मुकुन्दमाला स्तोत्रम् (कुलशेखर आलवार - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

126 ముకుందమాల
తత్త్వమును దెలిపెదను వినుడు. అతడు మన కెల్లర
కును నాథుడు.
జనులు : మనము స్తుతించునట్టి స్వామి అందటికిని స్వామియేనా?
కుల : ఏదో కొంత ఐశ్వర్యము నుంచుకొనియుండువాడు వట్టి
పురుషుడు. అతడు పురుషోత్తముడు. పురుషశబ్దముచేత
చెప్పబడు బద్ధముక్తాత్మలకు పైవాడు. అతడు త్రిలో
కములకు ఏకచ్ఛత్రాధిపతి. వీడు కొన్ని గ్రామములకు
నాయకుడు. వీనిని శరీరముతో సేవింపవలసి యుండును.
ఒక్కపూట కొలువు మానినను కోపగించుకొనును. వాడు
మనసుతో సేవింపదగినవాడు. స్పష్టముగ పరుండి.
తలచినను తెలిసికొని తృప్తు డగును.
స్వామి తన స్థానమునే యిచ్చునట్టివాడు. శంఖచక్రముల నిచ్చును.
ఈ మనుష్యు డన్ననో అల్పధనము నిచ్చువాడుగ నున్నాడు. అతడు
దేవుడు. ఇతడు నరుడు. ఇట్టి నారాయణు డుండగా మనము ఒక్క
పురుషాధముని సేవింప వెదకుచున్నాము. ఇది పరమాశ్చర్యము. మనము
మూఢులము, దీనులము (మూఢా వరాకా వయం -- అని యొకపాఠము)
పరితాపముతో మ్రగ్గువారు దీనులు. మనమును అట్టిస్థితియందున్నాము.
యదా హి చేంద్రియార్థేషు న కర్మ స్వనుషజ్జతే,
సర్వసంకల్పసన్న్యాసీ యోగారూఢ స్తదోచ్యతే.
గీత. 6.4శ్లోకమువలె భగవద్భక్త్యాదు లుండువారిని ఆశ్రయించినట్ల
యిన వారు మనము కలిగియుండు సకల సామ్రాజ్యములును భగవంతుని
వలననే కదా పడసియున్నామని తెలిసికొని ఉపకారస్మృతి కల్గింతురు.
అధము నాశ్రయించినయెడల మోసము జరుగును.
ఈశ్వరా! ఆరోగ్యైశ్వర్యములో, లేక మోక్షమో దేనినడిగినను ఇచ్చుటకు
నీవు శక్తి గలవాడవుగా నున్నావు. ఇట్టి నీ వుండగా ని న్నాశ్రయిం

[Page 127]
मुकुन्दमाल

पमु. निन्नु स्तोत्रमु चेयमु. चेयकुन्नामु, अट्लु चेयकुंडुट
तप्पनियैननु तलंचमु. नी विच्चिन यिन्द्रियमुुलनु नीविषयमुन
नुपयोगपఱचमु. ओक्कప్రభువు యొక్క దయను సంపాదింప దలచి
పలుమా రతనియొద్ద కేగిన యెడల నతనికి విసుగు జనించును. అతని
సమయమును నిరీక్షింపవలెను. వాని ముఖోల్లాసమును సంపాదింపవలెను.
తుద కత డేదో సొమ్మును దాన మిచ్చుట కాజ్ఞాపింపగా నతని క్రింది
యుద్యోగస్థుని యాశ్రయించవలయును. ఆ యుద్యోగస్థునికి స్నేహితు డెవడో
విచారించి వాని దయ సంపాదించి వాని ద్వారా వీని నాశ్రయింపవలెను.

ప్రభువునకు దుర్బోధచేయువా రుండినయెడల వారిని పొగడి వారి
దయ సంపాదించవలెను. అబద్ధస్తోత్రములను చేయవలెను. ఇంతకంటె
కుక్కగా పుట్టవచ్చును. ఇందుకు బదులు నిన్ను స్తుతించిన యెడల నీవు
కాపాడవా? కామధేనువును విడిచి గాడిదను పాలుపిండ పోయిన యెడల
అది వెనుకటికాళ్లతో తన్నును. నిన్ను విడిచి యితరు నాశ్రయించుట కామ
ధేనువును విడిచి గాడిదపాలు పిండజూచినట్లే యగును. మౌఢ్యము వలన
అట్లు చేయుదుము. అది నీ మాయ యని పెద్దలొకరు భగవంతునితో
విన్నవించుకొనిరి.

