न्यायबिन्दु (आचार्य धर्मकीर्ति - धर्मोत्तर टीका एवं पं. चन्द्रशेखर शास्त्री सविस्तार हिन्दी व्याख्या सहित)

तत्स्वभावत्वात्स्वभावस्य च हेतुत्वात् ।
तत्स्वभावत्वादिति । साधनधर्मस्वभावत्वात् । यो हि साध्यधर्मः
साधनधर्ममात्रानुबन्धवान्स एव तस्य साधनधर्मस्य स्वभावो नान्यः । भव-
त्वीदृश एव स्वभावः । स्वभाव एव तु साध्ये कस्माद्धेतुप्रयोगः । स्वभावस्य
हेतुत्वात् । स्वभाव ¹इह हेतुः प्रक्रान्तः । तस्मात्स एव साध्यः कर्तव्यः ।
यः साधनस्य स्वभावः स्यात्साधनधर्ममात्रानुबन्धश्च² स्वभावो नान्यः ।
यदि साध्यधर्मः साधनस्य स्वभावः प्रतिज्ञार्थैकदेशस्तर्हि हेतुः
स्यादित्याह ।
वस्तुतस्तयोस्तादात्म्यात्तन्निष्पत्तावनिष्पन्नस्य तत्स्वभा-
वत्वाभावाद्व्यभिचारसंभवाच्च ।
वस्तुत इति । वस्तुतः परमार्थतः साध्यसाधनयोस्तादात्म्यम् ।
समारोपितस्तु साध्यसाधनयो³र्भेदः । साध्यसाधनभावो हि निश्चयारूढे
रूपे । निश्चयारूढं च रूपं समारोपितेन भेदेनेतरव्यावृत्तिकृतेन भिन्नमित्य-
न्यत्साधनमन्यत्साध्यम् । दूराद्धि शाखादिमानर्थो⁴ वृक्ष इति निश्चीयते न
शिंशपेति । अथ च स एव वृक्षः । सैव शिंशपा । तस्माद्भिन्नमपि वस्तु
निश्चयो भिन्नमादर्शयति व्यावृत्तिभेदेन । तस्मान्निश्चयारूढरूपापेक्षयान्य-
त्साधनमन्यत्साध्यम् , अतो न प्रतिज्ञार्थैकदेशो हेतुर्वास्तवं च तादात्म्य-
मिति । कस्मात्पुनः साधनधर्ममात्रानुबन्ध्येव⁵ साध्यः स्वभावो नान्य
इत्याह । तन्निष्पत्ताविति । यो हि यन्नानुबध्नाति स तन्निष्पत्तावनिष्पन्नः⁶ ।
तस्य तन्निष्पत्तावनिष्पन्नस्य साधनस्वभावत्वमयुक्तम् । यतो निष्पत्त्यनि-
ष्पत्ती भावाभावरूपे । भावाभावौ च परस्परपरिहारेण स्थितौ । यदि च
पूर्वनिष्पन्नस्यानिष्पन्नस्य चैक्यं भवेत् , एकस्यैवार्थस्य भावाभावौ स्यातां
युगपन्न च विरुद्धयोर्भावाभावयोरैक्यं युज्यते । विरुद्धधर्मसंसर्गात्मकत्वा-
¹ इह, ख० एव । ² अनुबन्धश्च स्वभावः, ख० अनुबन्धवांश्च भावः । ³ साध्य-
साधनयोः, ख० साध्यसाधनभेदः । ⁴ 'अर्थो' इत्यस्य स्थाने मुद्रितपुस्तके 'अथो' इति
पाठो विद्यते । यश्चास्माकं सम्मतौ अशुद्ध एव । ⁵ अनुबन्ध्वेव, ख० अनुबन्धे च ।
⁶ क० स तन्निष्पत्तावनिष्पन्नस्य साधन० ।