न्यायकुसुमाञ्जलि (उदयनाचार्य - ईश्वर-सिद्धि दार्शनिक तर्कशास्त्र एवं सान्वय सटीक)

५३२ व्याख्यात्रयोपेतप्रकाशयुते न्यायकुसुमाञ्जलौ [ १० कारिकान्याख्यायां
न त्ववान्तरव्यापारार्थमेव तेषां प्रवृत्तिरिति चेत् । तर्हि तदपेक्षयैव कर्तृकर्मादि-
व्यवहारविशेषनियमे किं कारणमिति चिन्त्यताम् । स्वातन्त्र्यादीति चेत् । ननु
तदेव किमन्यत् प्रयत्नादिसंमचायादिति विविच्यभिधीयतामिति । तस्मात् सर्वत्र
समानव्यापार एवाख्यातार्थः ॥ ६ ॥
तथापि फलानुकूलतैव प्रत्ययस्य प्रवृत्तिनिमित्तं, प्रयत्नस्त्वाक्षेपो लप्स्यते
इति चेत्, न-
भावनैव हि यत्नात्मा सर्वत्राख्यातगोचरः ।
तया विवरणश्रौव्यादाक्षेपानुपपत्तितः ॥ १० ॥
केन हि तदाक्षिप्येत । न तावदनुकूलत्वमात्रेण, तस्य प्रयत्नत्वेनाव्यापनात् ।
न हि यत्नत्वैकार्थसमवायेनेवानुकूलत्वम् । अत एव न संख्यया, तस्याः संख्येय-
मात्रपर्यवसायित्वात् । कर्त्रेति चेत् । न । द्रव्यमात्रस्याकर्तृत्वात् । व्यापारवतश्चा-
भिधाने व्यापाराभिधानस्यावश्याभ्युपगमनीयत्वात् । नापि धात्वर्थेन तदाक्षेपः ।
विद्यते इत्यादौ तदसम्भवात् । न ह्यत्र धात्वर्थो भावनाऽपेक्षी, सत्ताया नित्यत्वात् ।
तत्र न भविष्यतीति चेत् । न । पूर्वापरीभूतभावनाऽनुभवस्याविशेषात् । भावनो-
परागेण ह्यतथाभूतोऽप्यर्थस्तथा भासते इति । न च पदान्तरलब्धयां भावनायांऽ-
प्रकाशः।
तत्कर्तृत्वं करणादिव्यावृत्तं तस्यैव किं लक्षणमित्यर्थः। स्वातन्त्र्यादीति । ‘स्वतन्त्रः कर्तेति’ पाणि-
निलक्षणादित्यर्थः । तस्यान्यस्य व्यवस्थाबीजस्याभावाज्ज्ञानचिकीर्षाकृतिसमवायित्वमेव तद्वाच्य-
मित्यह नन्विति ॥ ९ ॥ आक्षेपेति । पाकादीनां यत्नं विनाऽनुपपत्तेरित्यर्थः । पादत्रयस्य प्रागेव
विवृतत्वार्दन्तिमं पादं व्याचष्टे केन हीति । तत्प्रयत्नत्वमित्यर्थः । न हीति । प्रयत्नस्याप्यनुकूल-
त्वात् , तथात्वे वा रथो गच्छतीत्यादि तत्रापि गौणं स्यादित्यर्थः । तस्या इति । सङ्ख्यया सङ्ख्येय-
मात्राक्षेपेऽपि न प्रयत्नाक्षेपः, प्रयत्ने सङ्ख्याया अभावादित्यर्थः ।
कर्त्रेति । आख्यातवाच्येनेत्यर्थः । परमते तस्याऽऽख्यातवाच्यत्वात् । कर्ता न द्रव्य-
मात्रं, द्रव्यमात्रस्यायत्नवत्त्वात् तेन यत्नस्यानाक्षेपादित्याह द्रव्यमात्रस्येति । नापि व्यापारव-
न्मात्रं, यत्नरहितंस्याप्यचेतनस्य व्यापारवत्त्वात् , यत्नरुपन्यापारवदभिधाने तु प्रयत्नोऽपि वाच्य
एव स्यादित्याह व्यापारवतश्चेति । तत्रेति । आक्षेप इति शेषः । पूर्वेति । पचतीत्यादाविव
धात्वर्थानुकूलयत्नानुभवादित्यर्थः । ननु सत्ताया नित्यत्वे पूर्वापरीभावो विरुद्ध इत्यत आह भाव-
प्रकाशिका ।
अनुपस्थितेन कर्त्रा कथमाक्षेप इत्यत आह आख्यातवाच्येनेत्यर्थ इति ।
पचतीत्यादाविवैति । तथा च तत्रापि तदाक्षेप आवश्यक इति भावः । ननु यत्न- .
मकरन्दः।
ननु कर्ताऽप्यनुपस्थितः कथमाक्षेपहेतुः स्यादत आह आख्यातवाच्येनेति ।
पचतीत्यादाविवैति । तथा च तत्रापि तदाक्षेप आवश्यक इति भावः ।
टिप्पणी
व्याप्येन व्यापकमाक्षिप्यते अनुकूलत्वन्तु क्रियान्तरसाधारणं न यत्नत्वव्याप्यमित्याह तस्येति ।
यत्नत्वैकार्थसमवायीति । यत्नत्वाश्रयमात्रवृत्तीत्यर्थः । तत्र नेत्यादि । अन्यत्र तु स्यादिति
शेषः । नित्याया अपि सत्तायाः तिङन्तधात्वर्थतया साध्यत्वेन प्रतीयमानतया पचतीत्यादाविव
भावनान्वयाविशेषेऽपि भावनाक्षेपकत्वाभावादित्यर्थः ।