न्यायकुसुमाञ्जलि (उदयनाचार्य - ईश्वर-सिद्धि दार्शनिक तर्कशास्त्र एवं सान्वय सटीक)

५१६ व्याख्यात्रयोपेतप्रकाशयुते न्यायकुसुमाञ्जलौ [ ५ कारिकाव्याख्यायां
ध्वस्य तद्धेतुत्वात् । अन्यथा द्वाभ्यां त्रिभिश्चतुर्भिरित्यनियमेनाप्यण्वारम्भे तद्वैय-
र्थ्यप्रसङ्गात् । अणुत्व एव तारतम्याभ्युपगमस्तु संख्यामवधीर्य न स्यात् । अस्तु
महदारम्भ एव त्रिभिरिति चेन्न । न, महतः कार्यस्य कार्यद्रव्यारभ्यत्वनियमात् ।
तथापि वा तारतम्ये संख्यैव प्रयोजिकेति । न च प्रचयोऽपेक्षणीयोऽवयवसंयोग-
स्याभावात्।
तस्मात् परिमाणप्रचयौ महत एवारम्भकाविति स्थितिः। अतोऽनेकसंख्या
प्रकाशः ।
द्व्यणुककार्यवत् परमाणुत्रयारब्धस्यापि बहुत्वहेतुकमहत्त्वोत्पादापत्तिरित्यर्थः । ननु परमाणुद्वया-
रब्धस्येवाणुत्रयारब्धस्याप्यणुत्वमेव स्यादित्यत आह अन्यथेति । तथा सति त्रित्वादिसंख्या-
वैयर्थ्यापत्तिरणुद्वयारब्धापेक्षया तद्विशिष्टारब्धे विशेषाभावादित्यर्थः । प्रत्येकं व्यभिचारादकारण-
त्वं स्यादिति भावः । नन्वणूनां संख्यावैचित्र्यमणुपरिमाणतारतम्यभेदसम्पादनोपयोगि, परि-
माणेऽवान्तरकारणभेदव्यङ्ग्यजातिभेदाच्च न व्यभिचार इत्यत आह द्वाणुण एवेति । तथापि
तारतम्ये संख्यैव प्रयोजिका, संख्याभेदं विना समुदाये भेदकान्तराभावादित्यर्थः । परमाणु-
कार्यस्य महत्त्वप्रसङ्ग इत्यत्रेष्टापत्तिमाह अस्त्विति । त्रिभिः परमाणुभिरित्यर्थः । महत इति ।
अनन्यथासिद्धान्वयव्यतिरेकाभ्यां तथैव कारणत्वनिर्णयादित्यर्थः । ननु द्यणुकादिपरिमाणस्य
परिमाणजन्यत्वेऽपि प्रचयजन्यत्वं स्यात्, तस्यापि महत्त्वे कारणत्वादित्यत आह न चेति ।
अतोऽनेकेति । अत्रेदं तत्त्वम् । त्र्यणुकमहत्त्वं न परिमाणजन्यं संख्याप्रचयाजन्यमहत्त्वं
प्रत्यवयवमहत्त्वेन कारणत्वात् । न त्ववयवपरिमाणत्वेन, परमाणुपरिमाणाद् द्यणुके महत्त्वापत्तेः ।
नापि जन्याऽवयवपरिमाणत्वेन, गौरवात् । नापि जन्याणुत्वेन, तथाऽदर्शनात् । महत्त्वविशेषे-
प्रकाशिका ।
समानपरिमाणकपालद्वयारब्धघटापेक्षया समानपरिमाणकपालत्रयारब्धघटे महत्त्वप्रकर्षदर्शनात्
संख्यापि कारणमित्यर्थः । न च तर्हीत एव बाधकात्रिभिः परमाणुभिर्द्वयणुक्यारम्भ इति वाच्यम् ।
परिमाणस्य स्वापेक्षयोत्कृष्टपरिमाणजनकत्या द्वयणुकत्र्यणुकयोरणुतमत्वापत्त्या नाणुपरिमाणं
परिमाणजनकमित्यग्रे वक्ष्यमाणत्वात् । ननु परिमाणद्वयेति । महत्त्वसमानाधिकरणाया एव
बहुत्वसंख्याया महत्त्वजनकत्वमिति भावः । ननु न वैयर्थ्यं द्वित्वत्रित्वादीनां कारणतावच्छेदकत्वा-
दित्यत आह प्रत्येकमिति । संख्यैव प्रयोजिकेति । तथा च संख्यायां अणुपरिमाणजनकत्वे
सिद्ध ईश्वर इति भावः । परमाणुकार्यस्येति । यद्यपि पूर्वं द्व्यणुके महत्त्वप्रसङ्गः कृतः, तथापि
द्व्यणुकेऽपि परमाण्वारभ्यत्वं नियम्यमिति तत्रैव इष्टापादनाशङ्केति भावः । ननु यथा नित्यवृत्ति-
परिमाणस्याणुपरिमाणस्य वाऽजनकत्वम् तथा नित्यवृत्तिईश्वरवृत्तिसंख्ययोरपि न जनकत्वमित्याश-
येनाह अत्रेदमत्तत्त्वमिति । नन्विति । न च महतः कार्यस्य कार्यद्रव्यारभ्यत्वनियमादेव न
द्व्यणुके महत्त्वमिति वाच्यम् । नित्यस्य स्वरूपयोग्यत्वात्फलावश्यम्भावनियमात् । गौरवादिति ।
जन्यत्वविशेषणप्रवेशेनेति भावः । महत्त्वविशेष इति । प्रचयशून्यावयवद्वयारब्धघटादिपरिमाणे
मकरन्दः ।
तन्न जनकं, तथा नित्यवृत्तिसंख्यात्वादिना बहुत्वसंख्याऽपि जनिका न स्यात्, न च द्यणुकस्य
महत्त्वप्रसङ्गः, कार्यस्य महतः कार्यद्रव्यारभ्यत्वनियमादित्याशयेनाह अत्रेदं तत्त्वमिति ।
न त्विति । यद्यपि महतः कार्यस्य कार्यद्रव्यारभ्यत्वनियमादेव न द्यणुके महत्त्वापत्तिः,
तथापि नित्यस्य तस्य स्वरूपयोग्यत्वे फलावश्यम्भावापत्तिरित्यत्र तात्पर्यम् ।
महत्त्वविशेषे इति । प्रचयशून्यावयवद्वयारब्धघटादिमहत्त्वे व्यभिचारादित्यर्थः ।

Here is the line-by-line transcription of the Sanskrit text from the image:

पंचमस्तबके ] ईश्‍वरसाधनम्। ५१७
परिशिष्यते। सापेक्षाबुद्धिजन्या, अनेकसंख्यात्वात्। न चास्मदादीनामपेक्षा-
प्रकाशः।
ऽनियतहेतुकताऽऽपत्तेश्च। महत्त्वत्वान्तरजातिकल्पने गौरवम्। बहुत्वकल्पनञ्च प्रामाणिकम्। एवं
द्व्यणुकपरिमाणं न महत्त्वजनकम् अणुपरिमाणत्वात् परमाणुपरिमाणवत्, अन्यथा तस्य
महत्त्वजनकत्वे द्व्यणुकस्यापि महत्त्वप्रसङ्गः, किन्त्ववयवबहुत्वं, परिमाणप्रचयाजन्यमहत्त्वे
अवयवबहुत्वेन कारणत्वकल्पनात्। एवं द्व्यणुकपरिमाणं नाणुपरिमाणजन्यं परिमाणत्वाद् ,
अणुपरिमाणत्वाद्वा। परमाणुपरिमाणं न परिमाणजनकम् अणुपरिमाणत्वाद् द्व्यणुकपरिमाणवत्।
यत्तु नित्यपरिमाणत्वान्न तज्जनकं व्योममहत्त्ववदिति। तन्न, अवयवनित्यपरिमाणस्य जनक-
त्वाभ्युपगमात्। अन्यथा नित्यवृत्तिसंख्याया अप्यजनकत्वापत्तेः। अतो द्व्यणुकपरिमाणं
संख्याजन्यं परिमाणप्रचयाजन्यत्वे सति जन्यपरिमाणत्वादित्यवयवबहुत्वाभावाद् द्वित्वमेव तज्ज-
नकम्। यदि च द्व्यणुकत्र्यणुकपरिमाणं परिमाणजन्यं स्यात्, तदा कारणपरिमाणापेक्षया उत्कृष्टं
स्यान्महज्जन्यमहत्तरमहत्तमवदित्यणुपरिमाणतरतमत्वापत्तिः। उत्कर्षश्च न कारणपरिमाणाऽपेक्षयाऽ-
धिकदेशत्वं, येनेष्टापत्तिः स्यात्, किन्तु तरवन्तकारणपरिमाणवाचकवाच्यत्वं, तत्प्रवृत्तिनिमित्तजा-
तिमत्त्वं वा।
ननु परमाणुद्वित्वं न परिमाणजनकं नित्यवृत्तिसंख्यात्वाद्, अणुवृत्तिद्वित्वत्वाद्वो, व्योम-
द्व्यणुकवृत्तिद्वित्ववत्। एवं द्व्यणुकवृत्तिबहुत्वं न परिमाणजनकम्, अवयववृत्तिबहुत्वात् ,
परमाणुबहुत्ववत्। यथा त्र्यणुकमहत्त्वस्याणुजन्यत्वे द्व्यणुकस्यापि महत्त्वप्रसङ्गः, तथाऽणुवृत्तिसं-
ख्याजन्यत्वेऽपि द्व्यणुकस्य महत्त्वप्रसङ्गः। यथा च परिमाणस्य स्वोत्कृष्टपरिमाणजनकत्वादणु-
तरत्वप्रसङ्गः तथा संख्याया अपि समानाधिकरणपरिमाणोत्कृष्टपरिमाणारम्भकत्वप्रसङ्गः।
मैवम्। सर्गादौ परमाणुवृत्तिद्वित्वबहुत्वयोरसिद्धावाश्रयासिद्धेः, सिद्धौ वा धर्मिग्राहकमानवा-
धात्। अथ द्व्यणुकपरिमाणं न द्वित्वजन्यं परिमाणत्वात्, त्र्यणुकमहत्त्वं नाणुवृत्तिबहुत्वजन्यं
प्रकाशिका।
व्यभिचारादित्यर्थः। परिमाणप्रचयजन्यमहत्त्वेति। परिमाणप्रचायाजन्यमहत्त्व इत्यर्थे यथाश्रुते
कल्पनास्थलाभावात्। एवं द्व्यणुकपरिमाणमिति। विपक्षबाधकन्तु अणुतमत्वापत्तिः पूर्वमु-
क्तैवेति द्रष्टव्यम्। अतो द्व्यणुकपरिमाणमिति। अत्र हेतौ प्रचयपदानन्तरं मात्रपदं
पूरणीयम्, तेन कपालत्रयारब्धघटपरिमाणं दृष्टान्तः, अन्यथा दृष्टान्तालाभात्। यद्वा त्र्यणुकपरि-
माणस्य परिमाणजन्यत्वे सिद्धे प्रयोगोयमिति तदेव दृष्टान्तमुपादाय यथाश्रुत एव तत्र हेतुः।
विपक्षबाधकमाह यदि चेति। अणुवृत्तिद्वित्वत्वादिति। अत्राणुवृत्तिपदं स्पष्टार्थम्।
अवयववृत्तीति। अवयवपदमणुपरं तेन कपालादिवहुत्वस्य घटादिपरिमाणारम्भकतया न
व्यभिचारः। यदि च बहुत्वस्य क्वचिदपि न परिमाणजनकत्वमिति पूर्वपक्ष्युतराशय इति नोक्तव्य-
भिचारः, तदावयवपदं स्पष्टार्थमेवेति मन्तव्यम्। उक्ताश्रयासिद्धिभिया परिमाणं पक्षयति अथेति।
मकरन्दः।
अणुवृत्तिद्वित्वत्वाद्वेति। अत्राणुवृत्तिपदं स्फुटार्थम्।
अवयववृत्तिबहुत्वादिति। अत्रापि वृत्त्यन्तं स्फुटार्थम्। अन्यत्रापि बहुत्वस्य तज्जनकत्वा-
नाभ्युपगमादित्येके। अवयवपदमणुपरं तुल्यपरिमाणाधिकसंख्यारब्धे महस्त्वोत्कर्षेण तस्य तज्जन-
कत्वे व्यभिचारादित्यन्ये। आश्रयासिद्ध्यादिपरिहारार्थं परिमाणं पक्षयति अथेति।

