मूलमध्यमककारिका (आचार्य नागार्जुन - चन्द्रकीर्ति प्रणीत प्रसन्नपदा व्याख्या सहित)

[३२] मध्यमशास्त्रे [ १.१६–

शैलपर्वत यथा अकम्पिया
एवं धर्म अविकम्पियाः सदा ।
नो च्यवति न पि चोपपद्ययु
एवं धर्मत जिनेन देशिता ॥ इत्यादि ।
तथा –
यो न पि जायति ना चुपपद्यी
नो च्यवते न पि जीर्यति धर्मः ।
तं जिनु देशयती नरसिंहः
तत्र निवेशयि सत्त्वशतानि ॥
यस्य सभागु न विद्यति कश्चि
नो परमावतु केनचि लब्धः ।
नान्तरतो न पि बाहिरतो वा
लभ्यति तत्र निवेशयि नाथः ॥
शान्त गती कथिता सुगतेन
नो च गति उपलभ्यति काचि ।
तत्र च बोहरसी गतिमुक्तो
मुक्तकु मोचयमी बहुसत्त्वान ॥ इति विस्तरः ॥ १६ ॥

इत्याचार्यचन्द्रकीर्तिपादोपरचितायां प्रसन्नपदायां मध्यमकवृत्तौ
प्रत्ययपरीक्षा नाम प्रथमं प्रकरणम् ॥

---

१. P धर्मेण for धर्मत.

---

२
गतागतपरीक्षा द्वितीयं प्रकरणम् ।

अत्राह—यद्यपि उत्पादप्रतिषेधात्प्रतीत्यसमुत्पादस्य अनिरोधादिविशेषणसिद्धिः, तथापि
अनागमानिर्गमप्रतीत्यसमुत्पादसिद्धये लोकप्रसिद्धागमनागमनक्रियाप्रतिषेधार्थं किंचिदुपन्यस्तव्य-
मुच्यतामिति । उच्यते । यदि गमनं नाम स्यात्क्रियेत तद्गते वा अध्वजाते परिकल्प्येत अगते
गम्यमाने वा । सर्वथा च न युज्यते इत्याह –
गतं न गम्यते तावदगतं नैव गम्यते ।
गतागतविनिर्मुक्तं गम्यमानं न गम्यते ॥ १ ॥
तत्र उपरतगमिक्रिय मध्वजातं गतमित्युच्यते । आविद्यमानं गमिक्रियया वर्तमानं गम्यत
इत्युच्यते । यद्गतमुपरतगमिक्रिये तद्वर्तमानगमिक्रियायोगावाचिना गम्यते इत्यनेन शब्देनोच्य-
मानमसंबद्धमिति कृत्वा गतं तावद् गम्यत इति न युज्यते । तावच्छब्देन च प्रतिषेधक्रमं
दर्शयति ॥
अगतमपि न गम्यते । अगतं हि अनुपजातगमिक्रियResource/मनागतमुच्यते, गम्यत इति च
वर्तमानम् । अतोऽनागतवर्तमानयोरत्यन्तभेदादगतमपि गम्यत इति न युज्यते । यदि अगतं कथं
गम्यते, अथ गम्यते न तदगतमिति ॥
गम्यमानेऽपि नास्ति गमनम्, यस्मात् –
गतागतविनिर्मुक्तं गम्यमानं न गम्यते ।
इह हि गन्ता यं देशमतिक्रान्तः स तस्य देशो गतः, यं च नातिक्रान्तः सोऽस्या-
नागतः । न च गतागतव्यतिरेकेण तृतीयमपरमध्वजातं पश्यामो गम्यमानं नाम । यतश्चैवं
गम्यमानं न गम्यते, गम्यत इति न प्रज्ञायते, तस्मान्नास्ति गम्यमानम् । अतो न तद्
गमिक्रियया आविष्टयते न गम्यत इति नास्ति गम्यमानेऽपि गमनम् ॥
अथ स्यात्—गन्तुर्गच्छतो यश्चरणारूक्रान्तो देशः, स गम्यमानः स्यादिति । नैवम्,
चरणयोरपि परमाणुसंघातत्वात् । अङ्गुल्यग्रावस्थितस्य परमाणोर्यः पूर्वो देशः, स तस्य
गतेऽन्तर्गतः । पाष्र्ण्यावस्थितस्य चरमपरमाणोर्य उत्तरो देशः, स तस्य अगतेऽन्तर्गतः । न
च परमाणुव्यतिरेकेण चरणमस्ति । तस्मान्नास्ति गतागतव्यतिरेकेण गम्यमानम्। यथा चैवं चरणे
विचारः, एवं परमाणूनामपि पूर्वापरदिग्भागसंबन्धेन विचारः कार्य इति । अथार्थगतं गम्यमानम्,
उक्तमुत्तरं जायमानविचारेण । तस्माद्गम्यमानं न गम्यते इति सिद्धम् ॥ १ ॥
तत्राह—गम्यत एव गम्यमानम् । इह हि –
चेष्टा यत्र गतिस्तत्र गम्यमाने च सा यतः ।
न गते नागते चेष्टा गम्यमाने गतिस्ततः ॥ २ ॥

---

१. P वर्तमानगमिक्रियया for गमिक्रियया वर्तमानं as in Mss. २. Mss. अगतमिति for अगतमपि.
म. ५