न्यायकुसुमाञ्जलि (उदयनाचार्य - ईश्वर-सिद्धि दार्शनिक तर्कशास्त्र एवं सान्वय सटीक)

५६२ व्याख्यात्रयोपेतप्रकाशयुते न्यायकुसुमाञ्जलौ [ १३ कारिकाव्याख्यायां
करणस्येष्टसाधनताऽभिधाने ज्योतिष्टोमेनेति तृतीया न भवितव्यमिति तु
देश्यमवैयाकरणस्यावधीरणीयमेव । तत्सङ्ख्याऽभिधानं हि तदभिधानमाख्यातेन,
न च तत् प्रकृते । न च यागेष्टसाधनताऽभिधानं लिङा, किन्तुन्वयबलाल्लाभ
इत्युक्तम् ।
यत्तु सिद्धापदेशादपि प्रतीयते इष्टसाधनता, न चातः सङ्कल्पात्मा प्रवृत्तिर-
स्तीति देश्यम् । तत्र समुत्कटफलाभिलाषस्य समर्थस्य तत्साधनताऽवगमेऽपि न
प्रवृत्तिरिति कः प्रतीयात् । सर्व्वपक्षसमानञ्चैतत् समानपरीहारञ्चेति किन्तेन ।
प्रकाशः ।
ननु यदिष्टसाधनता लिङर्थः, 'तदा ज्योतिष्टोमेन यजेते'त्यादौ तृतीया न स्यात्, यागकरण-
त्वस्य लिङैवाभिधानादित्यत ( १ ) आह करणस्येति । लिङाख्यातेन यागसंख्याभिधा-
नरूपं तदभिधानं वाच्यम्, न चैवमिहास्तीत्याह तत्संख्येति । यजेतेत्यत्र हि न करणे लकारो येन
तद्गतसंख्यामभिदध्यात्, किन्तु कर्त्तरीति तत्संख्याऽभिधाने तृतीयोपयोगः, तृतीयातोऽपि
लब्धे करणत्वे नेह तात्पर्य्यमित्यर्थः । लिङा चेष्टसाधनतामात्राभिधानेऽपि न यागस्य तदभिधान-
मित्याह न चेति । यद्यप्येवमप्यभिधानमस्ति, तथापि वाक्यार्थतया न पदार्थतया, तथाऽनभि-
धानञ्चा'नभिहित' इति सूत्रे विवक्षितमित्येके । लिङ्कृत्तद्धितैः परिसंख्यानं नियामकमित्यन्ये ।
यत्त्विति । यागः स्वर्गसाधनमिति सिद्धार्थवाक्यादिष्टसाधनत्वज्ञानेऽपि न प्रवृत्तिरिति नायं
विधिरित्यसिद्धं, ततोऽपि स्वर्गकामस्य तत्साधनताज्ञानवतः प्रवृत्तेरित्यर्थः । अन्येषामपि विधीनां
सिद्धार्थात् प्रतीतावप्रवृत्त्या न ते विधयः स्युरित्याह सर्व्वपक्षेति । एतद्दूषणमित्यर्थः । एवमिष्ट-
प्रकाशिका ।
भावः । तत्रादिपदेनेति भावः । न चपूर्वन्तदर्थस्य लिङर्थ इत्यर्थो न तु भाव्यं लिङर्थ इति वाच्यम् ।
तदर्थ इत्यत्र तत्पदेन यजेतेत्यादौ समुदायस्यैवोक्तत्वादिति । लिङेवाभिहितत्वादिति ।
तृतीयायाश्चानभिहिताधिकारीयत्वादिति भावः । तृतीयोपयोग इति । तृतीयासम्भव इत्यर्थः ।
कारणसंख्यायाश्च अनभिधानात्तदभिधानाभावस्यैव चानभिहितसूत्रार्थत्वादिति भावः । नन्वेवं
तृतीयाया आख्यातेन च करणत्वाभिधाने पौनरुक्त्यमत आह तृतीयातोपीति । तात्पर्य्यगौरवाद्यु-
क्तदोषाच्च वाजपेयाधिकरणन्यायादनन्वितमेव तृतीयोपस्थाप्यं करणत्वमिति भावः । एके इत्यरुचौ,
तद्बीजन्तु एवंसति क्वाप्यभिधानं न स्याद्विशिष्यस्य सर्व्वत्रापदार्थत्वादिति । परिसंख्यानं विशेषः,
स च विषयविशेषाधीनः प्रयोगानुसारकल्प्य इति भावः । विशेषस्यानुगतस्याभावान्न नियामकत्व-
मित्यरुचिमाविष्करोति अन्य इति । हेतुत्वादिति कारिकास्थदलस्य प्रतीतलिङ्गार्थत्वे त्वाकांक्षाया-
मकरन्दः ।
तत्रादिपदेनेति । न च तदर्थ इत्यस्य पूर्वं लिङर्थ इति विवरणाद्यागस्य च लिङर्थत्वा-
भावाद्विरोध इति वाच्यम् । लिङर्थत्वेन तस्यापि विकल्पे दोषाभिधाने दोषाभावादित्यर्थः । तदर्थ
इत्यत्र तच्छब्देन शब्दस्यैव विवक्षा, उपस्थितत्वात् । न लिङः, अनुपस्थितत्वात् । प्रकाशे च
लिङर्थ इति विवरणं भावनामात्राभिप्रायेणेत्याहुः ।
तृतीयोपयोग इति । तृतीयासम्भव इत्यर्थः । कारणसङ्ख्याया अनभिहितत्वादिति भावः ।
नन्वेवं तृतीया करणत्वस्याभिधानात् लिङाऽपि च तदभिधाने पौनरुक्त्यमित्यत आह
तृतीयातोऽपीति । गौरवादुक्तदोषाच्चेति भावः । वाजपेयाधिकरणन्यायात् कर्मनामधेयतया तृती-
यायाः प्रथमं मूकत्वादित्यन्ये ।
( १ ) लिङैवाभिहितत्वादिति प्रकाशिकाभिमतः पाठः ।