निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)
Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary
महर्षि यास्क मुनि द्वारा
पृष्ठ 742, कुल 1282 में से
संदर्भ में पढ़ेंहिन्दी निरुक्त ( ३२६) ६ अ० ५ पा० ६ खं०
'अंहुः' पापी हो जाता है । सात मर्यादाएं -
(१) स्तेय-चोरी (२) तल्पारोहण-जारी (३) ब्रह्महत्या
ब्राह्मण को मारना (४) भ्रूण हत्या-गर्भ-हत्या (५) सुरापान-
मदिरा पीना (६) दुष्कृत-पाप-कर्म को वार वार करना (७)
और किसी बुरे काम के निमित्त झूठ बोलना ।
'बत' (११२) यह अनवगत निपात पद है और खेद
(दुःख) और अनुकम्पा (दया) अर्थ का वाचक है ॥५(२७)॥
(खं० ६)
निघ०-वाताप्यम् ॥ ११३ ॥ चाकन्
॥११४॥रथर्यति ॥११५॥ असक्राम् ॥११६॥
निरु०-“बतो बतासि यम नैव ते मनो हृदय-
अविदाम । अन्या किल त्वां कक्ष्यैव युक्तं
परिष्वजाते लिबुजेव वृक्षम् ॥” (ऋ०सं०७,६,८,३)
'बतः' बलात्-अतीतो भवति । दुर्बलो बतासि
यम नैव ते मनो हृदयं च विजानीमः । अन्या
किल त्वां परिष्वङ्क्ष्यते कक्ष्यैव युक्तं लिबुजेव वृक्षम् ।
'लिबुजा' व्रताति र्भवति । लीयते विभजन्ती
इति ।
'व्रतातिः' वरणात् च । शयनात् च । ततनात् च ।
'वाताप्यम्' उदकं भवति । वातः एतत् आ-
प्याययति ।
“पुनानो वाताप्यं विश्वश्चन्द्रम् ।” [ ऋ० सं०
४२