29

मदन परिहर स्थितिं मदीये
मनसि मुकुन्दपदारविन्दधाम्नि,
हरनयनकृशानुना कृशोऽसि
स्मरसि न चक्रपराक्रमं मुरारेः.

मदन = ओ मन्मथुडा, मुकुन्द = विष्णुवुयोक्क, पदारविन्द =
कमलमुल वंटि पादमुलकु, धाम्नि = स्थानमैनलट्टि, मदीये = नादैन,
मनसि = मनस्सुनंदु, स्थितिं = बसचेयुटनु, परिहर = पोगॊट्टुमु

128 ముకుందమాల
(త్వం=నీవు), హర=ఈశ్వరుని యొక్క, నయన=తృతీయ నేత్రము
యొక్క, కృశానునా=అగ్నిచేత, కృశః=సన్నగిల్లినవాడవు (బూడిదయైన
వాడవు), అసి=అయితివి, మురారేః=శ్రీకృష్ణుని యొక్క, చక్ర పరా
క్రమం=సుదర్శనమను చక్రము యొక్క బలిమిని, న స్మరసి=తలంప
వైతివి.
ఓ మన్మథుడా, శ్రీముకుందుని పాదకమలములకు స్థానమైన నా
మనసును విడిచిపొమ్ము. రుద్రుని నేత్రాగ్నిచేత కాల్పబడితివి. మురవైరి
చక్రము యొక్క పరాక్రమమును దలంపవు.
హృదయమున మన్మథవికారముండెనేని ఈ ముకుందమాల యొక్క
27వశ్లోకమున ప్రార్థించినట్లు శేషత్వానుసంధానము కలుగదు. దశరథు
నంతటివాడు కూడ మన్మథ వికారమునకు లోబడి కైకమాట విని శ్రీరామ
చంద్రు నరణ్యమునకు బంపెను. కులశేఖరు లీ కారణముచేత మన్మథుని
తఱిమి వేయవలెనని తలంచిరి. ఎట్టి దుష్టపుత్రుడైనను, పాండిత్యము,
ధనము, అధికారము మొదలగు వైభవములతో గూడియుండు తండ్రికి భయ
పడును. ఎదుట నిలువజాలడు. కులశేఖరు లీ యుపాయము ననుసరించి
మన్మథుని తొలగించవలయునని యెంచి యిట్లనుచున్నారు.
కులశేఖరులు: ఓ మన్మథుడా! (మీతండ్రియగు) ముకుందుని యొక్క
పాదారవిందములను నా మనసున నుంచుకొంటిని.
అందుచే నిది నీ తండ్రి యునికిగ నున్నది. కాన నీ
విచ్చోటి నుండి పొమ్ము.
మన్మథుడు: నే నెంతమాత్రము కదలను.
కుల : కదలిననే సరి. కదలకున్న కష్టము సంభవించును.
మన్మ : బ్రహ్మదేవు నాశ్రయించెదను.
కుల : బ్రహ్మదేవుడు భగవంతుని యొక్క కుమారుడే గద.
యోగ్యుడగు కుమారుడు తండ్రికి వ్యతిరేకముగ నడువ

