निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

हिन्दी निरुक्त ( २४१ ) ६ अ० १ पा० १० खं०
अश्वाजनि प्रचेतसोऽश्वान् समत्सु चोदय ॥ "
[ऋ० सं० ५, ११, १, ३ ] ॥ ।
आजघन्ति सानूनि एषां सरणानि सक्थीनि ।
‘सक्थिः’ सचतेः । आसक्तः अस्मिन् कायः ।
जघनानि च उपघ्नन्ति ।
‘जघनं’ जङ्घन्यते । अश्वाजाने ‘ प्रचेतसः ’
प्रवृद्धचेतसः अश्वान् ‘समत्सु’ समरणेषु संग्रामेषु
चोदय ॥
‘उलूखलम्’उरुकरं वा । ऊर्ध्वखं वा । ऊर्करं
वा । उरुमे कुरु इति अब्रवीत् तद् उलूखलम्
अभवत् । “ उरुकरं वैतत्तदुलूखलम्-इत्याचक्षते
परोक्षेण ” इति च ब्राह्मणम् ।
तस्य एषा भवति ॥ १० (२०) ॥
अर्थ:- “आजङ्घनन्ति०» हे ‘अश्वाजनि !’ चाबुक!
‘एषाम्’ ( अश्वानां ) ‘सानू’ ( सानूनि = सरणानि सक्थीनि)
‘आजङ्घन्ति !’ इन घोड़ों के सानु = ऊंचे ऊंचे सक्थि ॥
पुट्ठों को आघात करनेवाली ! ‘जघना’ ( जघनानि ) ( च )
‘उपजिघ्रते !’ ( उपघ्नन्ति ! ) कमरके जोड़ों को ताड़न करने
वाली ! ( त्वम् ) तू ‘प्रचेतसः’ जोशीले 'अश्वान्’ घोड़ों को
‘समत्सु’ ( समरणेषु = संग्रामेषु) संग्रामों में ‘चोदय’ प्रेरणाकर,
जैसे कि- हम जीतें ॥
‘ सानु ’ क्या, सक्थि-( साथल = ऊंचे कटि प्रदेश )