५१८ व्याख्यात्रयोपेतप्रकाशयुते न्यायकुसुमाञ्जलौ [ ५ कारिकाव्याख्यायां
बुद्धिः परमाणुपु सम्भवति । तद् यस्यासौ सर्वज्ञः । अन्यथा अपेक्षाबुद्धेरभावात्
संख्याऽनुत्पत्तौ तद्गतपरिमाणानुत्पादेऽपरिमितस्य द्रव्यस्यानारम्भकत्वात् द्व्यणु-
कानुत्पत्तौ विश्वानुत्पत्तिप्रसङ्गः । अस्मदादीनामेवाऽनुमानिक्यपेक्षाबुद्धिरस्त्विति
प्रकाशः ।
महत्त्वत्वात् परिमाणत्वाद्वेति चेत् । न । प्रसिद्धद्वित्वबहुत्वजन्यत्वे साध्ये सिद्धसाधनात्, अप्रसिद्ध-
तन्निषेधे साध्याप्रसिद्धेरिति संख्यैव तज्जनिकेति वयम् ।
साम्प्रदायिकास्तु—द्व्यणुकपरिमाणसमवायिकारणताग्राहकं मानं यद्यणुपरिमाणं विषयी-
कुर्यात् तदा परिमाणद्वयासमावायिकारणत्वे गौरवमिति द्वित्वमेकं विषयीकरोति । यद्वा एकत्वस्य
परिमाणानारम्भकत्वे सजातीयनिरूपितोत्कर्षानाश्रयत्वं प्रयोजकम् , तच्च परमाणुपरिमाणेऽपि तुल्य-
मित्याहुः ।
ऋजवस्तु—कारणपरिमाणवत् कारणानेकवृत्तिसंख्याऽप्यन्वयाथनुविधानात् परिमाणहेतुः ।
ग्रन्थस्तु संख्यानिरपेक्षपरिमाणकारणत्वनिषेधपर इति समादधुः ॥
तद् यस्यासाविति ॥ ईश्वरापेक्षाबुद्धेर्नित्यत्वेनाविनाशेऽपि तदुत्पादितद्वित्वादेर्निमित्तान्त-
प्रकाशिका ।
प्रसिद्धेति । एतच्च सामान्यलक्षणानभ्युपगन्तृपरमतेन दूषणं स्वमतीतप्रयोजकत्वे तात्पर्यमिति ।
केचित्तु वस्तुतः सामान्यलक्षणानभ्युपगमेऽपि न तयालीकस्यापि सिद्धिरिति यथाश्रुतमेव सम्यगिति-
प्रतिभाति । साम्प्रदायिकास्त्विति । अत्रेदमरुचीबीजम्-ईश्वरासिद्धिदशायां परमाणुवृत्तिद्वित्व-
मसिद्धं परिमाणञ्च सिद्धमिति कॢप्तकल्पनालाघवेन परिमाणमेव कारणमुचितमिति मन्तव्यम् ।
यद्वेति । अत्रापि परमाणोरणुतमत्वात्परिमाणेऽपि सजातीयनिरूपितोत्कर्षाश्रयत्वमस्त्येवेत्यरुचि-
बीजमिति केचित् । तदयुक्तम् उत्कर्षो ह्यत्राधिकदेशव्यापकत्वं न तु तारतम्यं द्वित्वादावभावात्,
तदभावस्य च सजातीयापेक्षया परमाणुपरिमाणे एकत्वे च समानत्वादिति । इदन्त्वरुचिबीजं
परिमाणजनकतावच्छेदकरूपाभाव एव एकत्वस्य परिमाणानारम्भप्रयोजकः, अन्यथा विभागादेरपि
तदारम्भकतापत्तेः जनकतावच्छेदकञ्चावयववृत्त्यनेकवृत्तिसंख्यात्वमेवेति । ऋजवस्त्विति । अत्रोभ-
यहेतुकल्पनेमानाभावः । न चावयवानेकवृत्तिसंख्यात्वमवयवपरिमाणत्वञ्च परिमाणजनकतावच्छेदक-
मित्येव मानमिति वाच्यम् । तथा सत्यणुत्तमत्वापत्तेरुक्तादित्यरुचिबीजम् । त्वनिमित्तान्तरमदृष्टं
वेदसमानविषयकत्यादितात्पर्यविषयकत्वं तात्पर्यविषयविषयकत्वं तावन्मात्रे च साध्ये अध्याप-
कतात्पर्येणार्थान्तरमिति तात्पर्यापूर्वकत्वं तात्पर्यविशेषणम् तथाप्यस्मदादेरेव स्वतन्त्रं
मकरन्दः ।
प्रसिद्धेति । एतच्च सामान्यलक्षणाभ्युपगन्तृमते दूषणम् । स्वमते त्वप्रयोजकत्वमित्यंत्र
तात्पर्यम् ।
साम्प्रदायिकास्त्विति । न चेश्वरासिद्धिदशायां द्वित्वस्य कल्पनीयतया धर्मिकल्पनात्
इति न्यायेन परिमाणमेव विषयीकरोतीति वाच्यम् । मानान्तरेणेश्वरस्य साधितत्वात् तदवष्टम्भे-
नेदमित्येके । अत्र कल्पेऽस्वरस एवायमित्यन्ये ।
परमाणोरणुतरत्वात् तत्परिमाणेऽपि सजातीयनिरूपितोत्कर्षाश्रयत्वमस्त्येवेत्यस्वरसादाह
इत्याहुरिति ।
उभयहेतुत्वे गौरवमित्यस्वरसमाविस्करोति ऋजवस्त्विति ।
निमित्तान्तरम्—अदृष्टादि ।
वेदसमानविषयकेत्यादि । अत्र वेदपदं स्वपरं, तेन लौकिकप्रशंसावाक्ये न व्यभिचारः ।

पञ्चमस्तवके ] ईश्वरसाधनम् । ५१६
चेन्न । इतरेतराश्रयप्रसङ्गात् । जाते हि स्थूलकार्ये तेन परमाण्वाद्यनुमानं, तस्मिन्
सति द्यणुकादिक्रमेण स्थूलोत्पत्तिः । अस्मद्दृष्टादेव परिमाणं कृतमपेक्षाबुद्धयेति.
चेत्। न। अस्तु तत एव सर्वं, किं दृष्टकारणेनेत्यादेरसमाधेयत्वप्रसङ्गादिति ॥ ५ ॥
अथवा, कार्येत्यादिकमन्यथा व्याख्यायते—
उद्देश एव तात्पर्यं व्याख्या विश्वदृशः सती ।
प्रकाशः ।
रनाशेन नाश इति भावः ॥ जाते.हीति ॥ महत्त्वोत्पत्तेः पूर्वं द्यणुकस्याप्रत्यक्षत्वेन लिङ्गा-
भावादित्यर्थः ॥
अत्र कार्यमुद्देश्यत्वम्, उद्देशश्च तात्पर्यम् । तद्विषय. एव वेदस्य प्रामाण्यम् । तच्च परिशेषा-
द्वक्तुरिच्छा । सा च वेदार्थे नास्मदादीनामिति तदाश्रयेश्वरसिद्धिरित्याह—
उद्देश एवेति ॥ वेदस्यायोजनमासमन्ताद्भावेन योजनं व्याख्यानम् । तच्चास्मदादीनां सर्व-
वेदादर्शिनां न निष्कम्पप्रवृत्तिहेतुरिति तद्व्याख्यातृतयेश्वरसिद्धिरित्याह । व्याख्येति ॥ ईश्वरादि-
प्रकाशिका ।
पदार्थगोचरतात्पर्यमादायार्थान्तरमिति वेदसमानविषयकत्वं द्वितीयतात्पर्यविशेषणं, तच्च
वैदिकवाक्यार्थगोचरत्वम् । न चैवं लौकिकवाक्ये व्यभिचारः, समभिव्याहृतवाक्यपर-
त्वाद्द्वेदपदस्य हेतौ च सतात्पर्यकपद्ं बाधितार्थकशुकवाक्ये व्यभिचारवारणाय प्रमाणवाक्यस्य
सर्वस्य पक्षसमत्वाच्चेति ध्येयम् । तादृशेति । तथा च धृत्यादेरित्यत्र धृतिपदेन वेदधा-
रकत्वं युक्तमिति, तदाश्रयेश्वरसिद्धिरिति भावः ।
मकरन्दः ।
अध्यापकतात्पर्यविषयत्वेनार्थान्तरमत उक्तं तात्पर्यापूर्वकेति तात्पर्यविशेषणम् । तात्पर्यविषय-
काणीत्यत्र तात्पर्यविषयो विषयो यस्येति मध्यमपदलोपी समास इत्याहुः । न च हेतौ सतात्पर्य-
कपदं व्यर्थम्, ईश्वरतात्पर्यमादाय वाक्यमात्रस्य पक्षसमत्वेन व्यभिचाराभावादिति वाच्यम् ।
बाधितार्थके तत्तात्पर्याभावेन व्यभिचारसम्भवात् ।
सा चेतीति । तथा च धृत्यादेरित्यनेन वेदधारकत्वादिकमुक्तमिति तदाश्रयेश्वर-
सिद्धिरिति भावः ।
टिप्पणी ।
मीमांसकमुद्दिश्य प्रकारान्तरमाह अथवेति । उद्देश एवेत्यादि । तथाच वेदे यस्य
तात्पर्यं स एवेश्वरः सिध्यति । इदं तु तात्पर्यवतीश्रुतिः प्रत्यक्षाद्वलीयसी न श्रुतिमात्रम् ,
अन्यथार्थवादस्थले प्रमाणान्तरविरुद्धोऽप्यर्थः सिध्येदिति यजमानः प्रस्तर इत्यादिश्रुतिबलात्
यजमानादेः प्रस्तरादिरूपताऽपि स्यात् , तात्पर्यवत्या एव श्रुतेः प्राबल्योपगमे तु यजमानादौ
प्रस्तरार्थभेदबोधने श्रुतेस्तात्पर्याभावान्न प्राबल्यं किंतु प्रत्यक्षस्यैवेति न काचिदापत्तिरनुपपत्तिर्वेत्या-
चार्यवाचस्पतिमिश्राणाम्मतमनुसरति ।
आयोजनपदं व्याख्याति व्याख्येति । नत्वेवं सर्वज्ञानाकारस्य प्रदीपवत्सर्वार्थत्वद्योतिनः ऋग्वे-
दादेरल्पज्ञाज्जीवात् व्याख्या सती समीचीना भवितुमर्हतीत्यतस्तद्व्याख्यातृतया विश्वदृशः सर्वज्ञस्य
ईश्वरस्य सिद्धिः । एवं तत्कारिकाघटकधृत्यादेरित्यत्र धृतिर्धारणम् अध्ययनम् वेदाध्ययनम् स्वतन्त्र-
पुरुषप्रयोज्यम् शिष्टैरनुष्ठीयमानत्वात् इत्यनुमानेन साध्यघटकतयेश्वरः सिध्यति । धृत्यादेरित्यादिपदेनो-
पासनं संगृह्यते, तथाच ईश्वरोपासनं सद्विषयकं शिष्टैरनुष्ठीयमानत्वादित्यनुमानेनेश्वरसिद्धिः । पदादीश्वरं

५२० व्याख्यात्रयोपेतप्रकाशयुते न्यायकुसुमाञ्जलौ [ ५ कारिकान्याख्यायां
ईश्वरादिपदं सार्थं लोकवृत्तानुसारतः ॥ ६ ॥
आम्नायस्य हि भाव्यार्थस्य कार्ये पुरुषप्रवृत्तिनिवृत्ती। भूतार्थस्य तु यद्यपि
नाहत्य प्रवर्त्तकत्वं निवर्त्तकत्वं वा, तथापि तात्पर्य्यतस्तत्रैव प्रामाण्यम् । तथाहि
विधिशक्तिरेवावसीदन्ती स्तुत्यादिभिरुत्तभ्यते । प्रशस्ते हि सर्वः प्रवर्त्तते, निन्दि-
ताच्च निवर्त्तते इति स्थितिः ।
तत्र पदशक्तिस्तावत्सिद्धा, तद्बलायातः पदार्थः। आकाङ्क्षादिमत्त्वे सति
चाऽन्वयशक्तिः पदानां पदार्थानां वा वाक्यं, तद्बलायातो वाक्यार्थः ।
तात्पर्यार्थस्तु चिन्त्यते-तदेव परं साध्यं प्रतिपाद्यं प्रयोजनमुद्देश्यं वा यस्य,
तदिदं तत्परम्, तस्य भावस्तत्त्वम्, तद् यद्विषयं, स तात्पर्यार्थ इति स्यात् ।
तत्र न प्रथमः, प्रमाणेनार्थस्य कर्मणोऽसाध्यत्वात् । फलस्य च तत्प्रतिपत्तितोऽ-
न्यस्याभावात् । प्रशस्तनिन्दितस्वार्थप्रतिपादनद्वारेण प्रवृत्तिनिवृत्तिरूपं साध्यं पर-
मुच्यते इति चेन्न। गङ्गायां घोष इत्यत्र तीरस्याऽप्रवृत्तिनिवृत्तिरूपस्यासाध्य-
स्यापि परत्वात् । तीरविषये प्रवृत्तिनिवृत्ती साध्ये इति तीरस्यापि परत्वमिति
चेन्न। स्वरूपाख्यानमात्रेणापि पर्य्यवसानात्।
न द्वितीयः । पदवाक्ययोः पदार्थतत्त्संसर्गौ विहाय प्रतिपाद्यान्तराभावात् ।
'पदशक्तिसंसर्गशक्ती विना स्वार्थाविनाभावेन प्रतिपाद्यं परमुच्यते' इत्यपि न
साम्प्रतम् । न हि यद् यच्छब्दार्थाविनाभूतं तत्र तत्र तात्पर्यं शब्दस्य, अतिप्र-
सङ्गात् । तदा हि गङ्गायां जलमित्याद्यपि तीरपरं स्यात् , अविनाभावस्य ताद-
वस्थ्यात् । मुख्ये बाधके सति तत्तथा स्यादिति चेत् । न तस्मिन्नसत्यपि भावात् ।
तद् यथा-
प्रकाशः।
पदानां सर्वज्ञे नित्यज्ञाने वेदादेव शक्तिग्रहात् ततोऽपि तत्सिद्धिरित्याह ईश्वरादीति ॥ लोक-
वृत्तेति ॥ लौकिकदृष्टान्ते व्याप्तिग्रहादित्यर्थः ॥
वृद्धव्यवहारेण कार्यान्विते पदार्थे पदानां शक्तिः कार्यान्वयश्च विधिसमभिव्याहृतस्य साक्षात्,
तदसमभिव्याहृतस्य च परम्परयेति मतमाश्रित्याह आम्नायस्येति ॥ भाव्यार्थस्य-साध्यार्थस्य ॥
यथा पथ्यं भुञ्जीत अपथ्यं न भुञ्जीत इत्यस्य साक्षात् कार्यान्वयज्ञानात् प्रवर्त्तकत्वनिवर्त्तकत्वे ॥
भूतार्थस्य-सिद्धार्थस्य ॥ यथा परिणतिसुरसमाम्रफलं परिणतिचिरसं पनसमिति वाक्यस्य तद्-
भावाद् भक्षणाऽभक्षणकार्यत्वे तात्पर्यग्रहात् परम्परया तथात्वमित्यर्थः । तदुपपादयति विधि-
शक्तिरिति ॥ कार्यत्वज्ञानजननेऽपि प्रवृत्त्योपयिकं प्रवृत्तिविषयस्यान्यापेक्षया प्राशस्त्यज्ञानं, तद्रूप-
सहकार्यलाभो विधिशक्तेरवसादः, तल्लाभश्चोत्तम्भनम्। तत्सहकारित्वे मानमाह प्रशस्ते हीति ॥
पदार्थवाक्यार्थाभ्यां तात्पर्यं भेदयितुं प्रतौति तत्रेति ॥ तदेव परं यस्य स्तुत्यादिवाक्यस्येत्यत्र
परपदार्थं विकल्पयति साध्यमिति ॥ तदिदमिति ॥ वाक्यमित्यर्थः ॥
ननु वाक्यार्थस्य वाक्यरूपप्रमाणासाध्यत्वेऽपि तन्निष्टफलसाध्यतयैव तत्साध्यता स्यादित्यत
आह फलस्य चेति ॥ तस्य च द्वितीयविकल्प एव प्रवेशादिति भावः ॥ तीरस्यापीति ॥
साध्यफलभागितया तीरस्यापि साध्यत्वमित्यर्थः ॥ स्वरूपेति ॥ प्रवृत्त्यादौ तात्पर्याभावेऽपि
तीरस्य तात्पर्यविषयत्वादित्यर्थः ॥ पदवाक्ययोरिति ॥ स्तुत्यादिवाक्यस्य पदार्थवाक्यार्थभिन्ने
टिप्पणी।
साधयति ईश्वरादेरिति । आहत्य साक्षात् । सा च प्रवृत्तिश्च, इच्छात्तः-चिकीर्षातः।