ముకుందమాల 129

జాలదు. అందుచే నతడు నీకు చోటీయడు. శివుడేమో
నీకు విరోధిగ నున్నాడు. అందుచే నతని నాశ్రయించి
తండ్రి నెదిరింపజాలవు.
మన్మ : శివునకును, నాకును, విరోధముండినను, నే నతనిని
వేడుకొని నా తండ్రికిని, నాకును సరిపడలేదనియు,
నా అన్నయగు బ్రహ్మదేవుడు వైదికుడుగాన అతని
సహాయము లభింప దనియు చెప్పి నన్ను కాపాడు
మనెదను. నా కపుడు తండ్రి భయముండదు.
కుల : భగవంతుని ముందు శివు డెక్కడ? శివుని వద్ద వరము
బడసిన నరకాసురుని మిత్రుడగు మురాసురుని అనా
యాసముగ చక్రముతో ఖండించినవా డతడు. అట్లగుట
చేత మన్మథా! నీ వతని చోటును వీడవలసినదే.
స్వామిని దలచి హృదయమున నిలిపితిని. కాన నీవు
నా సమీపమునకు రాకుము. శరణు పొందువఱకే
భగవంతుడు గుణదోషము లెన్నునుగాని అటుపిమ్మట
దోషము లెన్నడు. కులము, జ్ఞానము, కర్మానుష్ఠానము
లను పాటింపడు.
కులశేఖరులు భగవంతుని తలచిన మన్మథవికార ముండదని మనకు
తెలియజేయుచున్నారు. మన్మథవికార ముండెనేని శేషత్వానుసంధానము
కలుగదు. అన్యశేష పరిహారము కాజాలదు. మన్మథు డెట్లు పోవుననగా--
ప్రజహాతి యదా కామాన్ సర్వాన్ పార్థ మనోగతాన్,
ఆత్మ న్యేవాత్మనా తుష్టః స్థితప్రజ్ఞ స్తదోచ్యతే.
-- గీత. 2.55 శ్లోక మట్లు
భగవంతుని హృదయాకాశమున నిల్పిన యెడల తొలగును. భగవంతుని
హృదయమున నిల్పుకొనిన యెడల కామక్రోధములు పాఱిపోవును.
10

१३० मुकुन्दमाल
३०
तत्त्वं ब्रुवाणानि परं परस्मा
न्मधु क्षरन्तीव सतां फलानि,
प्रावर्तय प्राञ्जलि रस्मि जिह्वे
नामानि नारायणगोचराणि.
जिह्वे = ओ नालुका, परस्मात् = उत्तममैनदानिकण्टे, परं = उत्त
ममैन, तत्त्वं = सत्यवस्तुवुनु, ब्रुवाणानि = चॆप्पुचुण्डु नवियु,
सतां = सत्पुरुषुलकु, मधु = तेनॆनु, क्षरन्ति = कार्चुनट्टि, फलानीव =
पण्ड्लवले नुण्डुनट्टिवियुनगु, (अथ वा), मधुक्षरन्तीव = मकरन्दमुनु
स्रविञ्चुचुन्नवो यन्नट्लुण्डु नवियु, सतां फलानि = सत्पुरुषुलकु
स्वतः फलरूपमुलु अनुनट्टि, नारायणगोचराणि = विष्णवुनकु सम्बं
धिञ्चिन, नामानि = पेरुलनु, प्रावर्तय = वल्लिञ्चुमु. (अहं = नेनु),
प्राञ्जलिः = अञ्जलिचेयुवाडनु, अस्मि = अयितिनि.
ओ नालुका! परात्परमगु तत्त्वमुनु जॆप्पुनट्टिवियु, सज्जनुलकु
मधुवुनु स्रविञ्चॆडु फलमुलवले नुण्डुनट्टिवियुनगु नारायण
नाममुलनु नुडुवुमु. नीकु अञ्जलि चेसॆदनु.
पूर्वमु नम्रततो मॆलगिन चिन्नयुद्योगि तनकु गॊप्प उद्योगमु
लभिञ्चिनपुडुनु मर्यादतो मॆलगवलयुनु. अट्लु चेयडेनि पै
यधिकारि वीनिनि दुष्टुनिग भाविञ्चुनु. ई विधमुनने दासभूतुडुग
नुण्डुवाडु भगवन्तुनि दलचुचु, वानि नामोच्चारण चेयुचुण्डव
लयुनु. हॆच्चुस्थितिकि वच्चितिनि, इक भगवन्नाామముतो नेमि पनि यनु
कॊनरादु, गान कुलशेखरुलु वाक्कु निटुल वेडुकोनुचुन्नारु.
कुलशेखरुलु: ओ नालुका! नीकु नमस्करिञ्चॆदनु. स्वामि नाममु
लनु अनुसन्धानमु चेयुचुण्डुमु.

