निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)
Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary
महर्षि यास्क मुनि द्वारा
पृष्ठ 884, कुल 1282 में से
संदर्भ में पढ़ेंहिन्दी निरुक्त ( ११५ ) ७ अ० ७ पा० ६ खं०
सकता है- ( कि-कौन इनमें अधिक विद्वान् है; अर्थात्-दोनों
ही बहुविज्ञानवान् हैं। यहाँ होतृकर्म के वर्णन से यह अग्नि-
प्रधानमन्त्र है, किन्तु सूर्यप्रधान नहीं ।
“तस्य उत्तरा०” उस अर्थ के अधिक निर्वचन के लिये
अगली ऋचा है-॥८(३०)॥
( खं० ६ )
(निरु०-) “यावन्मात्रमुषसो न प्रतीकं सुपर्णो३
वसते मातरिश्वः । तावद्दधात्युपयज्जमायन् ब्रा-
ह्मणो होतुरवरो निषीदन् ॥” (ऋ०सं०८,४,१२,३)
यावन्मात्रम् उषसः प्रत्यक्तं भवति, प्रतिदर्शनम्-
इति वा । अस्ति उपमानस्य सम्प्रत्यर्थे प्रयोगः-
'इहेव निधेहि'-इति यथा सुपर्ण्यः सुपतना एता
रात्रयः वसते मातरिश्वन् ? ज्योति र्वर्णस्य, ता-
वदुपदधाति यज्ञम् आगच्छन् ब्राह्मणो होता
अस्य अग्नेर्होतुः अवरो निषीदन् ।
होतृजपस्तु अनग्निर्वैश्वानरीयो भवति-“देव-
सवितरेतं त्वा वृणतेऽग्निं होत्राय सह पित्रा वै-
श्वानरेण” इति इममेव अग्निं सवितारमाह सर्व-
स्य प्रसवितारं, मध्यमं वा उत्तमं वा पितरम् ।
यस्तु सूक्तं भजते यस्मै हविर्निरुप्यते अयमेव
सोऽग्निर्वैश्वानरः, निपातमेव एते उत्तरे ज्योतिषी