न्यायकुसुमाञ्जलि (उदयनाचार्य - ईश्वर-सिद्धि दार्शनिक तर्कशास्त्र एवं सान्वय सटीक)

१६ न्यायकुसुमाञ्जलौ [ प्रथमः-
विरुद्धैरपि निर्लेपः स्वतन्त्रश्चेति महापाशुपताः, शिव इति शैवाः, पुरुषोत्तम इति
बोधनी ।
स्वतन्त्रः कर्त्ता । महापाशुपताः = महाव्रतचारिणः पाशुपताः । शिवः = निस्त्रै-
गुण्यः । पुरुषोत्तमः = पुरुषेभ्य उत्तमः । उत्तमत्वं च सर्वज्ञत्वमसंसारित्वं चेति स्वयमेव
प्रकाशः।
वेदविरुद्धैः=दारुवनद्विजवधूविध्वंसनैरुपलक्षितः(१)। इत्थम्भूतलक्षणे तृतीया । सोऽयमित्थम्भूतो-
ऽपि निर्लेपः = पापरूपलेपरहित इत्यर्थः । करणे वा तृतीया । वेदविरुद्धहेतुक-भोगजनकविशेषगुण-
रहित इत्यर्थः । स च सुखं दुःखं धर्म्माधर्म्मौ चेति । मिथ्याज्ञानसलिलावसिक्तायामात्म-
भूमौ कर्म्मबीजं धर्म्माधर्म्माङ्कुरमारभते, न तु तत्त्वज्ञाननिदाघनिपीतसलिलतयोपरायामिति
भावः । स्वतन्त्रो = जगत्कर्त्ता । शिवो = निस्त्रैगुण्यः । पुरुषेषूत्तमः सर्व्वज्ञत्वात् ।
प्रकाशिका ।
तृतीयार्थ इति मत्वा व्याचष्टे । उपलक्षित इति । लेपपदं दुःखस्यापि वाचकमिति प्रतियोगिन्येव
करणस्यान्वयः, लोकविरुद्धहेतुकस्य दुःखस्यैव प्रसिद्धेरिति मत्वा व्याचष्टे । करण इति । ननु वेदवि-
रुद्धेनापि कथं न पापमतमाह । मिथ्याज्ञानेति । ननु कर्मधारये उत्तमपदस्य सर्वज्ञार्थकस्य विशे-
षणपदतया पूर्वनिपातापत्तिः, षष्ठीसमासे च “न निर्द्धारणे” इति षष्ठीसमासनिषेध इति सप्तमीसमा-
समाह । पुरुषेष्विति । नच षष्ठीसमासनिषेधकस्य सप्तमीसमासनिषेधेऽपि तात्पर्यमन्यथा वैयर्थ्या-
पत्तिः सप्तमीसमासेनेव तदर्थकपदसाधुत्वात् षष्ठीसप्तम्योरभिन्नार्थकत्वादिति वाच्यम्। षष्ठीसमासनिषे-
धस्य षष्ठीसमासनिषेधपरतयैवोपपत्तौ सप्तमीसमासनिषेधपरत्वाभावात्। वस्तुतो निर्द्धारणमेव नास्त्यत्र
समस्यमानपदातिरिक्तमुखेन निर्द्धारणं पृथक्करणं यत्र समुदायादेकदेशस्य तत्रैव षष्ठीसमासनिषेधात्।
अत एव नराणां क्षत्रियः शूरतम इत्यत्र नरक्षत्रिय इति पदं प्रतिषेधोदाहरणत्वेन वृत्तिकारो दर्श-
मकरन्दः ।
उपलक्षित इति । लेपपदे दुःखसाधारणतया व्याख्याते लोकविरुद्धकरणकलेपत्वं दुःख एव
प्रसिद्धमित्याह । स चेति ।
कर्मधारये उत्तमपदस्य विशेषणपदतया पूर्वनिपातापत्तिः। षष्ठीसमासश्च “न निर्द्धारणे” [पा०
सू०२।२।१०] इति निषिद्ध एवेति सप्तमीसमासमालम्बते । पुरुषेष्विति । यद्यपि षष्ठीसप्तम्योरभे-
दात् सोऽपि निषिद्ध एव । अन्यथा तत्र तत्र सप्तमीसमासेनैवोपपत्तौ षष्ठीसमासनिषेधवैयर्थ्यापत्तेः।
तथापि निर्द्धारणस्याऽविवक्षायामयं समास इति ऋजवः । वस्तुतो जातिगुणक्रियाभिः समुदायादे-
कदेशस्य पृथक्करणं निर्द्धारणम् । यथा नराणां क्षत्रियः शूरतम इत्यत्र । तच्चात्र नास्तीति न
निषेधः । तथाच समुदायसमुदायिवाचकपदयोः समासनिषेधस्यैव तत्सूत्रार्थत्वान्न निर्द्धारणप्रयोज
कगुणादिविशेषवाचिपदसमासनिषेधोऽपीति तात्पर्यम् । एवञ्च षष्ठीसमासेऽप्यदोष इत्यवधेयम् ।
टिप्पणी ।
वेदविरुद्धेनापि न पापमत आह । मिथ्याज्ञानसलिलेति । कर्मधारय उत्तमपदस्य विशेषण-
परत्वेन पूर्वनिपातप्रसङ्गाद्निर्द्धारणसप्तमीसमासमाह । पुरुषेषूत्तम इति । पुरुषशब्दस्यार्थमात्रे-
( १ ) अत्र च पौराणिकी कथा शिवपुराणे कोटिरुद्रसंहितायां द्वादशाध्याये, लिङ्गपुराणे
चैकोनत्रिंशादध्याये द्रष्टव्या ।