न्यायकुसुमाञ्जलि (उदयनाचार्य - ईश्वर-सिद्धि दार्शनिक तर्कशास्त्र एवं सान्वय सटीक)

तृतीयस्तबके ] शब्दस्य सार्थक्यखण्डनम् । ४११
स्तदाभासा वा सम्भवन्ति, अन्यत्र चिन्तावशेन पदार्थस्मरणेभ्यः । असंसर्गाग्र-
होऽसाविति चेत् । मम तावत् संसर्गग्रह एवासौ । तवाऽपि सैव पदावली कचि-
दन्वये पर्यवस्यति कचिदनन्वयाग्रहे इति कुतो विशेषात् । आप्तानाप्तवक्तृकतयेति-
चेत् । किं तथाविधेन वक्त्रा तत्र कश्चिद्विशेष आहितः ? आहो वक्तैवावच्छेदकतया
बोधनी ।
प्रतीतिरित्याह कुतस्तर्हि इति । न ह्युत्प्रेक्षिते संसर्गे कर्तुः प्रत्यक्षादीनि तदाभासा वा संभवन्ति ।
स्मृता एव पदार्थास्तत्र कारणम् । यथा चाहुः—
पश्यतः श्वेतमारूढं हेषाशब्दं च शृण्वतः । खुरनिक्षेपशब्दं च श्वेतोऽश्वो धावतीति धीः ॥ इति ।
असंसर्ग इति । तेन न शब्दव्यभिचार इति । मम इति । तेन यतः कुतश्चिदपि स्मृतेरन्वय-
प्रतीतेर्नानिष्टप्रसङ्ग इति । न वापि विशेषहेत्वभावेनायं विभागो युज्यत इत्याह तत्रापि । इति विशेष-
हेतुमाह आप्त इति । विकल्प्य दूषयति किम् इति । तथाविधेनाप्तेन वक्त्रा तेषु पदेष्वन्वयपर्यवसा-
नानुगुणः कश्चिदतिशय आधीयते किमाप्तवक्तृत्वमेव वा तेषां विशेषः ? प्रथमे यथामिहितान्वयवा-
दिनां पदार्थप्रतिपादनानुगुणपदगतशक्तिव्यतिरेकेण पदप्रतिपादितानामेव पदार्थानां वाक्यार्थप्रत्याय-
नदर्शनात्तेष्वपि पदार्थानां शक्तिरङ्गीकर्त्तव्येति गौरवमापद्यते तथा भवतोऽपि पदान्तरसाधारणशक्ति-
व्यतिरेकेणाप्तोक्तेषु पदेष्वन्वयप्रतीत्यनुगुणस्यानेनाधीयमानस्यातिशयस्याभ्युपगमाद् गौरवम् । द्वितीये
तु यथा तव वक्तुरवच्छेदकत्वेन पदविशेषत्वं तथा ममापि पदानां पदार्थावच्छेदकत्वेनेव विशेषक-
त्वमस्तु न चातिशायाधानेनेति । यदि प्रतिपादितत्वविशेषेण पदार्था वाक्यार्थं गमयेयुः तर्हि नाभि-
प्रकाशः ।
असंसर्गेति । उत्प्रेक्षादिवशाद्वाक्यार्थासंसर्गाग्रहः काव्यरचनाहेतुरित्यर्थः । ममेति । मया पदैरप्र-
तिपादितानामपि पदार्थानां संसर्गप्रमोत्पादकत्वानभ्युपगमान्नासंसर्गाग्रहस्तत्र हेतुरित्यर्थः । त्वया-
प्येतदभ्युपेयं, गत्यन्तराभावादित्याह तवापीति । गुरोरपीत्यर्थः । उच्चारणमात्रकर्तृत्वं तत्र विशेष
इत्यर्थः । यद्याप्तेन तेषु पदेषु कश्चिद्विशेषो नाहितः, तदा नाप्तोक्तान्यन्वयबोधकानि स्युरित्याशेन
प्रकाशिका ।
वेति न तत्रान्वयबोध इत्यर्थः । एतदिति । पदानां पदार्थोपस्थापकत्वमात्रमित्यर्थः । तवापीतीति ।
संसर्गज्ञानजनताकनियामकत्वं यथा तवाप्तोक्तवस्य तथा ममापि पदार्थोपस्थितौ पदजन्यत्व-
स्येति भवदुक्तातिप्रसङ्गाभावात् नान्वये त्वदुक्तयुक्त्या पदशक्तिरिति मूलघट्टकार्थः । नन्वेवं
कविककाव्यस्थले शाब्दं ज्ञानं स्यादिति भट्टस्यानभिसिद्धान्त इत्याशङ्कायामग्रे मूलं तस्मादिति । तुष्य-
तु दुर्ज्जन इति न्यायेनैव तदुक्तमुद्दश्यपदार्थोपस्थापकत्वमात्रस्य तावतापि सिद्धेः । वस्तुतः साकांक्ष-
पदार्थोपस्थितित्वेनैव कारणतेति तत्रापि शाब्दमेव ज्ञानमिति तस्य मूलस्याशयः। केचित्तु सैव पदावली
कचिदन्वयग्रहपूर्व्विका कचिदनन्वयाग्रहपूर्व्विकेति परस्परव्यभिचारात्, कथं तयोश्च कारणतेति-
तवापीति पङ्क्तिकार्यमुक्त्वा तदनुसारेण मूलप्रकाशौ व्याख्यातवन्तः । ते भ्रान्ताः । तया सत्याप्तानाप्ते-
त्यादिपङ्क्तिका कार्यतावच्छेदकविशेषोक्तिपरत्वेन योज्येति "आप्तानामेव सा शक्तिरित्याद्यनुयोगस्य
प्राभाकरं प्रत्यसङ्गतत्वापातात् , आप्तस्य कारणकोटिनिवेशे हि सा शोभेतेति नचेत्सा परिभावनीया
प्रकाशोऽपि बहुषु स्थलेषु तथा सति विरुद्धयत इति संक्षेपः । तत्रान्वयेऽपि । पदार्थोपस्थिता-
मकरन्द ।
त्वापीति । अन्यथा कचिदन्वयधीपूर्वकत्वं कचिदनन्वयाग्रहपूर्वकत्वमिति व्यभिचारापत्तेरिति भावः ।
टिप्पणी ।
संसर्गप्रमोत्पादकत्वमभ्युपगमादिति । प्रमेति सम्पातायातं बोधेति वक्तव्यम् गत्यन्तराभावा-
दित्याह तवापीतीति । तवापीत्यादिसन्दर्भस्य निगूढोऽयमभिप्रायः व्यक्तस्तु पदार्थे पदस्य विशेषण-
त्वानभ्युपगमात् प्रत्यक्षोपस्थितान्वयवारणेऽन्वितभिधाननिराकरण एव यातः, नन्ममतनिगर्वप्रतिपा-