न्यायबिन्दु (आचार्य धर्मकीर्ति - धर्मोत्तर टीका एवं पं. चन्द्रशेखर शास्त्री सविस्तार हिन्दी व्याख्या सहित)

सर्वे एते साधनधर्मा यथास्वं प्रमाणैः सिद्धसाधन-
धर्ममात्रानुबन्ध एव साध्यधर्मेऽवगन्तव्याः ।
अथ किमेते स्वभावहेतवः सिद्धसंबन्धे स्वभावे साध्ये प्रयोक्तव्याः,
आहोस्विदसिद्धसंबन्ध इत्याशङ्क्य सिद्धसंबन्धे प्रयोक्तव्या इति दर्शयितु-
माह । सर्व एत इति । गमकत्वात्साधनानि पराश्रितत्वाच्च धर्माः साधन-
धर्मा एव साधनधर्ममात्रम् । मात्रशब्देनाधिकस्यापेक्षणीयस्य निरासः ।
तस्यानुबन्धोऽनुगमनमन्वयः सिद्धः साधनधर्ममात्रानुबन्धो यस्य स
तथोक्तः । केन सिद्ध इत्याह । यथा स्वं प्रमाणैरिति² । यस्य साध्यधर्मस्य
यदात्मीयं प्रमाणं तेनैव प्रमाणेन सिद्ध इत्यर्थः । स्वभावहेतूनां च बहुभे-
दत्वात् । संबन्धसाधनान्यपि प्रमाणानि बहूनीति प्रमाणैरिति बहुवचन-
निर्देशः । गमयितव्यत्वात्साध्यः पराश्रितत्वाच्च धर्मः साध्यधर्मस्तदयं
परमार्थः । न हेतुः प्रदीपवद्योग्यतया गमकोऽपि तु नान्न्तरीयकतया
विनिश्चितः । साध्याविनाभावित्वनिश्चयनमेव हि⁴ हेतोः साध्यप्रतिपादन-
व्यापारो नान्यः कश्चित् । प्रथमं बाधकेन प्रमाणेन साध्यप्रतिबन्धो
निश्चेतव्यो हेतोः पुनरनुमानकालेन साधनं साध्यानान्तरीयकं सामान्येन
स्मर्तव्यम् । कृतकत्वं नामानित्यत्वस्वभावमिति सामान्येन स्मृतै⁵मर्थं
पुनर्विशेषे योजयतीदमपि कृतकत्वं शब्दे वर्तमानमनित्यस्वभावमेवेति ।
तत्र सामान्यस्मरणं लिङ्गज्ञानम् । विशिष्टस्य तु शब्दगतकृतकस्थानित्यत्व-
स्वभावस्य स्मरणमनुमानज्ञानम् । तथा च सत्यविनाभावित्वज्ञानमेव
परोक्षार्थप्रतिपादकत्वं नाम । तेन निश्चिततन्मात्रानुबन्धिशाध्यधर्मे
स्वभावहेतवः प्रयोक्तव्या नान्यत्रेत्युक्तम् ।
यद्येवं सम्बन्धो निश्चेतव्यः । साध्यस्य साधनेन सह साधनधर्म-
मात्रानुबन्धस्तु साध्यस्य कस्मान्निश्चितो मृग्यत इत्याह । त⁶स्यैवेति ।
सिद्धसाधनधर्ममात्रानुबन्धस्य ।
१ गमकत्वात्, क० गमत्वात् । २ 'इति' इति पाठः ख० पुस्तके नोपलभ्यते ।
३ पाठोऽयं ख० पुस्तके नोपलभ्यते । ४ 'हि' इति पाठः ख० पुस्तके नैवोपलभ्यते ।
५ स्मृतमर्थम्, ख० स्मृतमर्थाय । ६ नायं 'तस्यैवेति' मूलेऽवलोक्यते । तस्मादस्माकं
सम्मतौ किञ्चिच्छुद्धं वाक्यं वाऽऽत्र परित्यक्तम् , मूलपुस्तकस्य लेखकेन प्रमादवशात् ।