न्यायबिन्दु (आचार्य धर्मकीर्ति - धर्मोत्तर टीका एवं पं. चन्द्रशेखर शास्त्री सविस्तार हिन्दी व्याख्या सहित)

४ न्यायबिन्दुः
उपायः प्रयोजनस्य, अनुपाय एव वा प्रकरणं सम्भाव्येत^१ । एतासु चान-
र्थसम्भावनास्वेकस्यामप्यनर्थसम्भावनायां न प्रेक्षावन्तः प्रवर्तन्ते । अभि-
धेयादिष्वर्थसम्भावनाऽनर्थसम्भावना विरुद्धोत्पद्यते । तया तु^३ प्रेक्षावन्तः
प्रवर्तन्ते । इति प्रेक्षावतां प्रवृत्त्यङ्गमर्थसम्भावनां कर्तुं सम्बन्धादीन्यभिधी-
यन्त इति स्थितम् ।
अविसंवादकं^४ ज्ञानं सम्यग्ज्ञानम् । लोके च पूर्वमुपदर्शितमर्थं प्रापय-
न्संवादक उच्यते तद्वज्ज्ञानमपि स्वयं^६ प्रदर्शितमर्थं प्रापयत्संवादकमुच्यते ।
प्रदर्शिते चार्थे प्रवर्तकत्वमेव प्रापकत्वम् । नान्यत् । तथा हि—न ज्ञानं
जनय^७दर्थं प्रापयति । अपि त्वर्थे पुरुषं प्रवर्तयत्प्रापयत्यर्थम् । प्रवर्तकत्वमपि
प्रवृत्तिविषयप्रदर्शकत्वमेव । न हि पुरुषं हठात्प्रवर्तयितुं शक्नोति विज्ञानम्^८ ।
अत एव च^९ार्थाधिगतिरेव प्रमाणफलम् । अधिगते^१० चार्थे प्रवर्तितः पुरुषः
प्रापितश्चार्थः । तथा च सत्यर्थाधिगमात्समाप्तः प्रमाणव्यापारः । अत
एव^११ानधिगतविषयं प्रमाणम् । येनैव हि ज्ञानेन प्रथममधिगतोऽर्थस्तेनैव
प्रवर्तितः पुरुषः प्रापितश्चार्थः । तत्रैवार्थे^१२ किमन्येन ज्ञानेनाधिकं कार्यम् ।
ततोऽधिगतविषयमप्रमाणम् । तत्र योऽर्थो दृष्टत्वेन^१३ ज्ञातः स प्रत्यक्षेण
प्रवृत्तिविषयीकृतः^१४ । यस्माद्यस्मिन्नर्थे प्रत्यक्षस्य साक्षात्कृत्विव्यापारो विक-
ल्पेनानुगम्यते तस्य प्रदर्शकं प्रत्यक्षम् । तस्माद्दृष्टतया ज्ञातः प्रत्यक्षदर्शि-
तः । अनुमानन्तु लिङ्गदर्शनान्निश्चिन्वत्^१५ प्रवृत्तिविषयं दर्शयति । यथा च
प्रत्यक्षं प्रतिभासमानं नियतमर्थं दर्शयति, अनुमानं च लिङ्गसम्बद्धं^१६ नियत-
मर्थं दर्शयति । अत एते नियतस्यार्थस्य^१७ प्रदर्शके । तेन ते प्रमाणे । नान्यद्वि-
ज्ञानम् । प्राप्तुंशक्यमर्थमा^१८दर्शयत्प्रापकम् । प्रापकत्वाच्च प्रमाणम् । आभ्यां
१ ख. पुस्तके संख्यावाची शब्दः '५' अपि दृश्यतेऽत्र । चतुर्णां पूर्वाणामप्यग्रे संख्या
दृश्यन्ते । २ ख. पुस्तके 'सक्तेषु' पाठान्तरमुपलभ्यते । यच्चाशुद्धत्वात् 'उक्तेषु' इत्यस्य
स्थाने प्रयुक्तमिवावलोक्यते । ३ 'तु' इति पदं ख. पुस्तके न विद्यते । ४ ख. 'अभि-
संवादिसंज्ञानम्' इति पाठान्तरमशुद्धं प्रतीयते । ५ न खलु पूर्वमुपदर्शितेऽर्थे प्रवर्त-
कत्वमपि स्वपूर्वमुपदर्शितेऽर्थे प्रवर्तकत्वं संवादकत्वम् । ६ 'स्वयम्' इति पदं 'क' पुस्तके
न विद्यते । ७ उत्पत्तिक्षण एव । ८ ख. ज्ञानम् । ९ 'च' इतिपदं ख. पुस्तके नैवो-
पलभ्यते । १० ज्ञाते । ११ 'च' इत्यधिकं पदं ख. पुस्तके । १२ ख. तत्रैव चार्थे ।
१३ प्रत्यक्षदृष्टत्वेन । १४ ख. प्रवृत्तविषयः । १५ निश्चयं कुर्वत् । १६ क. पुस्तकस्य
'लिङ्गसम्बन्धम्' इति पाठोऽशुद्धो प्रतीयते । १७ ख. 'नियता र्थस्य' । १८ ख. 'उपदर्शयत्'