पञ्चमस्तवके ] ईश्वरसाधनम् । ५२१
'गच्छ गच्छसि चेत् कान्त ! पन्थानः सन्तु ते शिवाः ।
ममापि जन्म तत्रैव भूयाद् यत्र गतो भवान् ॥'
इति, मुख्यार्थाबाधनेऽपि वारणे तात्पर्यम् । न च परं व्यापकमेव, अव्या-
पकेऽपि तात्पर्यदर्शनात् । तद् यथा-मञ्चाः क्रोशन्तीति पुरुषे तात्पर्यम् । न च
मञ्चपुरुषयोरविनाभावः, नापि पुरुषक्रोशनयोः ।
नापि तृतीयः । तद्धि प्रतिपाद्यापेक्षितं, प्रतिपादकापेक्षितं वा स्यात् । नाद्यः
शब्दप्रामाण्यस्यातदधीनत्वात् , तथात्वे वाऽतिप्रसङ्गात् । यस्य यदपेक्षितं, तं
प्रति तस्य परत्वप्रसङ्गात् । तदर्थसाध्यत्वेनाऽपेक्षानियम इति चेत् । न, कार्यज्ञा-
प्यभेदेन साध्यस्य बहुविधत्वे भिन्नतात्पर्यतया वाक्यभेदप्रसङ्गात् । धूमस्य हि
प्रदेशश्यामलतमशकनिवृत्त्याद्यनेकं कार्यम् । आर्द्रेन्धनदहनाद्यनेकं ज्ञाप्यम् ।
तथा चेह प्रदेशे धूमोऽय इत्यभिहिते तात्पर्यतः को वाक्यार्थो भवेत्, चेतना-
पेक्षाया नियन्तुमशक्यत्वात् । नाऽपि प्रतिपादकापेक्षितं, वेदे तदभावात् ।
चतुर्थस्तु स्यात् । यदुद्देशेन यः शब्दः प्रवृत्तः स तत्परः, तथैव लोकव्यु-
त्पत्तेः । तथाहि-प्रशंसावाक्यमुपादानमुद्दिश्य लोके प्रयुज्यते, तदुपादानपरम् ।
निन्दावाक्यं हानमुद्दिश्य प्रयुज्यते, तद्धानपरम्, एवमन्यत्रापि स्वयमूहनीयम् ।
तस्माल्लोकानुसारेण वेदेऽप्येवं स्वीकरणीयम् , अन्यथा अर्थवादानां सर्वथै-
वानर्थक्यप्रसङ्गात् । स चोद्देशो व्यवसायोऽधिकारोऽभिप्रायो भाव आशय इत्य-
नर्थान्तरमिति तदाधारप्रणोतृपुरुषधौरेयसिद्धिः ।
तथा च प्रयोगः-वैदिकानि प्रशंसावाक्यानि उपादानाभिप्रायपूर्वकाणि प्रशंस-
प्रकाशः ।
प्रवृत्त्यादावपि तात्पर्यात्तद्व्यापकत्वादित्यर्थः । न च यदर्थज्ञानजनकत्वं यस्य, तस्य तत्र तात्पर्य-
मिति वाच्यम् । धूमोऽस्तीति वाक्यस्याग्निज्ञानजनकत्वेऽप्यग्नौ तात्पर्यात्तद्व्यापकत्वादिति भावः ॥
तद्धीति । प्रयोजनं न वक्तुः श्रोतुर्वेत्यर्थः । यत्र वक्तुस्तात्पर्यं तत्र शब्दस्य प्रामाण्यमिति
स्थितेराह शब्देति । अतिप्रसङ्गमेवाह यस्येति । तथाच तात्पर्यभेदेन वाक्यभेदः स्यादिति
भावः । तदर्थेति । शब्दस्य योऽर्थस्तस्य यत्साध्यं प्रतिपाद्यस्य चापेक्षितं तत्परं, न तु तद्-
साध्यमपीत्यर्थः । कार्येति । साध्यं जन्यं ज्ञाप्यं वा ? उभयस्याप्यनेकत्वात् । तथापि
तात्पर्यभेदाद्वाक्यभेद एव स्यादित्यर्थः । न च प्रकरणादिना तात्पर्यनियमान्न वाक्यभेदापत्तिः ।
प्रकरणं हि न साध्यं नियमयति, अशक्यत्वात् । न हि धूमं जिज्ञासमानस्य प्रतीयमान-
धुमाद्धूमकेतुप्रतीतिवन्मशकादिनिवृत्तिर्न भवति, प्रतिपादकाभिप्रायनियमे च सिद्धं वेदस्य
सकर्तृकत्वमिति भावः । चेतनेति । एक एवार्थः सर्वेषां चेतनानामपेक्षित इत्यत्र
नियामकाभावाद्भिन्नभिन्नार्थापेक्षायां तात्पर्यभेदाद्वाक्यभेदः स्यादिति भावः । वेदे इति ।
तव दर्शने इति शेषः । अर्थवेति । लोके हि पदानां स्वतन्त्राभिप्रायपूर्वकतया स्वार्थप्रतिपाद-
कत्वदर्शनाद्वेदेऽपि तथात्वं तत्पूर्वकतयैव युज्यते । न च लौकिकशब्देभ्यो वैदिकाः शब्दा अन्ये
एवेति लोकमर्यादाऽतिक्रमः स्यात् । यतोऽनेनैव न्यायेन लौकिकानामेव शब्दानामर्र्थविशेषे शक्ति-
ग्रहाद् वैदिकानां तद्भिन्नत्वादगृहीतशक्तिकत्वादर्थाप्रतिपादकत्वप्रसङ्गः । अत एव य एव लौकिकास्त
एव वैदिकास्त एव चामीपामर्था इत्याहुरित्यर्थः । ननूद्देश्यत्वं नेच्छाविषयत्वं, किन्तु वस्त्वन्तरमेवे-
त्यत आह स चेति । लोके तथैव निधयादित्यर्थः ।
वैदिकानीति । ननु सर्गाद्यकालीनवैदिकवाक्यपक्षतायामाश्रयासिद्धिः, इदानीन्तनस्य तस्य
६६ न्या० कु०

५२२ व्याख्यात्रयोपेतप्रकाशयुते न्यायकुसुमाञ्जलौ [ ६ कारिकाव्याख्यायां

सावाक्यत्वात् परिणतिसुरसमास्रफलमित्यादिलोकवाक्यवदिति । एवं निन्दा-
वाक्यानि हानाभिप्रायपूर्वकाणि निन्दावाक्यत्वात् परिणतिचिरसं पनसफलमित्या-
दिवाक्यवत् , अन्यथा निरर्थकत्वप्रसङ्गश्च विपक्षे बाधकमुक्तम् ।
अपि च नो चेदेवं, श्रुतार्थापत्तिरपि हीयेत । सिद्धो ह्यर्थः प्रमाणविषयो,
न तु तेनैव कर्त्तव्यः। न च पीनो देवदत्तो दिवा न भुङ्क्ते इत्यत्र रात्रौ भुङ्क्त
इति वाक्यशेषोऽस्ति , अनुपलब्धबाधितत्वात्-उत्पत्त्यभिव्यक्तिसामग्रीतालवा-
दिव्यापारविरहात् , अयोग्यस्याशङ्कितुमप्यशक्यत्वात् । तस्मादभिप्रायस्थ एव
परिशिष्यते, गत्यन्तराभावात् । स चैद्वेदे नास्ति, नास्ति श्रुतार्थापत्तिरिति तद्-
व्युत्पादनानर्थक्यप्रसङ्गः। तस्मात् कार्यात्तात्पर्यादप्युन्नीयते, अस्ति प्रणेतेति ।
आयोजनात् खल्वपि । न हि वेदाद्व्याख्यातात् कश्चिदर्थमधिगच्छति । न
चैकदेशदर्शिनो व्याख्यानमादरणीयम् ।
पौर्वापर्यापरामृष्टः शब्दोऽन्यां कुरुते मतिम् ।
इति न्यायानाश्वासात् । त्रिचतुरपदकादपि वाक्यादेकदेशश्राविणोऽन्यथा-
र्थप्रत्ययः स्यात् , किमुतातीन्द्रियानन्तरवाक्यसम्मेलदुरधिगमात् ।
ततः सकलवेदवेदार्थदर्शी कश्चिदेवाभ्युपेयोऽन्यथाऽन्धपरम्पराप्रसङ्गात् ।
स च श्रुताऽधीतावधृतस्मृतसाङ्गोपाङ्गवेदवेदार्थस्तद्विपरीतो वा न सर्वज्ञादन्यः
सम्भवति । को ह्यप्रत्यक्षीकृतविश्वस्तदनुष्ठान एतावानेवायमाम्नाय इति निश्चिनु-
यात् । कश्चाऽर्वाग्दृग् निःशेषाः श्रुतीर्ग्रन्थतोऽर्थतो वाऽधीयीत, अध्यापयेद्वा ।
अत्रापि प्रयोगः - वेदाः कदाचित् सर्ववेदार्थविद्व्याख्याताः अनुष्ठातृमति-

प्रकाशः।

पक्षत्वेऽप्येत्राऽस्मदादिनाऽर्थान्तरत्वं, स्वरूपाख्यानपरपुत्रस्तुतिवाक्ये चानैकान्तिकम् । अत्राहूः-
वैदिकप्रशंसावाक्यानि वेदसमानविषयकतात्पर्यपूर्वकतात्पर्यविषयकाणि सतात्पर्यवाक्यत्वात् लौकि-
कप्रशंसावाक्यवत् ।
यदि च वेदे न स्वतन्त्रपुरुषाभिप्रायपूर्वकता, तदा भट्ठानां श्रुतार्थापत्त्या शब्दः कल्प्यते इति
राद्धान्तव्याघात इत्याह - अपि चेति । ननु मा भूच्छ्रुतार्थापत्त्या शब्दकल्पनं, योग्यार्थकल्पनयैवो-
पपत्तेः । मैवम् । क्रियाकारकपदानामन्योन्योपस्थापिताऽर्थान्वयबोधकत्वनियमव्युत्पत्तेः । अन्यथा
गौः कर्मत्वमानयनं कृतिरित्यतोऽपि गामानयेत्यस्मादिवान्वयबोधापत्तेः, पुष्पेभ्य इत्यादौ स्पृहय-
तीत्यादिशब्दसमभिव्याहारं विना चतुर्थ्यनुपपत्तेश्च । न च स्पृहयतिशब्दार्थयोग एव चतुर्थी साधुः ।
पुष्पमिच्छतीत्यत्रापि चतुर्थ्यापत्तेः ।
तथापि स्वयं स्मृतानामेव योग्यासन्नसाकाङ्क्षपदानां श्रुतपदैः सहैकार्थप्रतिपादने तात्पर्यकल्पनं
श्रुतार्थापत्तिविषयः स्यादिति चेन्न । वेदे परस्परसमभिव्याहृतपदानामेकार्थप्रतिपादने तात्पर्येप-
लब्धेः । तस्य चोच्चारणाभिप्रायान्यतरनियतविषयत्वेनोभयथाऽपि ईश्वरसिद्धिरित्याशयेनाह
गत्यन्तराभावादिति ।
कार्येत्यादिकारिकायां धृत्यादेरित्यापि व्याचष्टे स चेति । श्रुतः-श्रोत्रेण साक्षात्कृतः ।
अधीतो-ज्ञानविषयार्थः । धृतः-सतताभ्यासेन दृढसंस्कारः । तद्विपरीतो विनैवाध्ययनं ज्ञातसकलाङ्गो-
पाङ्गवेदार्थः, अध्यापितधारितादिवेदार्थो वा । कदाचिदिति बाधनिरासाय । एकदेशदर्शि-

