निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)
Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary
महर्षि यास्क मुनि द्वारा
पृष्ठ 940, कुल 1282 में से
संदर्भ में पढ़ेंहिन्दी निरुक्त ( १७३ ) ८ अ० ३ पा० ३ खं०
“तत्०” सो कौन वनस्पति है ?
यूप = यज्ञ का खम्भा, यह कात्यक्य कहते हैं ।
अग्नि है, यह शाकपूणि मानते हैं ।
उसकी यह दूसरी ऋचा है ॥ २ (१७) ॥
( खं० ३ )
(निरु०-) “अञ्जन्ति त्वा मध्वरे देवयन्तो वन-
स्पते मधुना दैव्येन । यद् दुर्ध्वस्तिष्ठा द्रविणेह
धत्ताद्यद्वाक्षयो मातुरस्या उपस्थे ॥” [ ऋ० सं०
३, ३, १, १ ]
अञ्जन्ति त्वाम् अध्वरे देवान् कामयमाना
वनस्पते मधुना दैव्येन च घृतेन च । यद् ऊर्ध्वः
स्थास्यसि द्रविणानि च नो दास्यसि । यद्वा ते
कृतः क्षयः, मातुःअस्या उपस्थे उपस्थाने ।
अग्निः- इति शाकपूणिः ।
तस्य एषा अपरा भवति-॥३(१८)
अर्थः-“अञ्जन्ति०” इसका विश्वामित्र ऋषि, त्रि-
ष्टुप् छन्द और यूप देवता तथा यूप के घृत से अञ्जन या
चुपड़ने में विनियोग है, यह ऋचा पुरोरुक् तथा अनुवाक्य
संज्ञक है । यूप पक्ष में निगम है ॥
हे यूप ! हे ‘वनस्पते !’ ‘त्वाम्’ तुझे ‘अध्वरे’ यज्ञ में ‘देव-
यन्तः ( देवान् यष्टुं कामयमानाः ) देवताओं को यजन करने
की इच्छा करते हुए ऋत्विज् और यजमान ‘दैव्येन’ संस्कार