न्यायकुसुमाञ्जलि (उदयनाचार्य - ईश्वर-सिद्धि दार्शनिक तर्कशास्त्र एवं सान्वय सटीक)

पञ्चमस्तवके ] ईश्वरबाधकखण्डनम् । ४६३
व्यतिरेकसन्देहप्रसङ्गाच्च । कथं हि निश्चीयते किमाकाशात् कारणव्यावृत्त्या
कार्यत्वव्यावृत्तिः, उत करणव्यावृत्त्या । एवं किमुपादानव्यावृत्त्या, किमसमवायि-
व्यावृत्त्या, किं निमित्तव्यावृत्त्येति । कार्यत्वात् करणमुपादानमसमवायि निमित्तं
वा बुद्ध्यादिषु न सिद्धयेत् । कर्तुः कारणत्वे सिद्धे सर्वमेतदुचितं, तदेव त्वसिद्ध-
मिति चेत् । किं पटादौ कुविन्दादिकारणमेव कर्त्ता, प्रस्तुते चोदासीन एव
साधयितुमुपक्रान्तः । तस्माद् यत्किञ्चिदेतदपीति ॥
ननु कर्त्ता कारणानामधिष्ठाता साक्षाद्वा शरीरवत्, साध्यपरम्परया वा
दण्डादिवत् ? । तत्र न पूर्वः, परमाण्वादीनां शरीरत्वप्रसङ्गात् । न द्वितीयः,
द्वाराभावात् । न हि कस्यचित् साक्षादधिष्ठेयस्याऽभावे परम्परया अधिष्ठानं
सम्भवति ॥
तदयं प्रमाणार्थः—परमाण्वादयो न साक्षाच्चेतनाऽधिष्ठेयाः, शरीरेतरत्वात् ।
यत्पुनः साक्षादधिष्ठेयं न तदेवं, यथाऽस्मच्छरीरमिति । नापि परम्परया अधिष्ठेयाः,
स्वव्यापारे शरीरानपेक्षत्वात् , स्वचेष्टायामस्मच्छरीरवत् । व्यतिरेकेण वा दण्डा-
प्रकाशः ।
अन्यथा सत्प्रतिपक्षाभिधानाय भूमिकामारचयति नन्विति ॥ यत्र प्रयत्नवदात्मसंयोगा-
समवायिकरणकक्रियोत्पादको यः, स तत्र साक्षादधिष्ठाता, यथा स्वशरीरे अस्मदादिः ।
शरीरक्रियया यो यत्क्रियाजनकः, स तत्र परम्पराऽधिष्ठाता, यथा दण्डादौ कुलालादिः । आद्ये पर-
माण्वादिः शरीरं स्यात् तादृशक्रियाश्रयत्वादित्याह परमाण्वादीनामिति ॥ स्वव्यापार
इति ॥ स्वक्रियायां शरीरव्यापारानपेक्षत्वादित्यर्थः ॥ स्वचेष्टायामिति ॥ शरीरक्रियायास्त-
त्क्रियानपेक्षत्वादित्यर्थः ॥ व्यतिरेकेणेति ॥ यत् परम्पराऽधिष्ठेयं तन्न स्वव्यापारे शरीरक्रियान-
प्रकाशिका ।
लक्षणस्वव्यापारापेक्षतया स्वशरीरं दृष्टान्तः साधनविकलमित्यत आह स्वक्रियायामिति । यद-
वच्छिन्न इति । यदवच्छिन्ने आत्मन्यैन्द्रियककार्यज्ञानेन प्रयत्नो भोगश्च जनयितव्यः, तस्यैवेन्द्रिया-
श्रयत्वमित्यर्थः । यद्यपि मूले न भोगान्तर्भावः, तथापि तात्पर्यार्थोऽयमिति भावः ।
टिप्पणी ।
तस्माद्व्यतिरेकव्याप्तिसंदेह इत्यर्थः । तथा च कर्तृभावोऽपि कार्याभावप्रयोजकः सामान्यतः कारणा-
भावोऽपीत्युभयोरेव प्रयोजकत्वम् । किं निमित्तव्यावृत्त्येति । तस्मात् कारणेष्वन्यतमव्यतिरे-
कस्यापि कार्य्यानुत्पादप्रयोजकत्वं सिध्यति, अन्यथा धूमादावपि तार्णवह्नयभावप्रयुक्तोऽतार्णवह्निभाव-
प्रयुक्तो वा धूमाभाव इत्यादेर्वक्तुं शक्यत्वात् क्वचिदपि व्यतिरेकव्याप्तिर्न सिध्येदित्यन्वयव्यतिरेकानु-
मानमात्रमुच्छिद्येतेत्यर्थः । दूषणान्तरमप्याह कार्यत्वादिति । न सिध्येदिति । तत्रापि हि
कारणाभावप्रयुक्त उपादानाद्यभावो वा कार्यत्वाभाव इति संदिहानो न व्यतिरेकव्याप्तिं परिच्छेत्तु-
मर्हतीत्यर्थः । अकारणमेव कर्तेति । तथाच कुविन्दादिव्यतिरेकेऽपि पटादिः प्रादुर्भवेत् नचैवम्
तस्मात् कुविन्दादेरपि कारणत्वमिष्टमेव, कारणेषु चोपादानगोचरापरोक्षज्ञानचिकीर्षाकृतिमतो भवति
कर्तृत्वं नाकारणस्येत्यर्थः । प्रस्तुते सकर्तृकत्वानुमाने, यदि कर्ता कारणं न स्यात् तदा कथं कार्यत्वेन
हेतुना स सिध्येत्, न चेष्टापत्तिः प्रकरणपराह तत्वा दिति । प्रकारान्तरेण सत्प्रतिपक्षत्वमाशंकते ननु
कर्तेत्यादिना । तदर्थमेव-अधिष्ठानार्थमेव । तथासति-अधिष्ठितस्याप्यधिष्ठानापेक्षितत्वे सति ।
ईश्वराधिष्ठितस्यापि कारणस्य कुविन्दादिरूपाधिष्ठानापेक्षायामविशेषात् कुविन्दाधिष्ठितस्याप्यधिष्ठा-
नापेक्षा स्यात्, एवं क्रमेणानवस्था स्यादित्यर्थः । कार्यत्वेन हेतुना बुद्धिमत्पूर्वकत्वे साध्ये जन्यप्रयत्न-