प्रकाशिका ।

एकदेशदर्शीति । पक्षसमेऽपि व्यभिचार इति मतेनेदम् । वस्तुत इदं विशेषणं त्याज्यमेव

मकरन्दः।

एकदेशदर्शीति । नन्दीश्वरव्याख्यानमादाय तस्यापि पक्षसमतया कथमनेकान्तिकम्,

चलनेऽपि निश्चलार्थानुष्ठानत्वात् , यदेवं तत्सर्वं तदर्थविद्भिर्व्याख्यातं, यथा मन्वा-
दिसंहितेति । अन्यथा त्वनाश्वासेनाव्यवस्थानादननुष्ठानमव्यवस्था वा भवेदना-
देशिकत्वात् । अनुष्ठातार एवादेष्टार इति चेत् । न तेषामनियतबोधत्वात् । वेद-
च्छेदानुष्ठानमप्यनादीति चेत् । न । तद्धि स्वतन्त्रं वा, वेदार्थबोधतन्त्रं वा ? । आद्ये
निर्मूलत्वप्रसङ्गः । द्वितीये त्वनियमापत्तिः । न ह्यसर्वज्ञाविशेषे पूर्वेषां तदवबोधः
प्रमाणं, न त्विदानीन्तनानामिति नियामकम्स्ति ।
पदात् खल्वपि । श्रूयते हि प्रणवेश्वरेशानादिपदम् , तच्च सार्थकम् , अवि-
गानेन श्रुतिस्मृतीतिहासेषु प्रयुज्यमानत्वात् घटादिपदवदिति सामान्यतः सिद्धे
कोऽस्यार्थः ? इति व्युत्पित्सोर्विमर्शे सति निर्णयः, स्वर्गादिपदवत् ।
उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः ।
यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः ॥
इत्यर्थवादात् , यववराहादिवाक्यशेषाद्वा । तद् यथा ईश्वरप्रणिधानमुप-
क्रम्य श्रूयते—
प्रकाशः ।
व्याख्यातवेदात् , शिष्याणां श्रद्धया प्रवर्त्तमानानां निश्चलानुष्ठानमस्तीत्यनैकान्तिकमित्यत उक्तम्
अनुष्ठात्रिति । तत्राऽनुष्ठातृणामव्यवस्थितमतिस्वाभावादित्यर्थः ॥ अननुष्ठानहेतुमाह अव्यव-
स्थानादिति । अर्थनिश्चयस्येति शेषः । अन्यथा त्वनियतानुष्ठानं स्यादित्याह अव्यवस्था
वेति । अर्थनिश्चयाव्यवस्थानादित्यर्थः । अनादेशिकत्वात्-अनौपदेशिकत्वादित्यर्थः । ननु पूर्वेषामेव
स्वतन्त्रवेदार्थज्ञानं प्रमाणमाधुनिकानान्त्वप्रमाणं स्यादित्यत आह न हीति । न च कश्चित्
वेदार्थोऽस्तीत्यनेन रूपेणास्मदादिभिरेव व्याख्यानादनुमाने सिद्धसाधनं, येन रूपेण वेदार्थो
व्याख्यात इति लोके व्यवहारः, ताद्रूप्येण व्याख्यानस्य विवक्षितत्वात् । यद्वा वेदा व्याख्यानानुकूल-
तद्विषयानित्यज्ञानभिन्नज्ञानसमानविषया वाक्यत्वाद्, वेदा एतद्विषयाऽनित्यज्ञानान्यज्ञानविधृता
धृतवाक्यत्वादिति भावः । अविगानेनेति । निरर्थकतया प्रसिद्धभावेनेत्यर्थः । अत एव स्तोभैर्न
व्यभिचारः, निरर्थकत्वेनैव तेषां प्रसिद्धेरिति भावः । यथा स्वर्गपदे विधिशेषीभूतार्थवादाच्छक्ति-
ग्रहस्तथा प्रकृतेऽपीत्याह निर्णय इति । अर्थवादमाह उत्तम इति ।
यववराहादिवदिति । 'यवमयश्चरुर्भवति' 'वाराही चोपानहू' 'वैतसे कटे प्रजापत्यं घिनोती'त्यत्र
यववराहवेतसशब्दाः किं कङ्गुवायसजम्बूनां वाचकाः, उत दीर्घशूकशूकरवञ्जुलानामिति म्लेच्छार्य-
व्यवहारदर्शनाद्विप्रतिपत्तौ मुख्यार्थानिश्चयसायेऽननुष्ठानापत्त्या तत्पदवच्छेदप्रामाण्यसंशये, पूर्वपक्षः—
व्युत्पत्तिग्राहकव्यवहाराविशेषात् कङ्गवादावपि शक्तिरेव, पिकनेमतामरसपदेषु म्लेच्छप्रसिद्धेरादर-
णाच्चेति । राद्धान्तस्तु-वसन्ते सर्वसस्यानां जायते पत्रशातनम् । मोदमानास्तु तिष्ठन्ति यवाः
प्रकाशिका ।
पक्षसमे च न व्यभिचार इति मतेनैवायं हेतुः, तद्विशेषणपि व्यभिचारापत्तेरिति ध्येयम् । धृत्यादे-
रित्यभिप्रायेणाह वेदा एतद्विपयेति । सर्वज्ञतेत्यादिमूलस्थकारिकायां स्वतन्त्रता-नित्येच्छा,
अनन्तशक्तिः,-कार्यमात्रकारणत्वम् । ननूपदेशादिरेव विधिरस्तीत्यतो मूलं विधिः प्रेरणेत्यादि ।
मकरन्दः ।
अन्यथा तादृशस्थले कदाचिदनुष्ठातृमतिचलनस्यापि सम्भवेन तत्पदोपादानेऽपि व्यभिचारा-
पत्तेरिति चिन्त्यम् ।
धृत्यादेरित्यभिप्रायेणाह वेदा इति ।

५२४ व्याख्यात्रयोपेतप्रकाशयुते न्यायकुसुमाञ्जलौ [६ कारिकाव्याख्यायां
सर्वज्ञता तृप्तिरनादिबोधः स्वतन्त्रता नित्यमलुप्तशक्तिः ।
अनन्तशक्तिश्च विभोर्विधिज्ञाः पदाहुरङ्गानि महेश्वरस्य ॥ इति ॥
एवम्भूतोऽर्थः प्रमाणवानिति चेन्न । प्रागेव प्रतिषेधात् । तथापि न तत्र
प्रमाणमस्तीति चेत् । स्वर्गे अस्तीति का श्रद्धा । न ह्युक्तविशेषणे सुखे किञ्चित्
प्रमाणमस्त्यस्मदादीनाम् ।
याज्ञिकप्रवृत्त्यन्यथानुपपत्त्या तथैव तदित्यवधार्यते इतिचेद् । न । इतरेत-
राश्रयप्रसङ्गात्—अवधृते हि स्वर्गरूपे तत्र प्रवृत्तिः, प्रवृत्त्यन्यथानुपपत्त्या च
तदवधारणमिति । पूर्ववृद्धप्रवृत्त्या तदवधारणेऽयमदोष इति चेन्न । अन्धपरम्प-
राप्रसङ्गात् । विशिष्टादृष्टवशात् कदाचित् कस्यचिदेवंविधमपि सुखं स्यादिति
नास्ति विरोधः, तन्निषेधे प्रमाणाभावादिति चेत् । तुल्यमितरत्रापि ।
अत्रापि प्रयोगः—यः शब्दो यत्र वृद्धैरसति वृत्त्यन्तरे प्रयुज्यते स तस्य
वाचकः, यथा स्वर्गशब्दः सुखविशेषे प्रयुज्यमानस्तस्य वाचकः, प्रयुज्यते चायं
जगतकर्त्तरीति । अन्यथा निरर्थकत्वप्रसङ्गे सार्थकपदकदम्बसमभिव्याहारानुप-
पत्तिरिति । एतेन-रुद्रोपेन्द्रमहेन्द्रादिदेवताविशेषवाचका व्याख्याताः ।
अपिच अस्मत्पदं लोकवद्वेदेऽपि प्रयुज्यते, तस्य च लोके नाचैतनेष्वन्य-
तमदर्थः, तत्र सर्वथैवाप्रयोगात् । नाप्यात्ममात्रमर्थः, परात्मन्यपि प्रयोगप्रस-
ङ्गात् । अपि तु यस्तं स्वातन्त्र्येणोच्चारयति, तमेवाह तथैवान्वयव्यतिरेका-
भ्यामवसायात् । ततो लोकव्युत्पत्तिमनातिक्रम्य वेदेऽप्यनेन स्वप्रयोक्तैव वक्तव्यः,
अन्यथाऽप्रयोगप्रसङ्गात् । न च यो यदोच्चारयति वैदिकमहंशब्दं, स एव तदा
तस्यार्थ इति युक्तम् । तथा सति मामुपासीतेत्यादौ स एवोपास्यः स्यात् । अहं
सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वं प्रवर्त्तते, इत्युपाध्यायशिष्यपरम्परैवात्मन्यैश्वर्यं समधि-
गच्छेत्, तथा च उपासनां प्रत्युन्मत्तकेलिः स्यात् । लोकव्यवहारश्चोच्छिद्येत ।
तस्मान्नानुवक्ताऽस्य वाच्योऽपि तु वक्तैवेति स्थिते प्रयुज्यते-वेदे अस्मच्छब्दः
स्वप्रयोक्तृवचनः अस्मच्छब्दत्वाल्रोकवदिति ।
प्रकाशः ।
कणिशशालिनः॥ 'वराहं गावोऽनुधावन्ति' 'अप्सुजो वेतसः' इत्यादिवाक्यशेषरूपवेदविरोधिनी म्लेच्छ-
प्रसिद्धेर्हियेति म्लेच्छप्रसिद्धौ निरस्तायां निष्प्रतिपक्षार्थव्यवहाराच्छक्तिग्रहः । यत्र तु वेदविरोधो
नास्ति, तत्र पिकादिपदेष्वभियोगवत्त्वानम्लेच्छानां तत्प्रसिद्धिरेवादरणीयेत्यर्थः ।
प्रकृते विधिशेषीभूतं वाक्यशेषमाह सर्वज्ञतेति । तृप्तिः-स्वभोगेच्छाविरहः । अङ्गानि-
धर्माः । उक्तविशेषणे-दुःखादिसम्भिन्नत्वाभावादिविशिष्टे । याज्ञिकेति । लौकिकसुखाऽतिशय-
सुखं विना बहुवित्तव्ययायाससाध्ये कर्मणि प्रवृत्तिर्न स्यादित्यर्थः । एतेनेति । रुद्रादिपदेष्वपि
रुद्रस्त्र्यम्बक इत्यादिवाक्यशेषाण्निर्णय इत्यर्थः ।
यदि अस्मच्छब्दस्योच्चारयितरि शक्तिस्तदा 'वाच्यस्त्वया मद्वचनात् स राजे'त्यत्र कविरेवास्म-
च्छब्देनोच्येतेत्यत उक्तं स्वातन्त्र्येणेति । अन्यकर्तृकत्वेनोच्चारणाभावः स्वातन्त्र्यम् । अत एव
'गृभ्णामि ते सौभगत्वायै'त्यादावपि नेश्वरवाचकत्वम्, अस्यान्यपरतयैव ईश्वरेणोच्चारितवात् ।
अस्मच्छब्दत्वादिति । अनन्यपरास्मच्छब्दत्वादित्यर्थः । तेषामिति क्रमेण यच्छब्दादीनामर्थ-

पंचमस्तवके ] ईश्वरसाधनम् । ५२५
एवमन्येऽपि यः कः स इत्यादिशब्दा द्रष्टव्याः । तेषां बुद्धयुपक्रमप्रश्नपराम-
र्शाद्युपहितमर्यादत्वात् , तस्य च वक्तृधर्मत्वात् । बुद्धयपक्रमो हि प्रकृतत्वं,
जिज्ञासाऽऽविष्करणञ्च प्रश्नः, प्रतिसन्धानञ्च परामर्श इति । एवञ्च संशयादिवा-
चका अप्युन्नेयाः ।
न च जिज्ञासासंशयादयः सर्वज्ञे प्रतिषिद्धा इति युक्तम् । शिष्यप्रतिबोधनाया-
हार्यत्वेनाविरोधात् । को धर्मः कथंलक्षणक इत्यादिभाष्यवदिति । एतेन धिगहो बत
हंतेत्यादयो निपाता व्याख्याताः ॥ ६ ॥
प्रत्ययादपि । लिङादिप्रत्यया हि पुरुषधौरेयनियोगाथी भवन्तस्तं प्रतिपाद-
यन्ति । तथाहि—
प्रवृत्तिः कृतिरेवात्र सा चेच्छातो यतश्च सा ।
तज्ज्ञानं विषयस्तस्य विधिस्तज्ज्ञापकोऽथवा ॥ ७ ॥
प्रवृत्तिः खलु विधिकार्या सती न तावत्कायपरिस्पन्दमात्रम् , आत्मा ज्ञातव्य
इत्याद्यव्यापनात् । नापीच्छामात्रम् , तत एव फलसिद्धौ कर्मानारम्भप्रसङ्गात् ।
ततः प्रयत्नः परिशिष्यते । आत्मज्ञानभूतदयादावपि तस्याभावात् । तदुक्तं-
‘प्रवृत्तिरारम्भः’ इति ।
सैयं प्रवृत्तियतः सत्तामात्रावस्थिताद् , नासौ विधिः, तत्र शास्त्रवैयर्थ्यात् ।
अप्रतीतादेव कुतश्चित् प्रवृत्तिसिद्धौ तत्प्रत्यायनार्थं तदभ्यर्थनाभावात् । न च
प्रवृत्तिसिद्धौ तत्प्रत्यायनार्थं तदभ्यर्थनाभावात् । न च प्रवृत्तिहेतुजननार्थं तदुप-
योगः, प्रवृत्तिहेतोरिच्छाया ज्ञानयोनित्वात् । ज्ञानमनुत्पाद्य तदुत्पादनस्याशक्य-
त्वात् , तस्य च निरालम्बनस्यानुत्पत्तेरप्रवर्त्तकत्वाच्च , नियामकाभावात् ।
प्रकाशः ।
कथनम् । धर्म इति । ‘अथातो धर्मजिज्ञासा’ इत्यनेन शास्त्रप्रयोजनमभिधाय विशेषेण धर्मजिज्ञासोः
शास्त्रारम्भे शिष्यजिज्ञासामुपादाय मीमांसाभाष्यम्-‘को धर्मः कथं लक्षणकः कान्यस्य साधनानीति’
यथेत्यर्थः । एतेन-बुद्ध्युपक्रमादीनां वक्तृधर्मत्वकथनेन । गर्हाविस्मयखेदानुशयानां वक्तृधर्म-
त्वादित्यर्थः ॥ ६ ॥
लोके लिङादीनामाप्तेच्छायां शक्तिग्रहाद्वेदेऽपि स एवार्थः । न च वेदार्थे अस्मदादीनामिच्छा
सम्भवतीति तदाश्रयेश्वरसिद्धिरित्याह—लिङादीति । नियोगोऽभिप्रायः । अन्येषां लिङर्थत्वे
बाधकस्य वक्तव्यत्वादित्यर्थः । प्रवृत्तिरिति । अन्यत्र ज्ञानादेरपि प्रवृत्तिपदवाच्यत्वेऽत्र कृतिरेव
सा विवक्षितेत्यर्थः । तथाच कृतिकारणेच्छाज्ञानविषयो विधिरित्यन्येषां मतम् । स्वमतमाह
तज्ज्ञापक इति ।
यथा चाप्तेच्छाविषयत्वेन प्रवर्त्तकज्ञानविषय इष्टसाधनत्वमनुमीयते, तथा वक्ष्यति । तच्च
परमतनिरासं विना न भवतीति तन्निराकर्तुमाह प्रवृत्तिः खल्विति । विधिकार्या-विधिज्ञानकार्ये-
त्यर्थः । आत्मेति । चेष्टां विनाऽपि विध्यर्थसत्त्वादित्यर्थः । तत एवेति । इच्छामात्रेण विध्यर्थनि-
र्वाहे बहुवित्तव्ययायाससाध्ययागाद्यकरणप्रसङ्गादित्यर्थः । तत इति । कृतौ नायम् , क्रियमाणयाग-
स्योपयोगादित्यर्थः । आत्मज्ञानेति । मोक्षकामस्य ज्ञानविधाने भूतेषु दयाविधाने च चेष्टाया
टिप्पणी ।
विषयस्तस्येति । तस्य ज्ञानस्य विषयः कृतिसाध्यत्वमिष्टसाधनत्वं च । विधिः विधिप्रत्ययस्यार्थः।

