सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
न्यायबिन्दु (आचार्य धर्मकीर्ति - धर्मोत्तर टीका एवं पं. चन्द्रशेखर शास्त्री सविस्तार हिन्दी व्याख्या सहित)

न्यायबिन्दु (आचार्य धर्मकीर्ति - धर्मोत्तर टीका एवं पं. चन्द्रशेखर शास्त्री सविस्तार हिन्दी व्याख्या सहित)

Nyayabindu of Dharmakirti with Dharmottara Tika

आचार्य धर्मकीर्ति (टीकाकार: धर्मोत्तरोपाध्याय / चन्द्रशेखर शास्त्री) द्वारा

DevanagariHindipublished176 पृष्ठ

पृष्ठ 170, कुल 176 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 170

२६ भाषाटीका सहित
उतनेसे ही अर्थकी प्रतीति हो जानेसे दृष्टान्त नामवाला कोई पृथक् अवयव साधन
में नहीं है । इसलिये उसका लक्षण पृथक् नहीं कहा [ क्योंकि उतने से ही ] अर्थ
विदित हो जाता है ।
हेतोः सपक्ष एव सत्त्वमसपक्षाच्च सर्वतो व्यावृत्तौ रूपमुक्त-
मभेदेन पुनर्विशेषेण कार्यस्वभावयोर्जन्मत-
न्मात्रानुबन्धौ दर्शनीयावुक्तौ ।
क्योंकि हेतु का सपक्ष में ही रहना और सब विपक्षोंका उससे शून्य रहना ये
दोनों रूप कह दिये । विशेष अभेदसे कार्य जन्म [ ज्ञातव्य ] और स्वभाव का तन्मात्रा-
नुबन्ध दर्शनीय कह दिया ।
तच्च दर्शयता यत्र धूमस्तत्राग्निरसत्यग्नौ न क्वचिद् धूमो
यथा महानसेतरयोः ।
उसको दिखलाते हुए 'जहाँ धूम होता है वहाँ अग्नि होती है' । अग्नि के अभाव
में धूम भी नहीं होता । जैसे पाकशाला और तालाब में ।'
यत्र कृतकत्वं तत्रानित्यत्वमनित्यत्वाभावे कृतकत्वासंभवो
यथा घटाकाशयोरिति दर्शनीयम् ।
जहाँ कृतकत्व होता है वहाँ अनित्य होता है । अनित्यत्व के अभाव में कृतकत्व
असम्भव है । जैसे घट और आकाश में । यह सब देखना चाहिए ।
न ह्यन्यथा सपक्षविपक्षयोः सदसत्त्वे यथोक्त-
प्रकारे शक्ये दर्शयितुम् ।
तत्कार्यतानियमः कार्यलिङ्गस्य स्वभावलिङ्गस्य
च स्वभावेन व्याप्तिः ।
क्योंकि अन्यथा यथोक्तप्रकार के सपक्ष और विपक्षमें सत्त्व और असत्त्व और
कार्यलिङ्ग का तत्कार्यतानियम और स्वभावलिङ्ग की स्वभाव से व्याप्ति नहीं दिखलायी
जा सकती ।
अस्मिंश्चार्थे दर्शिते दर्शित एव दृष्टान्तो भवति ।
इस अर्थ के समझ जाने पर दृष्टान्त समझ में आ ही जाता है ।
एतावन्मात्ररूपत्वात्तस्येति ।
क्योंकि वह केवल उतना ही है ।
एतेनैव दृष्टान्तदोषा अपि निरस्ता भवन्ति ।
इससे ही दृष्टान्तदोषों का भी निराकरण हो जाता है ।
यथा-नित्यः शब्दोऽमूर्तत्वात् , कर्मवत्परमाणुवद् घटवदिति ।