निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)
Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary
महर्षि यास्क मुनि द्वारा
पृष्ठ 743, कुल 1282 में से
संदर्भ में पढ़ेंहिन्दी निरुक्त ( ३३० ) ६ अ० ५ पा० ६ खं०
७, ४, ३, ५ ] । इत्यपि निगमो भवति ॥
“वने न वायो न्यधायि चाकन् ।” [ ऋ० सं०
७, ७, २२, १ ] । वने इव वायः—वेः पुत्रः ।
[चाकन्-] चायन्-इति वा। कामयमानः-इति वा
(वायः-) ‘वा’ इति च ‘यः’-इति च चकार
शाकल्यः । उदात्तं तु एवम्-आख्यातम्-अभवि-
ष्यत् । असुसमाप्तश्च अर्थः ।
‘रथर्यति’ इति सिद्धः तत्प्रेप्सुः । रथं कामयते
इति वा ।
“एष देवो रथर्यति” । (ऋ० सं० ६,७,२०,५) ।
इत्यपि निगमो भवति ॥ (२८) ॥
“धेनुं न इषं पिन्वतमसक्राम् ।” (ऋ० सं० ५,
१, ४, ३) । असंक्रमणीम् ॥६॥
इति षष्ठाध्यायस्य पंचमः पादः ॥६,५॥
अर्थः—“ बतो बतासि ” इस मन्त्र में यमी यमसे
कहती है ।—
‘ यम ’ ‘ हे यम ! तू ‘बतः’ (दुर्बलः) दुर्बल ‘असि’ है-
तू अधर्म से डरने वाला मोह में डूबा हुआ है, मेरे बार २
प्रार्थना करने पर भी तू दुःखित-खिन्न होता है-मुझसे संभोग
करना नहीं चाहता है, इससे तू सर्वथा दया- योग्य और
शोचनीय है । ‘बत’ खेद है । अथवा ‘नेव ते मनो हृदयं च
अविदाम-विजानीमः’ तेरे मन-संकल्प और हृदय के निश्चय