५२६ व्याख्यात्रयोपेतप्रकाशयुते न्यायकुसुमाञ्जलौ [ ७ कारिकान्याख्यायो
तस्माद् यस्य ज्ञानं प्रयत्नजननीमिच्छां प्रसूते, सोऽर्थविशेषस्तज्ज्ञापको
वाऽर्थविशेषो विधिः प्रेरणा प्रवर्त्तना नियुक्तिर्नियोग उपदेश इत्यनर्थान्तरमिति
स्थिते विचार्यते । स हि कर्तृधर्मो वा स्यात्, कर्मधर्मो वा, करणधर्मो वा,
नियोक्तृधर्मो वेति ! न प्रथमः ।
इष्टहानेरनिष्टाप्तेरप्रवृत्तेर्विरोधतः ।
असत्त्वात् प्रत्ययत्यागात् कर्तृधर्मो न सङ्करात् ॥८॥
प्रकाशः ।
अभावेऽपि यत्नस्य सत्त्वादित्यर्थः । आरम्भो-यत्नः। तत्प्रत्यायनार्थमिति । शास्त्रस्य ज्ञापकतया
स्वरूपसद्धेतौ शास्त्रानुपयोगादित्यर्थः । तदिदं परमतनिराकरणं विना न सिद्ध्यति, तदर्थमुपन्य-
स्यति स हीति । कर्तृधर्मः-प्रवर्त्त्यपुरुषधर्मः । स्पन्द इच्छा प्रयत्नो वा । कर्मधर्मोऽपूर्वस्य
क्रियाया वा धर्मः कार्यत्त्वादिः । करणधर्म इष्टसाधनत्वं शब्दव्यापारो भावना वा । नियोक्तृधर्म
आप्ताभिप्रायः ।
तत्र स्पन्दस्य विधित्वं दूषयति इष्टहानेरिति ।
अन्यादृष्ट्यतिव्याप्तिमित्यर्थः । यत्नस्य विधित्वं दूषयति अप्रवृत्तेरिति । यत्नमात्रस्यानि-
ष्टसाधनसाधारण्यादित्यर्थः । इच्छाया विधित्वे बाधकमाह विरोधत इति । इच्छाया विधित्वे
तयैव तज्जननाद्विरोध इत्यर्थः । न चेच्छा ज्ञाता प्रयत्नजननी, किन्तु सत्तया । न च लिङ्श्रवणकाले
सा सतीत्याह असत्त्वादिति । न च लिङेव तां जनयति । तत्र ज्ञानकारणत्वत्यागापत्तेः, लिङं
प्रकाशिका ।
कर्त्तृधर्म इति मूलम् । स्पन्दो वा प्रयत्नो वा इच्छैवेत्यर्थः, स्पन्दश्च परम्परासम्बन्धेन कर्तृधर्म
इत्यवधेयम् । कर्म्मधर्मो विति मूलम् । फलधर्मो वा अपूर्वधर्मो वा क्रियाधर्मो वेत्यर्थः । करण-
धर्मो वेति मूलम् । शब्दधर्मोऽभिधा वा शब्दार्थीभूतप्रयत्नधर्मेष्टसाधनत्वं वेत्यर्थः । नियोक्तृ-
मकरन्दः ।
स्पन्द इति । यद्यपि स्पन्दो न पुरुषधर्मस्तथापि तदवच्छिन्नशरीरे स्पन्द इति तथोक्तम् ।
टिप्पणी ।
तज्ज्ञापक इति । याग इष्टसाधनम् आप्ताभिप्रायविषयत्वात् इति रीत्येष्टसाधनत्वानुमापकः
कैवलोऽनन्यलभ्य आप्ताभिप्राय एव विधिप्रत्ययार्थः, नत्विष्टसाधनत्वं तथा तस्यानुमानलभ्यत्वात्,
अनन्यलभ्यस्यैव शब्दार्थत्वात्, तथाच यजेदित्यादौ विध्यर्थानुमापकतया विध्यर्थतया चाऽपेक्षणी-
यस्यानुप्रायस्याश्रय ईश्वरः सिध्यति ।
शब्दप्रमाणातिरिक्तस्थलसाधारणप्रवृत्तिकारणचिकीर्षाजनकज्ञानविषयमिष्टसाधनत्वमेवेति परि-
शेषात्साधयति इष्टहानेरिति । चिकीर्षारूपेच्छाविशेषस्य विधित्वं दूषयति विरोधत इति ।
विध्यर्थज्ञानादिच्छा जायते ततः प्रवृत्तिरिति निर्विवादम्, इत्थं च यदीच्छा विध्यर्थः स्यात्तदा
विध्यर्थज्ञानात् इच्छाज्ञानात् प्रवृत्त्यनुकूलेच्छा जायेत तदिदमिच्छाज्ञानं मानसप्रत्यक्षरूपमेव, प्रत्यक्षे
च विषयस्य कारणत्वादिच्छया जायेतेत्यन्योऽन्याश्रय इति भावः। ननु लौकिकप्रत्यक्षे एव
विषयस्य कारणत्वं न तु शाब्दे ज्ञानेऽतो लिङा इच्छाज्ञानं जायेत ततः प्रवृत्तिरिति नान्योऽ-
न्याश्रयोऽत आह असत्त्वादिति । इच्छाया ज्ञानं लिङा जायतां नाम इच्छा तु क्लृप्तकार-
णेनेष्टसाधनताज्ञानादिनेव जायते नतु लिङाऽतस्तदानीमिच्छाया अनुत्पत्त्या प्रवृत्तिं प्रति स्वरूपस-
त्कारणीभूताया इच्छाया अभावात् प्रवृत्तिर्न स्यादित्यर्थः। नन्वस्तु लिङपीच्छाकारणमत आह प्रत्यय-
त्यागादिति । इष्टसाधनताज्ञानस्येच्छां प्रति कारणत्वं सर्ववादिसिद्धमेव, तत्र यदि लिङादिरपि कारणं

पंचमस्तवके ] ईश्वरसाधनम् । ५२७
स हि न स्पन्द एव, आत्मानमनुपश्येदित्याद्यन्वयातेः । ग्रामं गच्छतीत्याद्याव-
तिव्याप्तेश्च । नाऽपि तत्कारणं प्रयत्नः । तस्य सर्वाख्यातसाधारणत्वात् ।
ननु न सर्वत्र प्रयत्न एव प्रत्ययार्थः । करोतीत्यादौ प्रकृत्यर्थातिरेकिणस्त-
स्याभावात् । संख्यामात्राभिधानेन प्रत्ययस्य चरितार्थत्वात् । ततो लिङादि-
वाच्य एव प्रयत्न इति । न, कुर्यादित्यत्रापि तुल्यत्वात् । प्रयत्नमात्रस्य प्रकृत्यर्थ-
त्वेऽपि तस्य पराङ्गताऽऽपन्नस्य प्रत्ययार्थत्वान्न तुल्यत्वमिति चेत् । न, तथापि
तुल्यत्वात् । न चैकस्य तद्वाचकत्वेऽन्यस्य तद्विपर्यय आपद्येत । एको द्वौ बहव
एषिपतीत्यादौ व्यभिचारात् । तत्र द्वितीयसंख्येच्छादिकल्पने करोति प्रयतते

प्रकाशः ।
विनाऽपीच्छोत्पत्तेश्चेत्याह प्रत्ययेति । उपायगोचरप्रवृत्ताविष्टसाधनत्वज्ञानस्य हेतुत्वनिश्चयात् तत्स-
ङ्कीर्णेच्छायाः प्रवर्त्तकत्वे लाघवादिष्टसाधनतैव विधिरित्याह सङ्करादिति ।
करोतीत्यत्र यत्नस्य कृधातुनैवोक्तत्वादाख्यातमात्रस्य यत्नार्थत्वे पौनरुक्त्यं स्यादिति नाख्या-
तमात्रं यत्नमभिधत्ते, किन्तु लिङेवेत्याह नन्विति । ननु यदि प्रकृत्यर्थातिरिक्तो नाख्यातार्थः, तदा
तत्प्रयोगो व्यर्थ इत्यत आह संख्येति । एकत्वादिसंख्यामात्रमाख्यातार्थः, तत्प्रत्यायनार्थमेव
तत्प्रयोग इत्यर्थः । तर्हि लिङपि न यत्नार्थः, कुर्यादित्यत्र पौनरुक्त्यापत्तेः । अथाख्यातात् कृतेरुप-
स्थितावपि तात्पर्याभावात् सा नान्वीयते, किन्तु संख्यामात्रम्, तर्हि करोतीत्यादावपि तुल्यमित्याह
कुर्यादित्यत्रेति । यदि कुर्यादित्यत्र यत्नमात्रं कृधात्वर्थः, तस्य च चैत्रादिसमन्वितत्वमनुकूलत्वं
वा प्रत्ययार्थ इति विशेषः, तदा करोतीत्यादावपि तुल्यमिति शब्दोत्तराभ्यामाह प्रयत्नमात्रस्येति ।
अपि च कृतेर्धात्वर्थत्वेऽपि प्रत्ययस्य तदर्थत्वं न दोषाय, प्रकृतिप्रत्यययोरन्यत्र समानार्थ-
त्वदर्शनादित्याह न चेति । एकस्य प्रकृतिरूपस्य, अन्यस्य प्रत्ययरूपस्य, तद्विपर्ययस्तद्वाचक-
त्वमित्यर्थः । अर्थैक इत्यादौ प्रकृत्यर्थातिरिक्तं द्वितीयमेकत्वादिकम् , एषिषतीत्यत्रापरेच्छा प्रत्य-
यार्थः, तदा करोतीत्यत्र यत्नान्तरमेवाख्यातार्थ इत्यस्त्वित्याह तत्रेति । ननु द्वितीयसंख्येच्छा य-

प्रकाशिका ।
धर्म्मो वेति मूलम् । वक्तुरभिप्राय इत्यर्थः । तत्र न प्रथम इति मूलं कर्त्तृधर्म्मो वेत्यनेनैव
कारिकाभागेन यद्यपि गतार्थं तथाप्यस्य प्रतिज्ञात्वं कारिकाभागस्य चोपसंहारत्वमिति मन्तव्यम् । यद्वा
स्पन्दादौ कर्त्तृधर्म्मो न प्रथम इत्येवंपरत्वेन कारिकोत्तरं योजनीयम् । इष्टहानेरित्यादिमूलम् । स्पन्दस्य
विधित्वेऽव्याप्तिरात्मानं पश्येदित्यत्रातिव्याप्तिश्च, ग्रामंगच्छतीत्यत्र यत्नस्य विधित्वे ग्रामं गच्छेदित्यत्र
यत्नप्रतीत्यावश्यप्रवृत्तिः, इच्छाया विधित्वे इच्छाया इवेच्छाजनकत्वे विरोधो, लिङश्रुतिक्राले तस्या
असत्त्वन्न लिङ्वेच्छाजनने प्रत्ययत्यागोऽन्यत्र प्रतीतकारणत्यागः, इच्छादिज्ञानस्य चेच्छादिजनकत्वे
यागचिकीर्षावानित्पतोऽपि प्रवृत्त्यापत्तिरित्यप्रवृत्तिरेव दूषणम् । इष्टसाधनतासहितेच्छाया विधित्वे

मकरन्दः ।
तत्र न प्रथम इति मूलं कर्त्तृधर्म्मो नेति कारिकया गतार्थमिति यद्यपि, तथापि स्पन्दादित्रिके प्रथमः
स्पन्दो नेत्यर्थः । उपसंहारश्च कर्त्तृधर्म्मो नेत्येके ।

टिप्पणी
मन्येत तदा तद्व्यतिरेकेऽपि लिङादिरिच्छां जनयेदतो व्यतिरेकव्यभिचारः स्यात्, ततश्च प्रत्ययस्य
इष्टसाधनताज्ञानस्य कारणत्वं परित्यज्येतातो नेच्छापि विध्यर्थः किंतु संकरात् दृष्टसाधनाज्ञान-
संकीर्णेच्छाया उपायगोचरप्रवृत्तौ कारणत्वात् इष्टसाधनतैव विध्यर्थ इत्यर्थः ॥

[५२८] व्याख्यात्रयोपेतप्रकाशयुते न्यायकुसुमाञ्जलौ [ ७ कारिकान्याख्यायां

इत्यादावपि तथा स्यात्। प्रत्येकमन्यत्र सामर्थ्यावधृतौ सम्भेदे तथा कल्पना-
यास्तुल्यत्वात्।
रथो गच्छतीत्यादौ तदसम्भवे का गतिरिति चेत्, तन्तवः पटं कुर्वन्तीत्यत्र
था। लोकोपचारोऽयमपर्य्यनुयोज्य इति चेत्तुल्यम्। लिङः कार्यत्वे वृद्धव्यवहा-
राद्व्युत्पत्तौ सर्वं समञ्जसम्। आख्यातमात्रस्य तु न तथेति चेत्। न विवरणा-
देरपि व्युत्पत्तेः। अस्ति च तदिह—किं करोति? पचति, पाकं करोतीत्यर्थः
इत्यादिदर्शनात्।
तथापि फलानुकूलताऽपन्नधात्वर्थमात्राभिधाने तदतिरिक्तप्रयत्नाभिधानक-

