निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)
Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary
महर्षि यास्क मुनि द्वारा
पृष्ठ 198, कुल 1282 में से
संदर्भ में पढ़ेंहिन्दी निरुक्त । ३१
स्वभाव अपने आत्मस्वरूपमें वृक्षके समान निष्क्रिय भावसे स्थित
है, उसी पुरुषसे यह सब स्थावर-जङ्गम जगत् व्याप्त है ॥ ५ ॥
(खं० ६)
विश्वकद्राकर्षः । 'वि' इति "चकद्र" इति
श्वगतौ भाष्यते । 'द्राति' इति गति कुत्सना ।
'कद्द्नाति' इति द्राति कुत्सना । 'चकद्द्वाति'—
'कद्राति' इतिततः—अनर्थकः—अभ्यासः । 'तत्-
अस्मिन् अस्ति'—इति विश्वकद्रः । कल्याणवर्ण-
रूपः । कल्याण वर्णस्य इव अस्य रूपम् । कल्याणं
कमनीयं भवति । 'वर्ण:'—वृणोतेः, 'रूप' रोचतेः।
एवं तद्धित समासान् निर्ब्रूयात् । न-वैयाकरणाय,
न अनुपसन्नाय, न अनिर्दंविदे वा । नित्यं हि अवि-
ज्जातुर्विज्जाने असूया । उपसन्नायतु निर्ब्रूयात् ।
योवा—अलं विज्जातुंस्यात् । मेधाविने, तप-
स्विने वा ॥ ६ ॥
अनुवाद ।
[ व्याख्येय शब्द-] 'विश्वकद्राकर्ष'। [ व्याख्या-] 'वि'-यह
[और-] चकद्र' यह शब्द श्वान या कुत्तेकी गति या चालमें बोला
जाता है। 'द्राति' या 'द्रा' ( अदा० प० ) धातुगतिकी निन्दा
[ का वाचक है ।] 'कद्-द्राति' या 'कुत्' अव्ययके साथमें 'द्रा'
[ अदा० प० ] धातु, 'द्रा' के अर्थकी निन्दा [ का वाच-] है।