नाट्यशास्त्र: भाग २ (भरत मुनि - प्रदीप हिन्दी व्याख्या सहित: संगीत, वाद्य, ताल एवं रस-विधान)
Natyashastra Part 2 of Bharata Muni with Pradipa Commentary
महर्षि भरत मुनि (टीकाकार: पं. बाबूलाल शुक्ल शास्त्री) द्वारा
पृष्ठ 363, कुल 668 में से
संदर्भ में पढ़ें२५२ नाट्यशास्त्रम्
आठवां, बारहवां, तेरहवां, चौदहवां, सोलहवां, सत्रहवां तथा अन्तिमवर्ण
गुरू हो तो 'शार्दूलविक्रीडित' वृत्त होता है ॥ ९४-९५ ॥
यथा—नानाशस्त्रशताग्नितोमरहताः प्रभ्रष्टसर्वायुधाः
निर्भिन्नोदरपादबाहुवदना¹ निर्णाशिताः² शत्रवः ।
धैर्योत्साहपराक्रमप्रभृतिभिस्तैस्तैर्विचित्रैर्गुणै
वृत्तं ते रिपुघाति भाति³ समरे शार्दूलविक्रीडितम्⁴ ॥ ९६॥
तुम्हारे शत्रुगणों में अनेक शस्त्र, तोप, तोमर आदि से आहत हों अपने
सारे शस्त्रों को छोड़ते हुए समाप्त हो गए और इनमें से कुछ शत्रुओं के पेट,
पैर, भुजा तथा मस्तक फट जाने से वे भी नष्ट हो गए हैं और उनने अपने
शस्त्रों को फेंक दिये हैं इस प्रकार हे राजन् धैर्य, पराक्रम, उत्साह आदि
तुम्हारे आश्चर्यकारी गुणों के कारण युद्ध में शत्रुओं को नाश करने का
आपका यह कार्य सिंह की क्रीड़ा के समान शोभित होने लगा है ॥ ९६ ॥
चत्वार्यादौ च षष्ठञ्च सप्तमं स चतुर्दशम् ।
तथा पञ्चदशञ्चैव षोडशं नैधनं तथा ॥ ९७ ॥
एतानि च गुरूणि स्युः शेषाणि तु लघून्यथ ।
पादे यत्र⁵ कृतौ ज्ञेया नाम्ना सुवदना तु⁶ सा ॥ ९८ ॥
सुवदना—यदि बीस अक्षरों के पाद में पहिले चार, छठा, सातवां,
१. वक्त्रवदना—क; हस्तवदनाः—ख; वक्त्रनयनाः—ग० ।
२. निर्वासिता—ख; निर्भर्त्सिता—ग० । ३. लाति—ख० ।
४. क—पुस्तके शार्दूलविक्रीडितस्योदाहरणान्तरमपि लभ्यते । तद्यथा—
तावत्त्वं विजितेन्द्रियः शुभमते सर्वात्मना प्रत्यहं
दाने शीलविधौ च योजय मनः स्वर्गापवर्गप्रदम् ।
यावद्व्याधिजराप्रचण्डनखरो व्यायत्सटाभिर्भृशं
मृत्युस्ते न करोति जीवितमृगैः शार्दूलविक्रीडितम् ॥
५. यत्र तु सा ज्ञेया—क० ।
६. यथा—क० । क—पुस्तके सुवदनाया लक्षणान्तरं त्वेवं पठद्यते—
म्नौ भ्नौ ग्यो ल्गौ च सम्यग्यदि च विरचिता पादे क्रमवशात्
विच्छेदः सप्तभिः स्यात् पुनरपि च यतिः सप्ताक्षरकृता ।
यद्येषा संश्रिता स्यात् कृतिमपि च पुनः श्लिष्टाक्षरपदा
विद्वद्भिर्वृत्तजातौ तत इह गदिता नाम्ना सुवदना ॥