न्यायबिन्दु (आचार्य धर्मकीर्ति - धर्मोत्तर टीका एवं पं. चन्द्रशेखर शास्त्री सविस्तार हिन्दी व्याख्या सहित)

साक्षात्कारिज्ञानं प्रसिद्धं तत्कल्पनापोढो१ऽभ्रान्तत्वयुक्तं द्रष्टव्यम् । न चैतन्म-
न्तव्यं कल्पनापोढाऽभ्रान्तत्वं चेदप्रसिद्धं किमन्यत्प्रत्यक्षस्य ज्ञानस्य रूपम-
वशिष्यते । यत्प्रत्यक्षशब्दवाच्यं २तदनूद्येतेति । यस्मादिन्द्रियान्वयव्यति-
रेकानुविधाय्यर्थेषु साक्षात्कारिज्ञानं प्रत्यक्षशब्दवाच्यं सर्वेषां सिद्धम्३ । तद-
नु४वादेन कल्पनापोढाऽभ्रान्तत्वविधिः । कल्पनाया अपोढमपेतं कल्पनापोढम् ।
कल्पनास्वभावरहितमित्यर्थः । अभ्रान्तमर्थक्रियाक्षमे वस्तुरूपे५ऽविपर्य६स्तमुच्य-
ते । अर्थक्रियाक्षमं च७ वस्तुरूपं सन्निवेशोपाधिधर्मा८त्मकम् । तत्र यन्न भ्राम्यति
तदभ्रान्तम् । एतच्च लक्षणद्वयं विप्रतिपत्तिनिराकर९णार्थम् । न त्वनुमा-
ननिवृत्त्यर्थम् । यतः कल्पनापोढग्रहणेनैवानुमानं निवर्तितम् । तत्रासत्य-
भ्रान्तग्रहणे गच्छद्वृक्षदर्शनादि प्रत्यक्षं कल्पनापोढत्वात्स्यात् । ततो हि
प्रवृत्तेन वृक्षमात्रमवाप्यत इति संवादकत्वात्सम्यग्ज्ञानम् । कल्पनापोढत्वाच्च
प्रत्यक्षमिति स्यादाशङ्का । तन्निवृत्त्यर्थमभ्रान्तग्रहणम् । तद्धि भ्रान्तत्वान्न
प्रत्यक्षम् । त्रिरूपलिङ्गजत्वाभावाच्च नानुमानम् । न च प्रमाणान्तर-
मस्ति । अतो गच्छद्वृक्षदर्शनादि मिथ्याज्ञानमित्युक्तं भवति । यदि
मिथ्याज्ञानं कथं ततो वृक्षा१०वाप्तिरिति चेत्, न ततो वृक्षावाप्तिः । ना-
नादेशगामी हि वृक्षस्तेन परिच्छिन्नः एकदेशनियतश्च वृक्षोऽवाप्यते११ ।
ततो यद्देशो गच्छद्वृक्षो दृष्टस्तद्देशो नावाप्यते । यद्देशश्चावाप्यते स न
दृष्ट इति । न तस्मात्कश्चिदर्थोऽवाप्यते । ज्ञानान्तरादेव तु१२ वृक्षादिरर्थोऽ-
वाप्यते । इत्येवमभ्रान्तग्रहणं विप्रतिपत्तिनिरासार्थम्१३ । भ्रान्तं ह्यनुमा-
नम् । १४स्वप्रतिभासेऽनर्थेऽध्यवसायेन प्रवृत्तत्वात् । प्रत्यक्षं तु ग्राह्ये रूपे
न विपर्यस्तम् । अपि त्वविसंवादकमभ्रान्तमिह ग्रहीतव्यम् । यतः सम्य-
ग्ज्ञानमेव प्रत्यक्षम् । नान्यत् ।
तत्र सम्यग्ज्ञानत्वादेवाविसंवादकत्वे लब्धे पुनरविसंवादकग्रहणं
१ ख० तत्कल्पनापोढभ्रान्तत्व० । २ प्रकटीक्रियेत । ३ ख० प्रसिद्धं । ४ ख०
तदनुकल्पना० । ५ रहितम् । ६ अविरुद्धम् । ७ 'च' इति पदं क० पुस्तके नैवोपल-
भ्यते । ८ क० ख० वर्णात्मकम् । ९ ख० निरासार्थम् । १० प्राप्तिर्ज्ञप्तिरित्यर्थः ।
११ प्राप्यते ज्ञायत इत्यर्थः । १२ ख० च । १३ '(विप्रतिपत्तिनिरासार्थं) तथाऽभ्रान्तग्रहणे-
नाप्यनुमाने निवर्त्तिते कल्पनापोढग्रहणं विप्रतिपत्तिनिरासार्थम्' इत्यधिको पाठो विद्यते
ख० पुस्तक इति ज्ञातव्यम् । १४ ख० स्वप्रतिभासो (? स्वप्रतिभासे) र्थेऽध्यवसायेन ।
२ न्या०