निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

हिन्द' निरुक्त । ७१
इति उषसम् अस्य स्वसार माह । साहचर्याद्
रस हरणाद् वा । अपि तु अयं मनुष्यजार एव
अभिप्रेतः स्यात्, स्त्री भगम् यथा स्यात् । भजतेः ।
‘मेष’ इति भूतोपमा ।
“मेषो-भूतो ३ भियन्नयः” [ऋ० सं० ५, ७, २४, ५]
मेषो मिषते । तथा पशुः पश्यतेः ।
‘अग्निर्’ इति रूपोपमा ।
“हिरण्यरूपः स हिरण्य सं दृगपान्नपात्सेदु
हिरण्यवर्णः ।” [ऋ० सं २, ७, २३, ५ ]
हिरण्यवर्णस्येवास्य रूपम् । ‘था’ दूति च ।—
“तं प्रत्नथा पूर्वथा विश्वथे मथा ।” [ऋ० सं०
४, २, २३, १]
प्रत्न इव । पूर्व इव । विश्व इव इम इव इति ।
‘अयम्’ एततरः आमुष्मात् । ‘असौ’ अस्ततरः
अस्मात् । ‘अमुथा’ ‘यथा’ असौइति व्याख्यातम् ।
‘वत्’ इति सिद्धोपमा । ब्राह्मणवत् । वृषलवत् ।
ब्राह्मण इव । वृषला इव-इति । वृषलो वृषशीलो
भवति, वृषाशीलो वा ॥ ४ ॥ (१६)
अर्थ ।
“चतुरश्चित्” मन्त्रका घोरपुत्र ऋषि । मित्र, वरुण और
अर्यमा देवता । गायत्री छन्दः ।”