न्यायबिन्दु (आचार्य धर्मकीर्ति - धर्मोत्तर टीका एवं पं. चन्द्रशेखर शास्त्री सविस्तार हिन्दी व्याख्या सहित)

प्रथमपरिच्छेदः ७
प्रदर्शितं च प्रापयत्सम्यग्ज्ञानमेव । प्रदर्शितं चाप्रापयन्मिथ्याज्ञानम् ।
अप्रापकं च कथमर्थसिद्धिनिबन्धनं स्यात् । तस्माद्यन्मिथ्याज्ञानं न ततो-
ऽर्थसिद्धिः । यतश्चार्थसिद्धिरतस्तत्सम्यग्ज्ञानमेव । अत एव सम्यग्ज्ञानं यत्नतो
व्युत्पादनीयम् । यतस्तदेव पुरुषार्थसिद्धि¹निबन्धनम् । ततो यावद्भूया²-
त्पुरुषार्थसिद्धिः सम्यग्ज्ञाननिबन्धनैवेति तावदुक्तं सर्वा सा³ सम्यग्ज्ञान-
पूर्विकेति । इति शब्दस्तस्मादित्यस्मिन्नर्थे । यत्तदोश्च नित्यमभिसम्बन्धः ।
तदयमर्थो यस्मात्सम्यग्ज्ञानपूर्विका सर्वपुरुषार्थसिद्धिस्तस्मात्तद्व्युत्पाद्यते⁴ ।
यद्यपि च समासे गुणीभूतं सम्यग्ज्ञानं तथापीह प्रकरणे व्युत्पादयितव्य-
त्वात्प्रधानम् । ततस्तस्यैव तच्छब्देन सम्बन्धः । व्युत्पाद्यते इति विप्रतिप-
त्तिनिराकरणेन प्रतिपाद्यते व्युत्पाद्यत⁵ इति ।
चतुर्विधा चात्र विप्रतिपत्तिः । संख्यालक्षणगोचर⁶फलविषया । तत्र
संख्याविप्रति⁷पत्तिनिराकर्तुमाह—
द्विविधं सम्यग्ज्ञानम् ।
द्वौ विधौ⁸ प्रकारावस्येति द्विविधम् । संख्याप्रदर्शनद्वारेण च व्यक्तिभेदो
दर्शितो भवति । द्वे एव⁹ सम्यग्ज्ञानव्यक्ती इति । व्यक्ति¹⁰भेदे प्रदर्शिते
प्रतिव्यक्तिनियतं सम्यग्ज्ञानलक्षणमाख्यातुं शक्यम् । अप्रदर्शिते तु व्यक्ति-
भेदे सकलव्यक्त्य¹¹नुयायि सम्यग्ज्ञानलक्षणमेकं न शक्यं वक्तुम् । ततो
लक्षणभेदकथनाङ्गमेव संख्याभेदकथनम् । अप्रदर्शिते तु¹² व्यक्तिभेदात्मके
संख्याभेदे लक्षणभेदस्य दर्शयितुमशक्यत्वात् । लक्षणनिर्देशाङ्गत्वादेव च
प्रथमं संख्याभेदकथनम् ।
१ 'सिद्धि०' इत्यस्य स्थाने 'सिद्धेः' इति पाठः ख० पुस्तके । २ ख० पुस्तकस्य
'यावद्भूया' इति पाठोऽशुद्धः प्रतीयते । क० 'या काचित्पुरुष०-सम्यग्ज्ञान०' ख०
'सा सम्यग्ज्ञान०' । ३ ख० पुस्तके 'सा' इति पदं न विद्यते । ४ 'तद्व्युत्पाद्यते'
इत्यस्य स्थाने 'तत्सम्यग्ज्ञान व्युत्पाद्यते' इति पाठः ख०पुस्तके । ५ 'व्युत्पाद्यते' इति
पदं ख० पुस्तके न वर्तते । ६ गोचरस्तु विषयः । ७ विप्रतिपत्तिस्तु विवादः ।
८ ख० द्वे विधे । ९ 'एव' इति पाठः क० पुस्तके न विद्यते । १० क० 'व्यक्तिभेदे' ।
ख० 'भेदे' । ११ 'सकलव्यक्त्यनुयायि' इति पदं ख० पुस्तकादानीतम् । क० पुस्तक
इदन्न सुपाठ्यम् । १२ 'तु' इति पाठोऽधिको विद्यतेऽत्र ख० पुस्तके ।