तत्त्वं प्रमेयं तस्य मन्वते ॥
के चिद् गुणक्रियाद्रव्यजातिभेदादिरूषितम् ।
शबलं वस्तु मन्यन्ते निर्विकल्पकगोचरम् ॥
प्रत्यक्षविषये ऽप्येताश्चित्रं विप्रतिपत्तयः ।
परोक्षार्थे हि विमतिः प्रत्यक्षेणोपशाम्यति ॥
प्रत्यक्षे हि समुत्पन्ना विमतिः केन शाम्यति ।
इदं भाति न भातीति संविद्विप्रतिपत्तिषु ॥
परप्रत्यायने पुंसां शरणं शपथोक्तयः ।
न तु शपथशरणा एव निरुद्ध्यमास्महे मार्गान्तरेणापि तत्प्रमेयं नि-
श्चिनुमः ।
निर्विकल्पानुसारण सविकल्पकसम्भवात् ।
ग्राह्यं तदानुगुण्येन निर्विकल्पस्य मन्महे ॥
तत्र न तावत्सकलसजातीयव्यावृत्तं स्वलक्षणं प्रत्यक्षस्य विषयः ।
गृहीते निर्विकल्पेन व्यावृत्ते हि स्वलक्षणे ।
अकस्मादेव सामान्यविकल्पोल्लसनं कथम् ॥
निर्विकल्पानुसारेण हि विकल्पाः प्रादुर्भवितुमर्हन्ति, अपि च—
विजातीयपरावृत्तिविषया यदि कल्पना ।
व्यावृत्तिरूपं सामान्यं गृहीतं हन्त दर्शनेः ॥
व्यावृत्तान्ननु नैवान्या व्यावृत्तिः परमार्थतः ।
व्यावृत्तग्रहणेनैवं सुतरां तद्ग्रहो भवेत् ॥
सामान्यग्रहणे ऽप्येवं तद्व्यापारविकल्पनात् ।
स्वलक्षणपरिच्छेदान्निष्ठं तन्नावतिष्ठतेः॥
नापि सत्ताद्वैतवादिम्मतसत्ताख्यो निर्विकल्पस्य विषयो युक्तः ।
सत्ताग्रहणपक्षे ऽपि विशेषावगतिः कुतः ।
सा भाति भेदस्पृष्टा चेत्सिद्धमद्वैतदर्शनम् ॥