प्रकाशः।

त्नाननुभवान्न तथा, प्रकृतिप्रत्यययोः साम्येनान्वयानुपत्तेरित्यत आह प्रत्येकमिति। तथा चोभयो-
पस्थितेरावश्यकत्वेनैकस्यानन्वयेऽप्यदोषादित्यर्थः।
रथो गच्छतीत्यादावित्यादिपदाज्जानाति यतते निद्रातीत्यादेर्ग्रहणम्। तत्र धात्वर्थानुकूलयत्ना-
भावेऽप्याख्यातप्रयोगात्। यदि चाऽचेतने व्यापारमात्रमाख्यातार्थः, तदा चेतनेऽपि तथेत्यर्थः।
कृधातोर्यत्नार्थत्वस्योभयसिद्धत्वादचेतने यथा करोतेः प्रयोगो लाक्षणिकः, तथा रथो गच्छतीत्यादा-
वाख्यातस्येत्याह तुल्यमिति। लिङः स्वाऽऽत्मनि प्रवर्त्तकत्वेन ज्ञाते कार्यताज्ञाने वृद्धव्यवहारेण
शक्तिग्रहात्तस्य प्रयत्नार्थत्वे मानमस्ति, न त्वाख्यातमात्रस्येत्याह लिङ इति। पचति पाकं करो-
तीत्यादौ यत्नार्थककरोतिना सर्वाख्यातविवरणाद् वृद्धव्यवहारादिव बाधकं विना विवरणादपि
व्युत्पत्तेः। किं करोतीति यत्नविशेषप्रश्ने, पचतीत्युत्तरस्य यत्नार्थत्वं विनानुपपत्तेश्च प्रकृतेऽपि मान-
मस्तीत्याह विवरणादेरिति।
ननु धातुः स्वरूपेण स्वार्थं भावमाह, आख्यातन्तु यावता कर्मक्षणनिश्चयेन फलं सिद्ध्यति
तावति वर्त्तते, ओदनं पचतीति दर्शनात्, न ह्येकेन कर्मक्षणेनोदनः सिद्धयति, अतः फलार्थो
व्यापारसमूहो भाव्यत्वाद्भावनेत्युच्यते, भाव्यमानस्तु तस्य फलसाधनत्वात्, फलानुकूलता-
विशिष्टयत्नवाच्यत्वे तु कल्पनागौरवमिति शङ्कते तथापीति। पचेस्तावत्तुषबुषप्रक्षेपणादिव्या-
पारकलाप एवार्थः। तस्यैव रूपपरावृत्तिलक्षणफलं प्रत्यनुकूलता आख्यातवाच्या। अधिकयत्न-
स्यापि वाच्यत्वे गौरवमिति शङ्कार्थः। तावन्मात्रपरं-धात्वर्थस्य फलानुकूलतामात्रपरं, न तु यत्न-
परमित्यर्थः।
ओदनं पचतीत्यत्र धात्वर्थः पाक ओदनानुकूल इत्यर्थे काष्ठेनौदनं पचतीतिवदोदनेन पाकेन
करोतीति प्रयोगप्रसङ्गात्। न चेष्टापत्तिः। किं करोति। पचति, पाकं करोतीत्यनुभवस्य सार्वलौकि-

प्रकाशिका।

चावश्यकल्पनीयेष्टसाधनतासङ्कर इति लाघवादिष्टसाधनतैव विधिरस्त्वित्यर्थः। काष्ठेनौदनं पचती-
तिवदिति। यद्यपि तत्र काष्ठकरणकः पाकः ओदनानुकूल इत्यन्वयसम्भवेऽपि न तादृशप्रयोगेऽपि
पाके पाककरणत्वानन्वयात् पाकेन च पचतीति न प्रयोगः, तथापि पाकं करोतीति विवरणेन
स्यादित्यत्रैव तात्पर्यम्। वस्तुत ओदनं पचतीत्यत्र ओदनानुकूलः पाक इत्यर्थे ओदनं पाकेनेति
विवरणं स्यात् तृतीयानुकूलत्वलाभादिति मूलार्थः, एवञ्चौदनं पचतीति वक्तव्ये ओदनं पाकेनेति
प्रयोगः स्यादिति प्रकाशस्यापि तदनुसारिणी व्याख्येति न कदाचिन्मूलप्रकाशयोरसङ्गतिरित्यवधेयम्।

मकरन्दः।

. . काष्ठेनौदनं पचतीतिवदिति। यद्यपि काष्ठकरणकः पाक ओदनानुकूल इत्यन्वयसम्भवात्
प्रयोगेऽपि पाकेन पचतीति न प्रयोगप्रसङ्गः, पाके पाककरणत्वानन्वयात्, तथापि पाकं करोतीति

पंचमस्तबके ] ईश्वरसाधनम् । ५२६
ल्पनायां कल्पनागौरवं स्यात्, अतो विवरणमपि तावन्मात्रपरमिति चेत् । भवे-
दप्येवं, यदि पाकेनेति विवृणुयात्, न त्वेतदस्ति । धात्वर्थस्यैव पाकमिति
साध्यत्वेन निर्देशात् । ततस्तं प्रत्येव किञ्चिदनुकूलताऽऽपन्नं प्रत्ययेनाभिधानीय-
मिति युक्तम् ।
तथापि तेन प्रयत्ननैव भवितव्यं, न त्वन्येनेति कुत इति चेत् । नियमेन तथा
विवरणात् । बाधकं विना तस्यान्यथाकर्तुमशक्यत्वात् । अन्यथाऽतिप्रसङ्गात् ॥८॥
स्यादेतत्, यस्य कस्यचित् फलं प्रत्यनुकूलताऽऽपत्तिमात्रमेव करोत्यर्थः,
न तु प्रयत्न एव, सोऽपि ज्ञानेनैवोपाधिना प्रत्ययेन वक्तव्यो, न तु यत्नत्वमात्रेण,
प्रयत्नपदेनाविशेषप्रसङ्गात्, तद्वरं तावन्मात्रमेवास्तु लाघवाय, अन्यथा त्वनु-
कूलत्वप्रयत्नत्वे द्वावुपाधी कल्पनीयौ, अचेतनेषु सर्वत्र गौणार्थास्तिष्ठोऽसति
बाधके कल्पनीया इति चेत् । अत्रोच्यते—
प्रकाशः ।
कत्वात्, कर्तृन्वयानुपपत्तेश्चेति परिहरति भवेदप्येवमिति । एवमप्यनुकूलव्यापारमात्रमाख्या-
तार्थोऽस्तु, न त्वनुकूलयत्नः, तथात्वे बाधकं विनैवाख्यातमचेतनेषु गौणं कल्प्यमिति गौरवमित्याह
तथापीति । यत्नार्थकरोतिनाऽऽख्यानार्थस्य विवरणात् तस्य चाबाधितत्वात् प्रमाणवतो गौरवस्या-
पि न्याय्यत्वादित्याह नियमेनेति ॥ ८ ॥
ननु करोतिर्न यत्नार्थः, किन्त्वनुकूलव्यापारमात्रार्थः, यत्नोऽप्यनुकूलत्वेनैवाख्यातार्थः ।
अन्यथा आख्यातार्थस्य यत्नपदपर्यायतापत्तेः । अत एव—यत्न एवाख्यातार्थः, आनुकूल्यन्त्वन्व-
यलभ्यम्-इत्यपास्तम् । एवञ्च धात्वर्थस्य पाकादेः साध्यताऽप्युपपद्यते। न च धातुर्नैव स्वार्थः साध्य-
त्वेनोच्यते इति वाच्यम् । पाक इत्यत्रापि तत्प्रतीत्यापत्तेः । यत्नस्य वाच्यत्वेन गौरवापत्तेः । मुख्ये
बाधकं विनैव रथो गच्छतीत्यादावाख्यातस्य गौणत्वापाताच्चेत्याह—यस्य कस्यचिदिति ।
क्रियाजन्यत्वाविशेषेऽपि यत्नजन्यत्वाजन्यत्वप्रतिसन्धानेन घटाङ्कुरयोः कृताकृतव्यवहारात् तृजन्त-
कृधातुव्युत्पन्नकर्तृपदस्य कृत्याश्रयवाचकत्वाच्च कृञो यत्नार्थत्वम् । क्रियामात्रार्थत्वे तु क्रियाऽऽश्रयः
कर्तृपदार्थः स्यादिति कारकेमात्रेऽतिप्रसङ्गः । एवञ्च कृञो यत्नार्थत्वात् तेन चाख्यातविवरणात्तस्यापि
प्रकाशिका ।
कर्तृन्वयानुपपत्तेश्चेति । चैत्र ओदनं पचतीत्यत्रेति शेषः ॥ ८ ॥
परिमलस्तु तथापि पाकसिद्धता प्रतीयेत, न तु साध्यतेति सिद्धताज्ञापकप्रयोगोपलक्षणपरं
पाकेनेत्युक्तमिति । अत एवेति । यत्नपदपर्यायतापत्तेरेवेत्यर्थः । नन्वेत्रेष्टापत्तिरित्यत आह
गौरवापत्तेरिति । यत्नत्वापेक्षया व्यापारत्वस्य सामान्यत्वादिति भावः ।
मकरन्दः ।
विवरणं न स्यादित्यत्रैव तात्पर्यम् । यद्वा एतदस्वरसादेव स्वयं हेत्वन्तरमाह कर्तृन्वयानुपपत्ते-
श्चेति, चैत्र ओदनं पचतीति शेषः । परिमलस्तु एवं पाकस्य साध्यता न प्रतीयेत, किन्तु सिद्धता,
ततः पाकसिद्धताज्ञापकप्रयोगोपलक्षणपरं पाकेनेत्युक्तमिति ॥ ८ ॥
अत एवेति । यत्नपदपर्यायतापत्तेरित्यर्थः ।
नन्वेष्टापत्तावपि न क्षतिरित्याशङ्कयाह गौरवापत्तेरिति । व्यापारस्य सामान्यतया लघुत्व-
मित्यभिमानेनेदम् ।
६७ न्या० कु०

५३० व्याख्यात्रयोपेतप्रकाशयुते न्यायकुसुमाञ्जलौ [ ९ कारिकाव्याख्यायां
कृताकृतविभागेन कर्त्तृरूपव्यवस्थया ।
यत्न एव कृतिः पूर्वा परस्मिन् सैव भावना ॥ ९ ॥
यत्नपूर्वकत्वं हि प्रतिसन्धाय घटादौ कृत इति व्यवहारात् । हेतुसत्त्वप्रति-
सन्धानेऽपि यत्नपूर्वकत्वप्रतिसन्धानविधुराणामङ्कुरादौ तदव्यवहारात् करोत्यर्थो
यत्न एव तावदवसीयते । अन्यथा हि यत्किञ्चिदनुकूलपूर्वकत्वाविशेषाद् घटा-
दयः कृताः, न कृतास्त्वङ्कुरादय इति कुतो व्यवहारनियमः । तेन च सर्वमाख्या-
तपदं विधीयते इति सर्वत्र स एवार्थ इति निर्णयः । तथा च समुदिते प्रवृत्तं पदं
तदेकदेशेऽपि प्रयुज्यते, विशुद्धिमात्रं पुरस्कृत्य ब्राह्मणे श्रोत्रियपदवत् ।
प्रकाशः ।
यत्नार्थकत्वमित्याह कृताकृतेति । कृतिश्च करोत्यर्थः । एवमाख्यातस्य यत्नपदपर्यायताऽऽपत्तिं
निरस्यति पूर्वेति । परस्मिन्नुत्तरकालवर्त्तिनि धात्वर्थे सति सैव कृतिरेव पूर्वा साधनीभूता
भावनेत्युच्यते । तेन फलसाधनीभूतः प्रयत्नो भावना, सैव चाख्यातवाच्या ।
यद्वा फलानुकूलधात्वर्थपूर्वापरव्यापारप्रचयजनिका पूर्वापरस्मिन् पूर्वापरीभूतत्वे सति
कृतिराख्याताथो भावना । भाव्यते फलमनयेति व्युत्पत्तेरित्यर्थः ।
नन्वेवं पूर्वापरीभूतत्वं यत्नत्वमनुकूलत्वञ्चेति त्रितयमाख्यातवाच्यमिति तदभावे कथमाख्यात-
पदमचेतनेषु प्रयुज्यते इत्यत आह तथा चेति । यत्नस्य पूर्वापरीभूतत्वानुकूलत्वे प्रवृत्तमाख्यातं,
धात्वर्थस्य फलानुकूलतामात्रे रथो गच्छतीत्यादौ प्रयुज्यते इति लाक्षणिकमित्यर्थः । समुदितप्रवृत्तस्य
पदस्यैकदेशे प्रयोगे निदर्शनमाह विशुद्धिमात्रमिति । श्रोत्रियश्छन्दोऽधीते इत्यनुशासनाच्छन्दो-
ऽध्येतृब्राह्मणव्यक्तिः, जन्मना ब्राह्मणो ज्ञेय इति स्मृतेर्जन्मसंस्कारविद्यासमुदायवद्ब्राह्मणव्यक्तिर्वा
श्रोत्रियपदशक्या अतो विशुद्धब्राह्मणमात्रे यथा लक्षणया प्रयोगः, विशिष्टशक्तपदस्य विशेषणे
शक्यसम्बन्धिनि तात्पर्यादित्यर्थः । ननु शक्यैकदेशे प्रयोगो न लाक्षणिकः, उपस्थित्यर्थं हि लक्षणा,
विशिष्टशक्तपदाद्विशिष्टोपस्थितौ विशेषणमप्युपस्थितमेवेत्ययोग्यतया विशेष्यांशमपहाय विशेषणा-
न्वयस्य मुख्यवृत्त्यैवोपपत्तेः । मैवम् । तस्य धर्म्यन्तरान्वितत्वेनोपस्थितस्येतरधर्म्येनाकाङ्क्षिततया
स्वतन्त्रतदुपस्थित्यर्थं लक्षणाया न्याय्यत्वात् ।
अत एव 'पुरोडाशकपालेन तुषानुपवपती'त्यत्र पुरोडाशप्रयोजनकत्वेनोपस्थितस्य कपालस्य
प्रयोजनान्तरानाकाङ्क्षितत्वात् स्वतन्त्रकपालोपस्थितयेऽधिष्ठानलक्षणा । पङ्कजं कुमुदमित्यत्र
प्रकाशिका ।
योजनामात्रभेदायाह यद्वा फलानुकूलेति । अर्थप्रदर्शनपूर्वकं योजयति पूर्वापरस्मिन्निति ।
नन्वेवमिति । यद्यपि कृताकृतेत्यादिना यत्नत्वस्य यत्नपदपर्यायतापत्त्यानुकूलत्वस्य वाच्यतापरं
प्रतीयते न तु पूर्वापरीभूतत्वस्यापि वाच्यत्वे काचन युक्तिरुक्ता, तथापि तत्प्रकारकप्रतीत्यनुरोधेन
पूर्वापरीभूतत्वमपि वाच्यमिति त्रितयमपि वाच्यमित्युक्तम् ।
मकरन्दः ।
नन्वेवमिति । यद्यपि द्वयवाच्यतयैव यत्नपदपर्यायतानिरासस्तथापि पूर्वापरीभूतत्वप्रकारक-
प्रतीतिमभ्युपेत्य तदप्याख्यातपदवाच्यमित्युक्तमिति ध्येयम् ।
टिप्पणी ।
करोत्यर्थो यत्न एवेति । यत्तु शाब्दिकाः कृञो यत्नार्थत्वे यतधातोरिवाकर्मकत्वापत्तिरिति,
तन्न, द्वितीयार्थप्रकारकान्वयबोधं प्रति यतधातुजन्ययत्नविषयकोपस्थितित्वेनैव प्रतिबन्धकत्वं कल्प्यते
न तु कृञ्धातुजन्योपस्थितित्वेनेति नास्त्यनुपपत्ति ।

