नाट्यशास्त्र: भाग २ (भरत मुनि - प्रदीप हिन्दी व्याख्या सहित: संगीत, वाद्य, ताल एवं रस-विधान)

प्रयोगार्थ सम्बद्ध किये जाने पर अपने समवेत स्वरूप को परिवर्तित कर
लेते हों तो उन्हें विभ्रष्ट या अपभ्रष्ट शब्द समझना चाहिए ॥ ५ ॥
[ ये¹ वर्णा वर्णगता व्यञ्जनयुक्ताश्च ये स्वराः नियताः ।
तानपरस्परवृत्ते प्राकृतयुक्त्या प्रवक्ष्यामि ॥ ]
(तथा वर्ण हों अथवा वर्णों में आने वाले व्यञ्जन से युक्त जो नियत
स्वर हों उनमें परस्पर होने वाली या विद्यमान रहने वाली स्वर या व्यंजन
की स्थिति को भी मैं प्राकृत भाषा के नियमों के अनुरूप निरूपण करता हूँ ।
स्वर तथा असंयुक्त व्यञ्जन—
यथा—²एओआरपराणिअ अंआरपरं³ ⁴अ पाउए णत्थि ।
वसआरमज्झिमाई⁵ ⁶अ कचचवग्गतवग्गणिहणाइँ ॥ ६ ॥
[ एओकारपराणि च अङ्कारपरञ्च प्राकृते नास्ति ।
वसकारमध्ये च कचवर्गंतवर्गनिधनानि ॥ ]

---

१. पद्यमेतत्—ख०, ग० पुस्तकयोर्नास्ति ।
२. 'एओआर' इत्यादिलक्षणश्लोकाः अतीवास्फुटा ख० ग० पुस्तकयोः ।
क० पुस्तकटिप्पण्यां लक्षणश्लोकानां स्थाने गद्यतामापन्नः पाठभेदोऽपि ।
स च यथा—क ख घ त थ ध भ सा हत्वं यान्ति । यथा—फलिह,
मुह, मेह, वसहि, रह, दहि, सोह। दिअहेसु । शषौ सकारौ भवतः ।
यथा—ससंकं विसमेसु । टतदा डत्वं यान्ति । यथा—विड पडि
अदंडासु । ट ठ ड द य राः लत्वं यान्ति । यथा—विअ लालिअ तुल
पवितुला विहलयदीसु । थकारो ढत्वं प्राप्नोति । यथा—वुड्ढो । नकारो
भवति णकारः । यथा—णयणं । पकारो फत्वं याति बत्वञ्च । यथा—
फरुसं कवदं च । धकारः ठत्वं याति । यथा—वठि । लकारो रत्वं याति ।
यथा—किर । टठौ डत्वं प्राप्नुतः । यथा—सढः फढमं फलिअं । तजौ
यत्वं प्राप्नुतः । यथा—कयं धयं । श च ज तदपयवाः स्वरशेषा भवन्ति ।
यथा—विउण, पउप, राइ, बई, णई, कइ, दइआ जयेसु । योगं याति
यथा—अच्छरियं उच्छाहो अच्छरसा पच्छं । तुज्झं सञ्झं विज्झो ।
श्लक्षणं—सल्हं । ग्रीष्मो—गिम्हो । दृष्टो—दिट्ठो । हस्तो—हत्थो ।
यक्षो—जक्खो । ब्रह्मा—बम्हा । बृहस्पतिः—बुहप्पइ । यज्ञो—जञ्ञोत्ति ।
३. अआर —क० । ४. पाइए—क० ।
५. गज्झिआइ—क० । ६. कचचवग्ग —क० ।