निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)
Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary
महर्षि यास्क मुनि द्वारा
पृष्ठ 563, कुल 1282 में से
संदर्भ में पढ़ेंहिन्दी निरुक्त ( १४६ ) ५ अ० २ पा० २ खं०
(निरु०-) “पुरु त्वा दाश्वान्वोचेऽरिरमे तवस्विदा ।
तोदस्येव शरण आमहस्य ॥” (ऋ०सं०२,२,१९,१) ॥
बहुदाश्वांस्त्वामेव अभिह्वयामि ॥
अरिः अमित्रः । ऋच्छतेः । ईश्वरोऽपि अरिः
एतस्मादेव । यदन्यदेवतया अग्नौ आहुतयो हूयन्ते
इत्येतद् दृष्ट्वा एवम् अवक्ष्यत् ॥ “तोदस्येव शरण
आमहस्य” तुदस्येव शरणे ऽधिमहतः ।
स्वञ्चाः सु अञ्चनः ।
“ आजुह्वानो घृतपृष्ठः स्वञ्चाः” । ( ऋ० सं०
४, २, ८, १ ) इत्यपि निगमो भवति ।
शिपिविष्टो विष्णुः, इति विष्णोर्द्वे नामनी
भवतः । कुत्सितार्थीयं पूर्वं भवति, इति-औप-
मन्यवः ॥ २ ( ७ ) ॥
अर्थः-“ 'अग्ने' हे अग्नि देव ! ' पुरु' -'दाश्वान्' बहुत
देने वाला ( अहम् ) मैं 'त्वा ' तुझे ' वोचे ' ( आह्वयामि )
बुलाता हूं । क्योंकि-' स्वित् आ ' बहुत काल तक विचार
पूर्वक 'तोदस्य' ( कूपस्य कूप के ' शरणे ' ( बिले ) बिलके
( अधि ) ऊपर 'इव' जैसे, अपने में अन्य अन्य देवताओं की
आहुतियों के ग्रहणमें 'महस्य' ( महतः ) महान् के 'तव' तेरे
( स्तोमों के उच्चारणमें ) ' अरिः ' (समर्थः) समर्थ हूँ ॥ ”
बहु दाता ( मैं ) तुझे ही बुलाता हूं ।
'अरि' अमित्र ( शत्रु ) होता है । हिंसाार्थक ' ऋच्छ '