न्यायबिन्दु (आचार्य धर्मकीर्ति - धर्मोत्तर टीका एवं पं. चन्द्रशेखर शास्त्री सविस्तार हिन्दी व्याख्या सहित)

६४ न्यायबिन्दुः
अस्मिंश्चार्थे दर्शिते दर्शित एव दृष्टान्तो भवति ।
अस्मिंश्चार्थे दर्शिते दर्शित एव दृष्टान्तो भवति ।
योऽयमर्थो व्याप्तिसाधनप्रमाणप्रदर्शिनः कश्चिदुपादेयो निवृत्तिप्रदर्श-
नश्चेत्यस्मिन्नर्थे प्रदर्शिते दर्शितो दृष्टान्त इत्याह—
एतावन्मात्ररूपत्वात्तस्येति ।
एतावन्मात्रं रूपं यस्य तस्य भावस्तत्त्वं तस्मादिति । एतावदेव
हि रूपं दृष्टान्तस्य । यदुत व्याप्तिसाधनप्रमाणदर्शनत्वं नाम साधर्म्यदृ-
ष्टान्तस्य प्रसिद्धव्याप्तिकस्य वा साध्यनिवृत्तौ साधननिवृत्तिप्रदर्शकत्वमि-
त्येतद्वैधर्म्यदृष्टान्तस्य । तच्च हेतुरूपाख्यानादेवाख्यातमिति किं दृष्टान्त-
लक्षणेन ।
एतेनैव दृष्टान्तदोषा अपि निरस्ता भवन्ति ।
एतेनैव च हेतुरूपाख्यानाद् दृष्टान्तत्वप्रदर्शनेन दृष्टान्तस्य दोषा दृष्टा-
न्ताभासाः कथिता भवन्ति । तथाहि । पूर्वोक्तसिद्धये य उपादीयमा-
नोऽपि दृष्टान्तो न समर्थः स्वकार्यं साधयितुं स दृष्टान्तदोष इति साम-
र्थ्यादुक्तं भवति ।
दृष्टान्ताभासानुदाहरति—
यथा-नित्यः शब्दोऽमूर्तत्वात् । कर्मवत्पर-
माणुवद्घटवदिति ।
यथेति । नित्यः शब्द इति । शब्दस्य नित्यत्वे साध्येऽमूर्तत्वादिति
हेतुः । साधर्म्येण कर्मवत्परमाणुवद्घटवदित्येते दृष्टान्ता उपन्यस्ताः ।
एते च दृष्टान्तदोषाः—
साध्यसाधनधर्मोभयविकलास्तथा संदिग्धसाध्य-
धर्मादयश्च ।
१ प्रदर्शनः, क० प्रदर्शिन, ख० दर्शकः । २ प्रदर्शिते, ख० दर्शिते । ३ ‘वैधर्म्यदृष्टा-
न्तस्य तत्’ इति पाठः ख० पुस्तके नोपलभ्यते । ४ दृष्टान्तस्य दोषाः, क० पुस्तकस्य
‘दोषा’ मलिनत्वेन न पठ्यते । ख० दृष्टान्तदोषा । ५ पदमिदं ख० पुस्तके नोपलभ्यते ।
६ उक्तं भवति, ख० इत्येतदुक्तं भवति । ७ शब्दस्य नित्यत्वे साध्ये, ख० नित्यत्वे
साध्ये शब्दस्य ।