न्यायबिन्दु (आचार्य धर्मकीर्ति - धर्मोत्तर टीका एवं पं. चन्द्रशेखर शास्त्री सविस्तार हिन्दी व्याख्या सहित)

५४ न्यायबिन्दुः
देकत्वाभावस्य । किं च पश्चादुत्पद्यमानं पूर्वनिष्पन्नाद्भिन्नहेतुकम् । हेतु-
भेदपूर्वकश्च कार्यभेदः । ततो निष्पन्नानिष्पन्नयोर्विरुद्धधर्मसंसर्गात्मको
भेदो भेदहेतुश्च कारणभेद इति कुत एकत्वम् । तस्मात्साधनधर्ममात्रानु-
बन्ध्येव साध्यः स्वभावो नान्यः । मा भूत्पश्चान्निष्पन्नः पूर्वजस्य स्वभावः ।
साध्यस्तु कस्मान्न भवतीत्याह । पूर्वजेन पश्चान्निष्पन्नस्य व्यभिचारः परि-
त्यागो यस्तस्य संभवाच्च । न पूर्वनिष्पन्नस्य पश्चान्निष्पन्नः साध्यः ।
तस्मात्साधनधर्ममात्रानुबन्ध्येव स्वभावः । स एव च साध्यः । तथा
च सिद्धसाधनधर्ममात्रानुबन्ध एव स्वभावहेतवः प्रयोक्तव्या इति स्थितम् ।
कार्यहेतोरपि प्रयोगः । यत्र धूमस्तत्राग्निर्यथा
महानसादावस्ति चेह धूम इति । इहापि सिद्ध एव ।
कार्यकारणभावे कारणे साध्ये कार्यहेतुर्वक्तव्यः ।
कार्यहेतोः प्रयोगः साधर्म्यवानिति प्रकरणादपेक्षणीयम् । यत्र धूम
इति । धूममनूद्य तत्राग्निरित्यग्नेर्विधिः । तथा च नियमार्थः पूर्ववदनु-
गन्तव्यः । तदनेन कार्यकारणभावनिमित्ता व्याप्तिर्दर्शिता । व्याप्तिसाधन-
प्रमाणविषयं दर्शयितुमाह । यथा महानसादाविति । महानसादौ हि
प्रत्यक्षानुपलम्भाभ्यां कार्यकारणभावात्माविनाभावो निश्चितः । अस्ति चेहेति ।
साध्यधर्मिणि पक्षधर्मोपसंहारः । इहापीति । न केवलं स्वभावहेता-
विहापि कार्यहेतौ सिद्ध एवेति । निश्चिते कार्यकारणत्वे कार्यकारणत्व-
निश्चयो ह्यवश्यकर्तव्यः । यतो न योग्यतया हेतुर्गमकोऽपि तु नान्तरीयक-
त्वादित्युक्तम् । साधर्म्यवान्स्वभावकार्यानुपलम्भानां प्रयोगो दर्शितः ।
वैधर्म्यवन्तं दर्शयितुमाह—
वैधर्म्यवतः प्रयोगो यत्सदनुपलब्धिलक्षणप्राप्तं तदु-
पलभ्यत एव । यथा नीलादिविशेषः । न चैवमिहोप-
१ स्वभावः । स एव च साध्यः । तथा च सिद्धसाधन०, ख० यः स्वभावः स एव च
साध्यस्वभावः सिद्धसाधन० । २ स्वभावहेतवः, ख० स्वभावे स्वभावहेतवः । ३ अग्नेः,
ख० अग्नि० । ४ कार्यहेतौ, ख० कार्यहेतोः । ५ कार्यकारणत्व०, ख० कार्यकारणभाव० ।