अन्यथाऽपि मध्यमोत्तमपुरुषगामिनः प्रत्ययाः, प्रथमे पुरुषे जानाति इच्छति प्रयतते
अध्यवस्यति शेते संशेते इत्यादयश्च गौणार्था एवाचेतनेषु । न च वृत्त्यन्तरेणापि
प्रयोगसम्भवे शक्तिकल्पना युक्ता । अन्याय्यश्चानेकार्थत्वमिति स्थितेः। अत एवो-
भयोऽपि-यावदुक्तं भवति पाकानुकूलवर्त्तमानप्रयत्नवांस्तावदुक्तं भवति पच-
तीति । एवं तथाभूतार्तिवृत्तप्रयत्नोऽपाक्षीदिति । एवं तथाभूतभाविप्रयत्नः पक्ष्य-
तीति । न तु पचतीति पाकानुकूलयत्किञ्चिदिति । अन्यथाऽतिश्रावेऽपि परिश्रम-
शयाने पचतीति प्रत्ययप्रसङ्गात् ।
अपि च कर्तृव्यापार एव कृञर्थश्चेत्तन्न कर्त्ता, अन्यथा तद्व्यवस्थाऽनुपपत्तेः।
न ह्यभिधीयमानव्यापारवत्त्वं कर्तृत्वम्, अनभिधानदशायां कुर्वतोऽप्यकर्तृत्व-
प्रसङ्गात् । नाप्याख्यातप्रत्ययाभिधानयोग्यव्यापारशालित्वं कर्तृत्वं, योग्यताया
एवानिरूपणात् । फलानुगुणमात्रस्य सर्वकारकव्यापारसाधारणत्वात्। नापि विव-
क्षातो नियमः अविवक्षादशायामनियमप्रसङ्गात् । स्वव्यापारे नेदमनिष्टमिति चेत्।
एवं तर्हि 'स्वव्यापारे च कर्तृत्वं सर्वत्रैवास्ति कारके' इति न्यायेन करणादिवि-
लोपप्रसङ्गः। न स्वव्यापारापेक्षया करणादिव्यवहारः, किन्तु प्रधानक्रियापेक्षया ।
अस्ति हि काञ्चित् क्रियामुद्दिश्य प्रवर्त्तमानानां कारकाणामवान्तरव्यापारयोगो,

प्रकाशः ।
पङ्कगतत्वेन उपस्थितस्य पङ्कजनिकर्तृत्वस्य धर्म्यन्तरनिराकाङ्क्षितत्वात् कुमुदपरत्वे पङ्कजपदस्य
लक्षणेति विवक्षितं द्वितीयाध्याये ।
अपिच अचेतनेषु सर्वत्राख्यातस्य गौणत्वं मा भूदिति मानिनस्तव यत्नस्याख्यातवाच्यत्वान-
भ्युपगमः, तच्च तवाप्यापतितमित्याह अन्यथाऽपीति । मध्यमोत्तमपुरुषलिङैः सम्बोध्यवक्तृ-
विषयत्वाच्चित्रस्यादौ तत्प्रयोगः । प्रथमपुरुषेऽपि जानातीत्यादिप्रयोगश्चाऽचेतने त्वन्मते यथा
गौणस्तथाऽस्मन्मते रथो गच्छतीत्यादावपि प्रयोग इत्यर्थः । न चाक्षादिपदवदनेकार्थत्वम् ।
अक्षादिपदवैधर्म्येण एकत्रैव वाचकता, अन्यत्र वृत्त्यन्तरेणापि प्रयोगोपपत्तेरित्याह न चेति ।
अत्रैवानुभवं प्रमाणयति अत एवेति ।
अतिश्रावेऽपीति । श्रमाच्छयानस्य श्रमशान्तेः पाकानुकूलत्वादित्यर्थः । कर्तृरूपव्यवस्थयेति
व्याचष्टे अपि चेति । यस्य व्यापारं धातुराख्यातं वा प्राधान्येनाभिधत्ते, स्वतन्त्रश्चेतनोऽचेतनश्च
स कर्तेत्यत्राभिधानं यदि विशेषणं, तत्राह न हीति । कर्तृत्वमज्ञात्वा तत्र कर्तृपदप्रयोगाभावादवगते
कर्तृत्वे शब्देन तदभिधानम् , तेन कर्तृत्वावगम इत्यन्योन्याश्रयश्चेति भावः । अथाभिधानमुपलक्षण-
मुपलक्ष्या च तयोग्यता, तत्राह नापीति । योग्यतावच्छेदकरूपाज्ञाने अह्या ज्ञानादित्यर्थः ।
न च प्रधानक्रियानुकूलव्यापारत्वमेव तदवच्छेदकमित्याशङ्केत्याह फलेति । फलानुकूलव्यापार-
वत्तया यत्कारकं विवक्ष्यते, स कर्तेति नोक्तदोष इति मतं निरस्यति नापीति । ननु स्वव्यापारे
सर्वेषां कर्तृत्वमिष्टमेवान्यत्र करणत्वादित्याह स्वव्यापार इति । तर्हीति । प्रधानक्रियापेक्षयैव

प्रकाशिका ।
अक्षादिपदवैधर्म्येणेति । तत्रैवात्र तुल्यवत्प्रयोगाभावेनेत्यर्थः । धातुराख्यातं चेति ।
धातोर्व्यापारफलवाचकत्वविकल्पेनायं विकल्पः ।

मकरन्दः ।
अक्षादिपदवैधर्म्येणेति । विनिगमकाभावात्तत्रोभयत्र शक्त्या नानार्थत्वमत्र चैकत्रैव निरु-
पाधिप्रयोग इत्यत्र लक्षणा, अन्यथा गङ्गादिपदस्यापि तीरादौ लक्षणा न स्यादित्यर्थः ।

५३२ व्याख्यात्रयोपेतप्रकाशयुते न्यायकुसुमाञ्जलौ [ १० कारिकान्याख्यायां
न त्ववान्तरव्यापारार्थमेव तेषां प्रवृत्तिरिति चेत् । तर्हि तदपेक्षयैव कर्तृकर्मादि-
व्यवहारविशेषनियमे किं कारणमिति चिन्त्यताम् । स्वातन्त्र्यादीति चेत् । ननु
तदेव किमन्यत् प्रयत्नादिसंमचायादिति विविच्यभिधीयतामिति । तस्मात् सर्वत्र
समानव्यापार एवाख्यातार्थः ॥ ६ ॥
तथापि फलानुकूलतैव प्रत्ययस्य प्रवृत्तिनिमित्तं, प्रयत्नस्त्वाक्षेपो लप्स्यते
इति चेत्, न-
भावनैव हि यत्नात्मा सर्वत्राख्यातगोचरः ।
तया विवरणश्रौव्यादाक्षेपानुपपत्तितः ॥ १० ॥
केन हि तदाक्षिप्येत । न तावदनुकूलत्वमात्रेण, तस्य प्रयत्नत्वेनाव्यापनात् ।
न हि यत्नत्वैकार्थसमवायेनेवानुकूलत्वम् । अत एव न संख्यया, तस्याः संख्येय-
मात्रपर्यवसायित्वात् । कर्त्रेति चेत् । न । द्रव्यमात्रस्याकर्तृत्वात् । व्यापारवतश्चा-
भिधाने व्यापाराभिधानस्यावश्याभ्युपगमनीयत्वात् । नापि धात्वर्थेन तदाक्षेपः ।
विद्यते इत्यादौ तदसम्भवात् । न ह्यत्र धात्वर्थो भावनाऽपेक्षी, सत्ताया नित्यत्वात् ।
तत्र न भविष्यतीति चेत् । न । पूर्वापरीभूतभावनाऽनुभवस्याविशेषात् । भावनो-
परागेण ह्यतथाभूतोऽप्यर्थस्तथा भासते इति । न च पदान्तरलब्धयां भावनायांऽ-
प्रकाशः।
तत्कर्तृत्वं करणादिव्यावृत्तं तस्यैव किं लक्षणमित्यर्थः। स्वातन्त्र्यादीति । ‘स्वतन्त्रः कर्तेति’ पाणि-
निलक्षणादित्यर्थः । तस्यान्यस्य व्यवस्थाबीजस्याभावाज्ज्ञानचिकीर्षाकृतिसमवायित्वमेव तद्वाच्य-
मित्यह नन्विति ॥ ९ ॥ आक्षेपेति । पाकादीनां यत्नं विनाऽनुपपत्तेरित्यर्थः । पादत्रयस्य प्रागेव
विवृतत्वार्दन्तिमं पादं व्याचष्टे केन हीति । तत्प्रयत्नत्वमित्यर्थः । न हीति । प्रयत्नस्याप्यनुकूल-
त्वात् , तथात्वे वा रथो गच्छतीत्यादि तत्रापि गौणं स्यादित्यर्थः । तस्या इति । सङ्ख्यया सङ्ख्येय-
मात्राक्षेपेऽपि न प्रयत्नाक्षेपः, प्रयत्ने सङ्ख्याया अभावादित्यर्थः ।
कर्त्रेति । आख्यातवाच्येनेत्यर्थः । परमते तस्याऽऽख्यातवाच्यत्वात् । कर्ता न द्रव्य-
मात्रं, द्रव्यमात्रस्यायत्नवत्त्वात् तेन यत्नस्यानाक्षेपादित्याह द्रव्यमात्रस्येति । नापि व्यापारव-
न्मात्रं, यत्नरहितंस्याप्यचेतनस्य व्यापारवत्त्वात् , यत्नरुपन्यापारवदभिधाने तु प्रयत्नोऽपि वाच्य
एव स्यादित्याह व्यापारवतश्चेति । तत्रेति । आक्षेप इति शेषः । पूर्वेति । पचतीत्यादाविव
धात्वर्थानुकूलयत्नानुभवादित्यर्थः । ननु सत्ताया नित्यत्वे पूर्वापरीभावो विरुद्ध इत्यत आह भाव-
प्रकाशिका ।
अनुपस्थितेन कर्त्रा कथमाक्षेप इत्यत आह आख्यातवाच्येनेत्यर्थ इति ।
पचतीत्यादाविवैति । तथा च तत्रापि तदाक्षेप आवश्यक इति भावः । ननु यत्न- .
मकरन्दः।
ननु कर्ताऽप्यनुपस्थितः कथमाक्षेपहेतुः स्यादत आह आख्यातवाच्येनेति ।
पचतीत्यादाविवैति । तथा च तत्रापि तदाक्षेप आवश्यक इति भावः ।
टिप्पणी
व्याप्येन व्यापकमाक्षिप्यते अनुकूलत्वन्तु क्रियान्तरसाधारणं न यत्नत्वव्याप्यमित्याह तस्येति ।
यत्नत्वैकार्थसमवायीति । यत्नत्वाश्रयमात्रवृत्तीत्यर्थः । तत्र नेत्यादि । अन्यत्र तु स्यादिति
शेषः । नित्याया अपि सत्तायाः तिङन्तधात्वर्थतया साध्यत्वेन प्रतीयमानतया पचतीत्यादाविव
भावनान्वयाविशेषेऽपि भावनाक्षेपकत्वाभावादित्यर्थः ।

