नाट्यशास्त्र: भाग २ (भरत मुनि - प्रदीप हिन्दी व्याख्या सहित: संगीत, वाद्य, ताल एवं रस-विधान)
Natyashastra Part 2 of Bharata Muni with Pradipa Commentary
महर्षि भरत मुनि (टीकाकार: पं. बाबूलाल शुक्ल शास्त्री) द्वारा
पृष्ठ 456, कुल 668 में से
संदर्भ में पढ़ेंअष्टादशोऽध्यायः ३४५
सुरङ्गखनकादीनां ^२सन्धिकांराश्वरक्षताम् ।
^३व्यसने नायकाञ्चाप्यात्मरक्षासु ^४मागधी ॥ ५५ ॥
जो सुरंग आदि के खोदनेवाले कमकर हों, जेलों के पहरेदार, घोड़े के
साईस (या ऊंट के रेवारी) हो या किसी आपत्ति में ग्रस्त नायक या उसके
समान दूसरे पात्र हो तो अपने स्वरूप के रक्षणार्थ या आच्छादनार्थ उनके
‘मागधी’ भाषा में संवाद रखे जाते हैं ॥ ५५ ॥
विभिन्न देशभाषाओं के विभेदक लक्षण—
गङ्गासागरमध्ये तु ये देशाः ^५सम्प्रकीर्तिताः ।
^६एकारबहुलां भाषां तेषु तज्ज्ञः प्रयोजयेत् ॥ ५६ ॥
भारत के गंगा नदी और सागर के मध्यवर्ती प्रदेशों की ‘एकार’ बहुलता
वाली भाषा रखी जाए ॥ ५६ ॥
विन्ध्यसागरमध्ये तु ये देशाः श्रुतिमागताः ।
^७नकारबहुलां तेषु भाषां तज्ज्ञः प्रयोजयेत् ॥ ५७ ॥
जो संभाग विन्ध्याचल पर्वत और सागर के मध्यवर्ती हों उनकी भाषा
‘न’ कार की बहुलता वाली रहनी चाहिए ॥ ५७ ॥
^८सुराष्ट्रावन्तिदेशेषु वेत्रवत्युत्तरेषु च ।
ये देशास्तेषु कुर्वीत ^९चकारप्रायसंश्रयाम् ॥ ५८ ॥
वेत्रवती नदी के उत्तरवर्ती प्रदेशों तथा सौराष्ट्र और अवन्ती देशों की
‘च’ कारबहुल भाषा रहनी चाहिए ॥ ५८ ॥
१. सुरङ्गाखनकादीनां—ख०; सुरङ्गवनकादीनां—ग० ।
२. ओष्ट्रिकाऽरसरक्षसाम्—क०; औष्ट्रिकानाञ्च रक्षताम्—ग० ।
३. नायिकादीनां—ग० ।
४. योजयेत्—क० । अस्मादनन्तरं क० पुस्तके 'न बर्बर किरातान्ध्र'
इत्यादिपद्यं पुनरपि पठ्यते ।
५. सम्प्रवर्तिताः—क० ।
६. षकार—क० ।
७. तकार—शकार—क० ।
८. वेत्रवत्यन्तरेषु च—ग० ।
९. चकार बहुलामिह—ख०; ग० ।