निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

हिन्दी निरुक्त । १०१
(५) दक्षिणा = दक्षतेः समर्द्धयत्यर्थस्य-
अथवा-दक्षिणा दिक्-हस्तप्रकृतिः-प्राङ्मुखस्य प्रजा-
पतेर्दक्षिणो हस्तो
बभूव सा दक्षिण
दिगभवत् ।
(६) दक्षिणोहस्तः = दक्षतेः उत्साहार्थस्य सहि उत्साहवान्
भवति कर्मसु न तथा सव्यः । दाशतेर्वा
स्यात् दानार्थस्य ( तेनैव
प्रायेण दीयते ) ,
(७) हस्तः = हन्ते तेन हि हन्यते न अन्येनापि केनचिदङ्गेन ।
(८) प्राशुः = शीघ्रः
(६) बृहत्-महतो नामधेयम्-परिवृढम्भवति ।
(१०) वीरः = (१) वीरयत्यमित्रान् नानाप्रकारम्मारय-
तीत्यर्थः,
(२) वेतेर्वास्थात्-गतिकर्मणः ( गत्यर्थे
वर्त्तमानस्य ) गच्छत्येवासावभिमुखं
शत्रून्,
(३) वीरयतेर्वा-( विक्रमार्थस्य ) विक्रान्तो
ह्यसौ भवति ।
(सीम्) (१) सुरुचः = आदित्यरश्मयः-सुरोचनादपि वा ।
(२) सीम = सीम्नः सीमतः सीमातः मर्यादातः सीमा
(सीमा) मर्यादा विसीब्यति देशौ
विगतसन्तानौ देशौ करोतीत्यर्थः ।
( ३यः खण्डः )
(त्व) (१) त्वः = एक-अन्यः ।