निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

' हिन्दी निरुक्त । ६७
मिति वा । “दधिचित्” इत्युपमार्थे । “कुल्माषां-
श्चित् आहर”—इत्यवकुत्सिते । कुल्माषाः = कुलेषु
सीदन्ति । 'नु' इत्येषोऽनेककर्मा । “इदं नु करि-
ष्यति”—इति हेत्वपदेशे । 'कथं नु करिष्यति"
इत्यनुपृष्टे । “ननु एतदकार्षीत्” इति च ।
अथापि उपमार्थे भवति ॥ २ ॥
अर्थ—'चित्' यह अनेकार्थ है । (उदाहरण) “आचार्य्यश्चिदिदं
ब्रूयात्” आचार्य ही ऐसा कह सकता है, और कौन कहेगा ? यह
पूजा अर्थमें है । आचार्य,—जो आचार सिखावे, या अर्थोंको
संग्रह करे या बुद्धिको संग्रह करे । “दधि चित्” दधिके समान ।
यह उपमा अर्थमें है । “कुल्माषांश्चित् आहर,” कुल्माषोको
तो तू ले आ, और क्या लावेगा ? यह निन्दा अर्थमें है ।
कुल्माष—जो कुलोंमें रहे । 'नु' यह अनेकार्थ है । “इदं नु
करिष्यति” कैसे करेगा, यह हेतुके न माननेमें है । कथं नु करि-
ष्यति” कैसे करेगा ? यह दुबारा प्रश्नमें है, और “ननु एतत्
अकार्षीत्” अवश्य इसने किया है, यह भी दुबारा प्रश्न ही में है।
और उपमा अर्थ में भी है ॥ २ ॥
“वृक्षस्य नु ते पुरुहूतवयाः” । वृक्षस्येव ते पुरुहूत
शाखाः । 'वयाः' शाखाः वेतेः । वातायना भवन्ति ।
“शाखाः” खशयाः । शक्नोतेर्वा । अथ यस्यांगमादर्थ
पृथक्त्वमह विजायते न त्वौद्देशिकमिव विग्रहेण
पृथक्त्वात् स कर्मोपसंग्रहः । 'च'-इति । समुच्चयार्थः