निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)
Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary
महर्षि यास्क मुनि द्वारा
पृष्ठ 939, कुल 1282 में से
संदर्भ में पढ़ेंहिन्दी निरुक्तं ( १७२ ) ८ सं० ३ पा० २ खंड
( सं० २ )
(निरु०-) "उपावसृजत्तम॑न्था समञ्जन्देवानां पाथ
ऋतुथा हवींषि । वनस्पतिः शमिता देवो अग्निः
स्वदन्तु हव्यं मधुना घृतेन ॥” (ऋ०सं०८,६,९,५)
उपावसृज, आत्मना आत्मानं समञ्जन्, देवा-
नामन्नम्, ऋतौ ऋतौ हवींषि काले काले ।
वनस्पतिः, शमिता, देवः-अग्निः- इत्येते त्रयः
स्वदयन्तु हव्यं मधुना च घृतेन च ।
तत्र को वनस्पतिः ? यूपः-इति कात्थक्यः ।
अग्निः-इति शाकपूणिः ।
तस्य एषा अपरा भवति ॥२(१७)॥
अर्थ- "उपावसृज०" हे देव ! (त्वम्) तू (एतत्)
इस 'देवानाम्' देवताओं के 'पाथः' अन्न को 'हवींषि' और
घृत आदि हविओं को 'ऋतुथा' (ऋतौ-ऋतौ = काले काले)
ऋतु ऋतु पर या समय समय में 'त्मन्या' (आत्मना आत्मानम्)
आत्मा से आत्मा को 'समञ्जन्' संस्कार विशेष से प्रकट
करता हुआ अथवा सचिक्कण = चिकना करता हुआ 'उप'
(आश्लिष्य) उसके साथ लग कर 'अवसृज' रच या बना ।
'वनस्पतिः' वनस्पति, 'शमिता' शमिता और अग्निः देवः'
अग्नि देव (इति एते त्रयः) ये तीनों देवता 'मधुना' मधु से
'घृतेन'-(च) और घृत से 'हव्यम्' हविः को स्वदन्तु (स्वदयन्तु)
स्वादु बनायें ।