सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
नाट्यशास्त्र: भाग २ (भरत मुनि - प्रदीप हिन्दी व्याख्या सहित: संगीत, वाद्य, ताल एवं रस-विधान)

नाट्यशास्त्र: भाग २ (भरत मुनि - प्रदीप हिन्दी व्याख्या सहित: संगीत, वाद्य, ताल एवं रस-विधान)

Natyashastra Part 2 of Bharata Muni with Pradipa Commentary

महर्षि भरत मुनि (टीकाकार: पं. बाबूलाल शुक्ल शास्त्री) द्वारा

DevanagariHindipublished668 पृष्ठ

पृष्ठ 324, कुल 668 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 324

पञ्चदशोऽध्यायः २१३
१छन्दो ज्ञेयं समासेन २त्रिविधं वृत्तमिष्यते ।
छन्दों के एक से २६ संख्या तक के अक्षरों में होने वाले पादों के कारण
२६ भेद हैं। इनके तीन प्रकार और भी है—सम, अर्धसम तथा विषम
वृत्त ॥ ४०-४१ ॥
३नानावृत्तविनिष्पन्ना शब्दस्यैषा तनुः स्मृता ॥ ४१ ॥
४छन्दोहीनो न शब्दोऽस्ति न च्छन्दः शब्दवर्जितम् ५ ।
६एवं तूभयसंयोगो नाट्यस्योद्योतकः स्मृतः ॥ ४२ ॥
यह छन्द—जो कि विभिन्न अक्षरों द्वारा वर्णिक वृत्त का स्वरूप
धारण करता है—शब्दों का ढांचा है। क्योंकि वृत्तहीन कोई शब्द तथा
शब्दहीन कोई वृत्त नहीं होता। ये दोनों परस्पर मिल कर ही नाट्य-
प्रयोग को अपने चरमोत्कर्ष पर पहुँचाते हैं ॥ ४१-४२ ॥
छन्दों के (वर्ण-संख्या के अनुसार पाद वाले) विभेद—
एकाक्षरं भवेदुक्तमत्युक्तं द्वयक्षरं भवेत् ।
७मध्यं त्र्यक्षरमित्याहुः प्रतिष्ठा चतुरक्षरा ॥ ४३ ॥
सुप्रतिष्ठा भवेत् पञ्च षड् गायत्री भवेदिहं ८ ।
९सप्ताक्षरा भवेदुष्णिगष्टौ चानुष्टुबिष्य१०ते ॥ ४४ ॥
नवाक्षरा तु बृहती पङ्क्तिश्चैव दशाक्षरा ।
११एकादशाक्षरा त्रिष्टुब्जगती द्वादशाक्षरा ॥ ४५ ॥
१. छन्दोयुक्तं—ख०; ग० ।
२. निबद्धं—ख० ग० ।
३. नानावृत्तविनिष्पन्नं शब्दमूलं तु तत्स्मृतम्—क० ।
४. न शब्दश्छन्दसा हीनो—क० ।
५. वर्जितः—ख० ग० ।
६. तस्मात्तूभयसंयुक्ते नाट्यस्योद्योतके स्मृते—ख०; ग० ।
७. मध्यमं त्र्यक्षरं प्रोक्तं—क० ।
८. तथैव च—क० ।
९. उष्णिक् सप्ताक्षरकृता त्वष्टाऽनुष्टुप् प्रकीर्तिता—क० ।
१०. उच्यते—क० ।
११. त्रिष्टुबेकादशा ज्ञेया—क० ।