न्यायबिन्दु (आचार्य धर्मकीर्ति - धर्मोत्तर टीका एवं पं. चन्द्रशेखर शास्त्री सविस्तार हिन्दी व्याख्या सहित)

तृतीयपरिच्छेदः ५५
लब्धलक्षणप्राप्तस्य सत उपलब्धिर्घटस्येत्यनुपलब्धि-
प्रयोगः ।
वैधर्म्यवत इति । यत्सदुपलब्धिलक्षणप्राप्तमिति । यत्साहश्यमित्यस्ति-
त्त्वानुवादः । तदुपलभ्यते इति उपलब्धिविधिः । तदनेन दृश्यस्य सत्त्वं
दर्शनविषयत्वेन व्याप्तं कथितमसत्त्वनिवृत्तिश्च । सत्त्वमनुपलम्भनिवृत्तिश्चो-
पलम्भः । तेन साध्यनिवृत्त्यनुवादेन साधननिवृत्तिर्विहिता । तथा च साध्य-
निवृत्तिः साधननिवृत्तौ नियतत्वात्साधननिवृत्त्या व्याप्ता कथिता । यदि
च धर्मिणि साध्यधर्मो न भवेद्धेतुरपि¹ । हेत्वभावेन साध्याभावस्य व्याप्त-
त्वात् । अस्ति च हेतुस्ततो व्यापकस्य साधनाभावस्याभावाद् ध्याप्यस्य साध्या-
भावस्याभाव इति साध्यनिश्चयो भवति । ततो वैधर्म्यप्रयोगे साधना-
भावे साध्याभावो नियतो² दर्शनीयः सर्वत्रेति न्यायः ।
स्वभावहेतोर्वैधर्म्यप्रयोगमाह—
असत्यनित्यत्वे नास्ति सत्त्वमुत्पत्तिमत्त्वं कृतकत्वं
वा । असंश्च शब्द उत्पत्तिमान्कृतको वेति स्वभावहेतोः
प्रयोगः ।
असत्यनित्यत्व इति । इहानित्यत्वँस्य³ साध्यस्याभावो हेतोरभावे
नियत⁴ उच्यते । तेन हेत्वभावेन साध्याभावो व्याप्त उक्तः । त्रिष्वपि
स्वभावहेतुषु सन्नुत्पत्तिमान्कृतको वा शब्द इति त्रयाणामपि पक्षधर्मत्व-
प्रदर्शनम् । इह च साधनाभावस्य व्यापकस्याभाव उक्तः । ततो व्याप्योऽपि
साध्याभावो निवृत्त⁵ इति साध्यगतिः ।
कार्यहेतोर्वैधर्म्यप्रयोगमाह—⁶
असत्यग्नौ न भवत्येव धूमोऽत्र चास्तीति कार्य-
हेतोः प्रयोगः ।
असत्यग्नाविति । इहापि वह्न्यभावो धूमाभावेन व्याप्त उक्तः ।
१ 'हेतुरपि' इति पाठः क० पुस्तके नोपलभ्यते । २ नियतः ख० नियमः ।
३ मुद्रितपुस्तकस्य 'अनित्यस्य' इति पाठोऽशुद्धः प्रतीयते । ४ नियतः, ख०
नियमः । ५ निवृत्तः, ख० निवर्त्तते । ६ वैधर्म्यप्रयोगम्, ख० वैधर्म्यवत्प्रयोगम् ।