नाट्यशास्त्र: भाग २ (भरत मुनि - प्रदीप हिन्दी व्याख्या सहित: संगीत, वाद्य, ताल एवं रस-विधान)
Natyashastra Part 2 of Bharata Muni with Pradipa Commentary
महर्षि भरत मुनि (टीकाकार: पं. बाबूलाल शुक्ल शास्त्री) द्वारा
पृष्ठ 312, कुल 668 में से
संदर्भ में पढ़ेंपञ्चदशोऽध्यायः २०१
वाङ्मयानीह¹ शास्त्राणि वाङ्निष्ठानि तथैव च ।
तस्माद्वाचः परं नास्ति वाग्धि² सर्वस्य कारणम् ॥ ३ ॥
इस जगत में सभी शास्त्र तथा वाङ्मय शब्दात्मक हैं तथा शब्दनिष्ठ
(शब्दाश्रित) भी । इसलिए वाणी से परे कुछ भी नहीं है और सभी का
(भावों वस्तुओं आदि का) कारण शब्द ही¹ होता है ॥ ३ ॥
वाचिकाभिनय विभाग—
³नामाख्यातनिपातोपसर्गतद्धितसमासनिर्वर्त्यः ।
सन्धिविभक्ति⁴नियुक्तो विज्ञेयो वाचिको⁵भिनयः ॥ ४ ॥
यह वाचिकाभिनय नाम (संज्ञा), आख्यात (क्रिया), निपात,
उपसर्ग, तद्धित, समास, सन्धि तथा विभक्ति (के ज्ञान) से सम्बद्ध
होता है ॥ ४ ॥
पाठ्य के (दो) भेद—
द्विविधं हि स्मृतं पाठ्यं संस्कृतं प्राकृतं तथा⁶ ।
⁷तयोर्विभागं वक्ष्यामि यथावदनुपूर्वशः ॥ ५ ॥
(नाटक में स्थित) पाठ्य दो प्रकार का है—संस्कृत-पाठ्य तथा प्राकृत-
पाठ्य । अब मैं क्रमशः उनका विभागपूर्वक स्वरूप बतलाता हूँ ॥ ५ ॥
१. शब्द सभी का कारण होता है यह विचार भर्तृहरि द्वारा भी निरूपित
किया गया है । तुलना कीजिये—वाक्यपदीय ब्रह्मकाण्ड की निम्न कारिकाओं से—
शब्दस्य परिणामोऽयमित्याम्नायविदो विदुः ।
छन्दोभ्य एव प्रथममेतद्विश्वं व्यवर्तत ॥ (ब्र० का० १२१)
न सोऽस्ति प्रत्ययो लोके यः शब्दानुगमादृते ।
अनुविद्धमिव ज्ञानं सर्वं शब्देन भासते ॥ (ब्र० का० १२४)
सा सर्व-विद्या-शिल्पानां कलानाञ्चोपबन्धनी ।
तद्वशादभिनिष्पत्तौ सर्वं वस्तु विभाव्यते ॥ (ब्र० का० १२६)
१. वाङ्मयानि तु—क० । २. वाग्भिः—क० ।
३. नामाख्यातनिपातैरुपसर्गसमासतद्धितैर्युक्तः—ख०; ग० ।
४. विभक्तिषु युक्तौ—ख०; ग० ।
५. वाचिकोऽभिनयः—क० । अत्र व्याख्यातृपाठस्त्वेवम्—
आगमनामाख्यातोपसर्गतद्धितनिपातसन्धियुतः ।
सवचनविभक्त्युपग्रहानिर्वर्त्यो वाचिकाभिनयः ॥
६ यथा—क० । ७. अङ्गानि वक्ष्याम्यनयोः—क० ।