नाट्यशास्त्र: भाग २ (भरत मुनि - प्रदीप हिन्दी व्याख्या सहित: संगीत, वाद्य, ताल एवं रस-विधान)
Natyashastra Part 2 of Bharata Muni with Pradipa Commentary
महर्षि भरत मुनि (टीकाकार: पं. बाबूलाल शुक्ल शास्त्री) द्वारा
पृष्ठ 471, कुल 668 में से
संदर्भ में पढ़ें३६० नाट्यशास्त्रम्
चार वर्ण तथा उनका व्यवहार—
उदात्तश्चानुदात्तश्च स्वरितः कम्पितस्तथा।
वर्णाश्चत्वार एव स्युः पाठ्ययोगे तपोधनाः ॥ ४३ ॥
पाठ्य पाठ में चार स्वर ( उच्चारण स्थान ) होते हैं। यथा—उदात्त,
अनुदात्त, स्वरित तथा कम्पित ॥ ४३ ॥
तत्र हास्यशृङ्गारयोः स्वरितोदात्तैः,१ वीररौद्राद्भुतेषूदात्तकम्पितैः,२
करुणबीभत्सभयानकेष्वनुदात्तस्वरितकम्पितैरिति ३।
हास्य तथा शृङ्गार रस में स्वरित और उदात्त स्वर, वीर, रौद्र तथा
अद्भुत रसों में उदात्त तथा कम्पित स्वर, करुण, वात्सल्य और भयानक
रस में अनुदात्त, स्वरित और कम्पित स्वर रहने चाहिए ।
काकु के दो प्रकार—
द्विविधा काकुः—साकाङ्क्षा निराकाङ्क्षा४ चेति । वाक्यस्य साकाङ्क्ष-
निराकाङ्क्षत्वात् ।
काकु के दो प्रकार हैं—एक साकांक्ष तथा दूसरा निराकांक्ष । क्योंकि
वाक्य का आशय इन्हीं दो बातों से सम्बद्ध या इन्हीं पर निर्भर
रहता है ।
“अनियुक्तार्थकं वाक्यं साकाङ्क्षमिति संज्ञितम् ।
नियुक्तार्थन्तु यद्वाक्यं निराकाङ्क्षं तदुच्यते ॥ ४४ ॥
वह वाक्य जिसमें अपना पूर्ण रूप से अर्थ प्रकट (निर्णीत) नहीं
होता 'साकांक्ष' तथा जिसमें अपना अर्थ पूर्ण रूप से प्रकट होता हो
'निराकांक्ष' कहलाता है ॥ ४४ ॥
तत्र साकाङ्क्षं नाम—‘तारादिमन्द्रान्तमनियुक्तार्थमनिर्यार्तित-
वर्णालङ्कारं कण्ठोरःस्थलस्थानगतम् । निराकाङ्क्षं नामनियुक्तार्थं
निर्यार्तितवर्णालङ्कारं ‘शिरस्थानगतं मन्द्रादितारान्तमिति’ ।
१. स्वरितोदात्तैर्वर्णैः पाठ्यमुपपाद्यं—क० ।
२. उदात्तं कम्पितं—क० । ३. कम्पितैर्वर्णैः पाठ्यमुपाद्यम्—क० ।
४. निराकाङ्क्षेति—ख० । ५. अनियुक्तकमेकं—क० ।
६. तत्र साकाङ्क्षा नाम वाक्यं—क० । ७. अनियुक्तार्थं—क० ।
८. निराकाङ्क्षा नाम नियुक्तार्थ—क० । ९. कण्ठोरःस्थान—क० ।
१०. तारान्तं पाठ्यमिति—क; तारागतमिति—ग० ।