सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
नाट्यशास्त्र: भाग २ (भरत मुनि - प्रदीप हिन्दी व्याख्या सहित: संगीत, वाद्य, ताल एवं रस-विधान)

नाट्यशास्त्र: भाग २ (भरत मुनि - प्रदीप हिन्दी व्याख्या सहित: संगीत, वाद्य, ताल एवं रस-विधान)

Natyashastra Part 2 of Bharata Muni with Pradipa Commentary

महर्षि भरत मुनि (टीकाकार: पं. बाबूलाल शुक्ल शास्त्री) द्वारा

DevanagariHindipublished668 पृष्ठ

पृष्ठ 202, कुल 668 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 202

दशमोऽध्यायः ९५
तथा चोद्वाहितं १कार्यमाविद्धगमनादिषु ।
ताण्डवादौ प्रयोक्तव्यं परिवृत्तं प्रयोक्तृभिः ॥ ३९ ॥
योजना—विदूषक की गति में 'आवर्तित' की, स्थिति ( खड़े होने )
तथा आसन ग्रहण करने में 'नत' की, व्यायाम तथा ताण्डवनृत्य में 'क्षिप्त'
की आविद्ध ( वक्र ) गति आदि में 'उद्वाहित' की तथा ताण्डव आदि
के प्रस्तुतीकरण में 'परिवृत्त' जंघा की योजना करनी चाहिए ॥ ३७-३९ ॥
पादकर्म—( लक्षण तथा योजना )
२इत्येवं जङ्घयोः कर्म पादयोस्तु निबोधत ।
३उद्घट्टितः समश्चैव तथाग्रतलसञ्चरः ॥ ४० ॥
अञ्चितः कुञ्चितश्चैव४ पादः पञ्चविधः स्मृतः ।
मैंने ये जंघा के कार्य बतलाए । अब आप पैरों के कार्य सुनिये ।
पादकर्म के पांच भेद हैं । ( १ ) उद्घट्टित, ( २ ) सम, ( ३ )
अग्रतलसंचर, ( ४ ) अंचित तथा ( ५ ) कुंचित ।
स्थित्वा पादतलाम्रेण पाष्णिर्भूभौ निपात्यते ॥ ४१ ॥
यस्य पादस्य करणे भवेदुद्घट्टितस्तु सः ।
५अयमुद्घट्टितकरणेष्वनुकरणार्थं प्रयोगमासाद्य ॥ ४२ ॥
६द्रुतमध्यमप्रचारः सकृदसकृद्वा प्रयोक्तव्यः ।
पैरों से पंजे के बल खड़े होकर एड़ी से भूमि का स्पर्श करने पर
'उद्घट्टित पाद' होता है । इसको अनुसरण करने तथा एक या अनेक
बार होने वाली द्रुत और मध्यम गति में संयोजित किया जाता है ॥४१-४२॥
स्वभाव७रचितो भूमौ८समस्थानश्च यो भवेत् ॥ ४३ ॥
९समपादः स विज्ञेयः स्वभावाभिनयाश्रयः ।
स्थिरः स्वभावाभिनये नानाकरणसंश्रये ॥ ४४ ॥
१०चलितश्च पुनः कार्यो विधि११ज्ञैः पादरेचिते ।
१२समस्यैव यदा पाष्णिः पादस्याभ्यन्तरे भवेत् ॥ ४५ ॥
१. कुर्यादाविद्ध—ग० । २. इत्येतज्जङ्घयोः—ग० ।
३. उद्धट्टितं समञ्चैव—ख—ग० ।
४. कुञ्चितः सूचीपादः षोढा प्रकीर्तितः—ख० । ५. अयमुद्वेष्टित—क० ।
६. हृतमध्यम—ख—ग० । ७. स्वभावरचिते—ग० । ८. समस्थाने—ग० ।
९. समः पादः—ख-ग० । १०. चलिताक्ष—ग० ।
११. विक्षेपः—ख० ग० । १२. एतत् श्लोकद्वयं—ख-ग-पुस्तके नास्ति ।