निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

हिन्दी निरुक्त ( ४२८ ) ११अ० ३पा० ४ खं०
'एनः' (पाप) कैसे ? 'इन्' ( अदा०प० ) धातुसे है ।
'किल्बिष' (पाप) क्यों ? 'सुकृतकर्मणो भयम्' उस में
सुकृत कर्म वाले से भय होता है । 'कीर्तिम् अस्य भिनत्ति
इति वा' अथवा इस पापकारी की कीर्त्ति को वह भेदन
करता है ।
'सरमा' (१७) ( ऐतिहासिक पक्षसे देवशुनी और नैरुक्त
पक्ष से (माध्यमिका वाक्) क्यों ? सरणा (गमन) से ।
“तस्या०” उस (सरमा) की यह ऋचा है—॥३(२४)॥
(खं० ४)
निरु०-“किमिच्छन्ती सरमा प्रेदमानड् दूरे
ह्यध्वा जगुरिः पराचैः । कास्मे हितिः का परित-
क्म्या ऽसीत् कथं रसाया अतरः पयांसि ॥” (ऋ०
सं० ८, ६, ५, १) ।
किम् इच्छन्ती सरमा इदं प्रानड् दूरेहि अध्वा ॥
'जगुरिः' जङ्गम्यतेः ।
पराञ्चनैः अञ्चितः ।
का तव अस्मासु अर्थहितिः आसीत् ! किं
परितकनम् ?
'परितक्म्या रात्रिः' परितः एनां तक्म ।
'तक्म'-इति उष्णनाम । 'तकते'-इति सतः ॥
“कथं रसाया अतरः पयांसि” इति ।
'रसा' नदी । रसतेः शब्दकर्मणः ।