पञ्चमस्तवके ] ईश्वरसाधनम्। ५३३
नुकूलतायाः प्रत्ययार्थस्यान्वयः। तदसम्भवात्। न खलु प्रकृत्यैव साऽभिधीयते।
धातूनां क्रियाफलमात्राभिधायित्वात्। अन्यथा पाक इत्यादावपि भावनाऽनुभव-
प्रसङ्गात्। नापि चैत्र इत्यादिना पदान्तरेण। प्रकृतिप्रत्यययोरुभयोरप्यकारकार्थ-
त्वात् ॥
ओदनमित्यादेः कारकपदत्वात् तस्य च क्रियोपहितत्वात् तेनाभिधानमाक्षेपो
वा, कथमन्यथौदनमित्युक्ते, किं भुङ्क्ते पचति वेति विशेषाकाङ्गेति चेन्न। पच-
तीत्युक्ते किमोदनं तेमनं वेति विशेषाकाङ्क्षादर्शनात्। सा चाक्षेपाभिधानयोरन्यतर-
मन्तरेण न स्यात्। तस्यां दशायां न चेदाक्षेपो नूनमभिधानमेवेति ॥
प्रकाशः।
नेति। तदसम्भवादिति। ओदनं पचति चैत्र इत्यत्र पदान्तरेण भावनाऽनुपस्थानादित्यर्थः।
अस्माकन्तु अनुकूलयत्नोपस्थितावपि अयोग्यतया स नान्वीयते इति भावः। न हि धातुनेव
भावनोपरक्तार्थोऽभिधीयते इत्यत आह न खल्विति। प्रकृत्या धातुनेत्यर्थः।
फलस्य धात्वर्थतया पच्यर्थो विक्कित्तिर्लाघवाद्, न तु तत्फलको व्यापारोऽधःसन्तापन्नादिः।
न चैवं व्यापारविगमे फलसत्त्वकाले पचतीति प्रयोगापत्तिः। धात्वर्थानुकूलव्यापारवत्त्वस्याख्याता-
र्थतया व्यापारकाल एव पचतीति प्रयोगात्। अथैवं धात्वर्थतया फलं क्रियेति तण्डुलादेः कर्मता न
स्याद्, विक्कित्त्यादिजन्यफलभागित्वाभावादिति चेन्न। परसमवेतव्यापारफलशालिनः कर्मत्वात्।
स च व्यापारो धात्वर्थ आख्याताथॊ वा, उभयथाऽपि समवेतव्यापारफलशालिनस्तण्डुलादेः
कर्मत्वात्। विक्कित्त्यनुत्पादे व्यापाराविगमदशायां पाको वर्त्तते इत्यत्र पाकपदे व्यापारलक्षणेति
मतमाश्रित्योक्तं दूषणमिदम्।
अन्यथेति। यदि धातूनामेव भावनाऽभिधायकत्वमित्यर्थः। प्रकृतीति। प्रकृतिश्चैत्रपदं,
प्रत्ययः प्रथमा, तयोरुभयोरपि शुद्धप्रातिपदिकार्थतया न कारकार्थत्वं, व्यापारवतः कारकत्वेन
कारकार्थस्य भावनार्थत्वं सम्भाव्येतापीत्यर्थः। कथमिति। ओदनमित्युक्ते भावनाविशेषजिज्ञासा
तत्सामान्यज्ञानं विना न स्यादित्यर्थः। कर्मपदादाक्षेपात्तोऽभिधानतो वाऽऽवश्यकी तदुपस्थितिरिति
भावः। पचतीत्युक्त इति। कर्मपदानुच्चारणेऽपि तदभिधानाक्षेपयोरभावे पचतीत्यत्र भावनाधीर्न
स्यादिति भावनाऽभिधायकमाख्यातपदं कल्प्यमित्यर्थः।
ननु बीजेनाङ्कुरः कृतो बीजमङ्कुरं करोतीति यत्नं विनाऽपि कृञः प्रयोगाद् न यत्नो वाच्यः।
नापि कर्तृपदं यौगिकं, तथा सति कृञो यत्नार्थत्वे तृजश्च कर्तृर्थत्वे धातुप्रत्ययार्थयोः कृतिकर्त्रोः
परस्परमनन्वयापत्तेः, कृतिविशिष्टस्य कृतिनिराकाङ्क्षत्वात्। एवं कृञः क्रियार्थत्वे तृजश्च
तदाश्रयवाचकत्वे तयोः परस्परमन्वय एवेत्युभयदर्शने कर्मपदवत् कर्तृपदं रूढमेव।
तथाच कृताकृतविभागेन कर्तृरूपव्यवस्थया च कृञो यत्नोऽर्थ इति न तेन विवरणादा-
ख्यातस्य यत्नार्थत्वं, किन्त्वनुकूलत्वेन व्यापार एव तद्वाच्यः। तेन चेतनाचेतनयोर्धात्वर्थानुकूल-
व्यापारवत्त्वादाख्यातप्रयोगो मुख्यः। न चैवं पथि श्रमशयानेऽपि पचतीति प्रयोगापत्तिः, यत्नवाच-
कत्वेऽपि तण्डुलक्रियानुकूलयत्नवति पचतीति प्रयोगापत्तेः। यदि तु तस्य प्रयत्नविशेषो वाच्यः,
प्रकाशिका।
स्याद्यातवाच्यत्वे विद्यते व्योम इत्यादौ सर्वत्र भावनान्वयः स्यादित्यत आह अस्माकन्त्विति।
न च तत्रापि भावनानुभवो भवत्येवेति पूर्वोक्तेन विरोध इति वाच्यम्। वर्त्तमानत्वादिविशिष्ट-
भावनानुभवेऽपि सत्त्वादौ धात्वर्थे भावनानन्वयात् इत्याशयात्। ननु कारकत्वेऽपि न यत्नवाचकत्वं
व्यापारमात्रगर्भत्वात्कारकत्वस्येत्यत आह व्यापारतः कारकत्वेनेत्यादि।

५३४ व्याख्यात्रयोपेतप्रकाशयुते न्यायकुसुमाञ्जलौ [ १० कारिकाव्याख्यायां
प्रकाशः ।
तदा ममापि व्यापारविशेषो वाच्य इत्यस्तु, यत्नधीस्त्ववाक्षेपात् धात्वर्थविशेषस्य पाकादेस्तेन
विनाऽनुपपत्तेः । न चाख्यातस्य यत्नो वाच्यः, पचतीत्यस्य पाकानुकूलयत्नवानिति विवरणादिति
वाच्यम् । तथा सति कर्तुरपि तद्वाच्यताऽऽपत्तेः । न हि पाकयत्न इत्येव विवरणम् । अथ तात्पर्य-
विवरणस्याऽऽक्षेपादिनाऽपि निर्वाहः, तुल्यं यत्नेऽपि । अत एव रथो गच्छति विद्यते व्योमेत्यत्र
न भावनाऽनुभवः । भावनाया धात्वर्थान्वयायोग्यतया त्वयाऽपि तत्र गौणत्वाङ्गीकारादिति ।
अत्र वदन्ति-चैत्रः पचतीत्यत्र पाकानुकूलयत्नानुभवात् सं एवाख्यातवाच्यः, लाघवात् । न
त्वनुकूलव्यापारः, यत्नत्वजात्यपेक्षया व्यापारत्वस्योपाधित्वेन गुरुत्वात् । न चाचेतनेऽप्याख्यात-
स्य मुख्यत्वार्थमनुगतो व्यापार एव शक्य इति वाच्यम् । शक्तिग्राहकेण लघुनि शक्तिग्रहात् ।
मुख्यत्वार्थं शक्तिकल्पने वृत्त्यन्तरोच्छेदापत्तेः । न च पाकस्य यत्नसाध्यत्वानुमित्या यत्नस्यापि
लाभादन्यलभ्यत्वेन स नाख्यातवाच्यः । चैत्रः पचतीत्यत्र चैत्रः पाकानुकूलवर्त्तमानयत्नवान्
प्रतीयते । न च पाकस्य वर्त्तमानयत्नेन प्राप्तिरस्ति, अतीतादौ व्यभिचारात् । नापि धात्वर्थेनानु-
मिते यत्ने आख्यातेन वर्त्तमानत्वान्वयवोधः सम्भवी, यत्नस्यापदार्थत्वात् , स्वार्थव्यापारवर्त्तमान-
त्ववोधनेनाख्यातस्य पर्यवसितत्वाच्च । न चाचेतने आख्यातस्य व्यापारावाचकत्वावधारणादेवं
कल्पनेति युक्तम् । गौणतया शक्तिभ्रमेण वा तत्राख्याताद्व्यापारावगमोपपत्तेः । यत्नविगमदशायां
तज्जन्यव्यापारकाले पचतीत्यत्र वर्त्तमानव्यापाराभिधानमाख्यातेन लक्षण्या, रथो गच्छतीत्यत्र
यथा, अतोऽन्यलभ्यत्वान्न तदनुरोधेन व्यापारे शक्तिः, अन्यथा तवापि यत्नकाले
पचतीति न स्यादिति ।
ननु धात्वर्थानुकूलयत्नस्याख्यातशक्यत्वे एककृतिकाल पचतीतिवत् कृतेर्ध्वंसे अग्रिमकृतेर-
नुत्पाददशायां मध्येऽप्यपाक्षीत् पक्ष्यतीति स्यात् । यत्नप्रचयस्य च शक्यत्वे पचतीति न स्यादेव,
एकदा तस्याभावात् । अथ भूतभविष्यतोर्यत्नाभावनिरूप्यत्वात् यत्नकाले तदभावान्नरोक्तदोष इति
चेन्न । ध्वंसानुत्पादयोर्यत्नविशेषप्रतियोगिकतया यत्नकालेऽपि तत्सत्त्वात् , तयोः सकलकृतिप्रति-
योगिकत्वाभावात् ।
मैवम् । यत्राख्यातवाच्ये प्रचये एकैकस्य वर्त्तमानव्यवहारनिमित्तत्वं, तत्र तावतां ध्वंसैः प्राग-
भावैश्च भूतभविष्यद्व्यवहारः, न तु वर्त्तमानव्यवहारनिमित्तकिञ्चिदभावात् , चेतनाचेतनभोजन-
गमनादौ तथैव प्रयोगात् , प्रयोगे सति निमित्तानुसरणात् । धातोराख्यातस्य चानुकूलव्यापारवाच-
कत्त्वादिभिरनन्यगतिकतया तथैव स्वीकाराच्चेति ।
चैत्र ओदनं पचति चैत्रेण पच्यते ओदन इत्यत्र कर्त्तरि कर्मणि आख्यातार्थसङ्ख्याऽन्वयात्
कर्तृकर्मणी लकारवाच्ये, तेन वाच्यगामिनी सङ्ख्येति नियमो भवति, अन्यथाऽऽक्षिप्तसङ्ख्यान्वये
प्रकाशिका ।
धात्वर्थविशेषस्येति । विद्यते व्योमेत्यत्र; भावनानुभवो न भवत्येवेत्यग्रे वाच्यमेवेति भावः ।
अन्यथा तत्रापि यत्नकाल इत्यादि, इदञ्च यत्नातिरिक्तस्यैव व्यापारस्य शक्यत्वमिति मतेन दूषणम्,
अन्यथा यत्नस्यापि व्यापारतया शक्यत्वेनासङ्गतेः, पच्यते इत्यत्र तु कर्मवाचकत्व इष्टापत्तिरत आह-
मकरन्दः ।
अन्यथा तथापि यत्नकाले पचतीत्यादि न स्यादिति । यद्यपि व्यापारत्वेन यत्न-
स्यापि शक्यत्वात्तत्काले पचतीति स्यादेव, तथापि तेनापि रूपेण यदि यत्नो न शक्यस्तदेवं दूषणं
वोध्यम् । अपरं शब्दप्रकाशे प्रपञ्चितम् ।

पञ्चमस्तवके ] ईश्वरसाधनम् । ५३५
स्यादेतत्, अभिधीयतां तर्हि कर्त्ताऽपि । तदनभिधाने हि सङ्ख्येयमात्रमा-
क्षिप्य सङ्ख्या कथं कर्त्तारमन्वियात्, न तु कर्मादिकमपि । शाकसूपौ पचति
शाकसूपौदनम् पचतीत्यादौ विरोधनिरस्ता सङ्ख्या चैत्र इति कर्त्तारमविरुद्धमनुग-
च्छतीति चेत् । चैत्र ओदनं पचतीत्यत्र का गतिः ।
एकत्र निर्णीतः शास्त्रार्थोऽपरत्रापि तथा, यववराहादिवदिति चेत् । न, पच्यते
इत्यादावपि तथाभावप्रसङ्गात् । चैत्राभ्यां चैत्रैरिति विरोधनिरस्ता सूप इत्य-
विरुद्धं कर्म्म समनुक्रामतीति चेत् । चैत्रमैत्राभ्यां शाकसूपौ पच्येते इत्यत्र का
गतिः ।
अन्यत्र निर्णीतेनार्थेन व्यवहार इति चेत् । न, पचतीत्यादावपि तथाभावप्रस-
ङ्गात् । तत्र पूर्व्वक एव निर्णयः, पच्यते इत्यत्र त्वपर इति चेत् । न, विशेषाभा-
वात् । आत्मनेपदपरस्मैपदाभ्यां विशेष इति चेत् । न, पच्यते पचते पद्यते
इत्यादि विप्लवप्रसङ्गादिति ।
प्रकाशः ।
नियमो न स्यादिति वैयाकरणमतमाह—अभिधीयतामिति । का गतिरिति । ओदनमित्ये-
कत्वेनोपस्थितेनैकत्वसङ्ख्याऽन्वयविरोध इति पचतीत्येकत्वमोदनान्वितं किन्न स्यादित्यर्थः ।
यववराहादीति । यवमयश्चरुर्भवतीत्यत्र दीर्घशूकस्य यवपदार्थतया निर्णीतस्य यवैर्यजेते-
त्यादौ न यत्र वाक्यशेषस्तत्रापि तस्यैव यवपदवाच्यता यथेत्यर्थः । तथाभावेति । आख्याताभि-
हितभावनायाः कर्त्रन्वयप्रसङ्गादित्यर्थः । तथा चौदनः पच्यते देवदत्त इति प्रयुज्येतेति भावः ।
अन्यत्रेति । चैत्राभ्यां चैत्रैः सूपः पच्यते इत्यत्र कर्मणि सङ्ख्याऽन्वयस्य निर्णीतत्वादत्रापि
तथेत्यर्थः । पचतीत्यादाविति । देवदत्त ओदनं पचतीत्यादावपि कर्मगतैकत्वान्वयप्रसङ्ग इत्यर्थः ।
तत्रेति । पचतीत्यत्र सङ्ख्याऽन्वयः कर्त्रा, पच्यते इत्यत्र कर्मणेत्यर्थः । विशेपेति । क्वचित् कर्त्तरि
क्वचित् कर्मणि सङ्ख्याऽन्वयस्य दृष्टत्वादन्यतरत्र नियामकाभावादित्यर्थः । पच्यत इति । पच्यत
इति दृष्टान्तार्थम् । अतो यथात्मनेपदात् पच्यते इत्यत्र कर्मणा सङ्ख्यान्वयः, तया पचते इत्य-
त्रापि स्यादित्यर्थः ।
नन्वाख्यातवाच्यत्वे कर्तुस्तद्वाच्यया सङ्ख्ययाऽन्वयबोधो न स्यात्, एकपदोपस्थापितपदार्थ-
योर्मियोऽन्वयबोधस्याव्युत्पन्नत्वात् , अन्यत्र भिन्नपदोपस्थापितानामेवान्वयबोधादित्यत आह—
प्रकाशिका ।
पच्यत इति । दृष्टान्तार्थमिति । तत्र प्रथम पृष्टेनैवेति । इदञ्च द्वयोस्तुल्यबलवत्तया-
मित्यवधेयम् ।
टिप्पणी ।
वैयाकरणः शंकते स्यादेतदिति । इत आरभ्य एवं प्राप्ते इत्यतः प्राक्तनेन सन्दर्भेण, तन्मते
चैत्रः पचतीत्यादावाख्यातेन कर्ता संख्या चाभिधीयते, तथाचैकत्ववच्चैत्राभिन्नकर्तृको वर्तमानकालिकः
पाक इत्यन्वयबोधः । यदि तत्राख्याताभिहितायाः संख्यायाः संख्येयाविनाभूततयाऽऽक्षिप्तेन कर्त्रा
सहान्वयो भवतीति ब्रूयात्, तदा कर्मणोऽपि संख्येयतया तत्रैव कुतो नान्त्रय इति शंकाऽनिवार्या
स्यात् । कर्तुराख्यातवाच्यत्वे तु समानपदोपात्तत्वेन तत्रैव संख्याऽन्वय उपपद्यत इत्यर्थः । न तु
कर्मादिकमिति । अन्वियादिति पूर्वेणान्वयः । का गतिरिति । कथं नोदने आख्यातार्थ-
संख्यान्वयः ॥