न्यायबिन्दु (आचार्य धर्मकीर्ति - धर्मोत्तर टीका एवं पं. चन्द्रशेखर शास्त्री सविस्तार हिन्दी व्याख्या सहित)

प्रमाणाभ्यामन्येन च ज्ञानेन प्रदर्शितो¹ऽर्थः कश्चिदत्यन्तविपर्यस्तः²। यथा मरी-
चिकासु जलम्। स चासत्त्वात्प्राप्तुमशक्यः। कश्चिदनियतो भावाभावयोः।
यथा संशयार्थः। न च भावाभावाभ्यां युक्तोऽर्थो जगत्यस्ति। ततः प्राप्तुमश-
क्यस्तादृशः। सर्वेण चालिङ्गेन विकल्पेन नियामकमदृष्ट्वा प्रवृत्तेन भावा-
भावयोरनियत एवार्थो दर्शयितव्यः। स च प्राप्तुमशक्यः। तस्मादश-
क्यप्रापणमत्यन्तविपरीतं³ भावाभावनियतं चार्थं दर्शयदप्रमाणमन्यज्ज्ञा-
नम्। अर्थक्रियार्थिभिश्चार्थक्रियासमर्थार्थ⁴प्राप्तिनिमित्तं ज्ञानं मृग्यते। यच्च
तैर्मृग्यते तदेव⁵ तेन शास्त्रे विचार्यते। ततोऽर्थक्रिया समर्थवस्तुप्रदर्शकं
सम्यग्ज्ञानम्। यच्च तेन प्रदर्शितं तदेव प्रापणीयम्। अर्थाधिगमात्मकं⁶ हि
प्रापकमित्युक्तम्। तत्र⁷ प्रदर्शितान्यद्वस्तु भिन्नाकारं भिन्नदेशं भिन्नकालं
च। विरुद्धधर्मसंसर्गाद्वस्त्वन्यद्वस्तु। देशकालाकारभेदश्च विरुद्धधर्मसंसर्गः⁸।
तस्मादन्याकारवद्⁹वस्तुग्राहि नाकारान्तरवति वस्तुनि प्रमाणम्। यथा पीत-
शङ्खग्राहि शुक्ले शङ्खे। देशान्तरस्थग्राहि च न देशान्तरस्थे प्रमाणम्।
यथा कुम्बिं१० काविवरदेशस्थायां मणिप्रभायां मणिग्राहि ज्ञानं नापवरकदेशस्थे
मणौ। कालान्तरयुक्तग्राहि च न कालान्तरवति वस्तुनि प्रमाणम्। यथा-
र्द्धरात्रे मध्याह्नकालवस्तुग्राहि स्वप्नज्ञानं नार्द्धरात्रकाले वस्तुनि प्रमाणम्।
ननु च¹¹ देशनियतमाकारनियतं च प्रापयितुं शक्यं यत्कालं तु परिच्छिन्नं
तत्कालं न शक्यं प्रापयितुम्। नोच्यते यस्मिन्नेव काले परिच्छिद्यते
तस्मिन्नेव काले प्रापयितव्यमिति। अन्यो हि दर्शनकालोऽन्यश्च प्राप्ति-
कालः। किं तु यत्कालं परिच्छिन्नं तदेव¹² तेन प्रापणीयम्। अभेदाध्यव¹³-
सायाच्च संतानगतमेकत्वं द्रष्टव्यमिति।
। : सम्यग्ज्ञानं पूर्वं कारणं यस्याः सा तथोक्ता। कार्यात्पूर्वं भवत्कारणं
१ ख. ‘दर्शिः’। २ विरुद्धः। ३ ख. पुस्तकस्य ‘अत्यन्तविपरीतभावाभावादानि’
इति पाठोऽशुद्धो प्रतीयते। ४ ‘अर्थक्रियासमर्थ’ इति पाठो ख. पुस्तके न विद्यते।
५ ‘तेन’ इति पदं क० पुस्तके नैवोपलभ्यते। ६ ख० अर्थाविजियासमर्थवस्तवधिगमा-
त्मकत्वम्। ७ अर्थाधिगमे। ८ क० पुस्तकस्य ‘संसर्गः’ ख० पुस्तकस्य च ‘संसर्गेः’
इति पाठावशुद्धौ। ९ ख० ‘अन्याकारवस्तु’। १० क० ‘कुंविका’। ११ ‘च’ इति पदं
क० पुस्तके न विद्यते। १२ ‘तेन’ इति पदं क० पुस्तके न विद्यते। १३ अध्यव-
सायो ज्ञानम्।