मुकुन्दमाल 131
नालुक : एन्दुकु भगवन्नाममु नुच्चरिम्पु मनुचुन्नारु?
कुल : एदि गोप्पदैयुण्डुनो दानिकंटेनु नाममु गोप्पदि.
ब्रह्मा, शिवुडु, इन्द्रुडु मोदलगु वारि कंटेनु
गोप्पगनुण्डु परमात्मनु वानि नाममु लेत्ति चेप्पनु.
नालुक : अट्लु वानि तत्त्वमुनु देलिसि चेसिन नेमि लाभमु?
कुल : अट्लु तेलिसिकॊनि अनुसंधिंचु पक्षमुन मधुरमुग
नुण्डुनु. तेने लॊलुकु पण्ड्लवले नुण्डुनु.
नालुक : इंत रुचिग नुण्डु पण्डु मनकु चेदुग नुण्डुने.
कुल : पेद्दलकु, विद्वज्जनुलकु, ज्ञानुलकु रुचिग नुण्डुनु.
नालुका! अट्टि भगवन्नाममुलनु चेप्पुमु. नारा
यणु नेत्ति चेप्प नाममुल नुच्चरिम्पुमु. नीकु
नमस्करिंचेदनु.
कुलशेखरु लिटलु जिह्वेंद्रियमुन्नु निग्रहिंचि स्वाधीनमुन नुंचु
कॊनवलयुननियु, दुष्टुनिकि मंचिमाटलतो बुद्धि चेप्पनट्लु नालुककु
भगवन्नाममुनन्दु रुचि गलिगिंपवलेननियु, षड्रसमुलने अनुभविं
चक भगवन्नाममुलनु अनुभविंपवलयु ननियु तेलियजेसिरि.
31
इदं शरीरं परिणामपेशलं
पत त्यवश्यं श्लथसंधिजर्जरम्,
कि मौषधैः क्लिश्यसि मूढ दुर्मते
निरामयं कृष्णरसायनं पिब.
इदं शरीरं=ई नशिंचेडु स्वभावमुगल देहमु, परि
णाम पेशलं=मुदिमि मोदलगु मार्पुलु पॊन्दिनदै, श्लथ=वीडि
नट्टि, संधि=कीळ्ळुगलदि गनुकने, जर्जरं=शिथिलमैनदि, अवश्यं=तप्प

132 ముకుందమాల
కుండ, పతతి=భూమిపై పడిపోవుచున్నది. మూఢ=జ్ఞానము లేనివాడా,
దుర్మతే=దుష్టబుద్ధిగలవాడా, ఔషధైః=మందులచేత, కిం=ఏల, క్లిశ్యసి=కష్ట
పడుచున్నావు? నిరామయం=ఆరోగ్యకరమైన, కృష్ణ రసాయనం=శ్రీకృష్ణు
డను రసాయనమును, పిబ=పానముచేయుము.
కీలుకీలూడి ముదిసిన ఈ శరీరము అవశ్యము క్షీణించును. ఓ
మూఢుడా! ఓ దుర్మతీ! ఔషధములను మ్రింగి ఏల శ్రమపడుచున్నావు?
వ్యాధిని పోగొట్టునదియైన శ్రీకృష్ణు డను రసాయనమును పానము
చేయుము.
ప్రశ్న : సదా భగవంతుని స్మరించుచు కూర్చుండిన నెట్లు? శరీ
రము చెడును గదా!
ఉత్తరము : భగవంతుని నామము లుచ్చరింపక వానిని దలపక
కూర్చుండిన మాత్రమున శరీరమటులే యుండునా?
ఎంత మాత్రముండదు. ముదిమి వచ్చును.
ప్రశ్న : అటు పిమ్మట నే మగును?
ఉత్తరము : సంధిబంధముల బిగువు సడలును. కీలుకీలు ఊడనా
రంభించును. ఒక పదార్థము క్రిందబడి విరిగిపోయి
చెదరిపోయెనేని ఉపయోగించదు.
అవ్యక్తాదీని భూతాని వ్యక్తమధ్యాని భారత,
అవ్యక్తనిధనా న్యేవ తత్ర కా పరిదేవనా.
గీత. 2అధ్యా. 28శ్లోకమువలె శరీరమందు గల పంచభూతములు
పోవును. అందుచేత కార్యము జరుగదు. కనుక మూఢా! (మూఢుడ
నగా బుద్ధిలేనివాడు. తెలియదగిన దానిని తెలిసికొనకుండుట మౌఢ్యము.
శరీరముండు రీతిని తెలిసికొనకుండుట చేత మూఢు డగుచున్నాడు.)
ఓ దుర్మతీ! (అనగా దుష్ట బుద్ధిగలవాడు. మూఢుడుగ నుండుట కంటె

दुष्टबुद्धिग नुण्डुट मिगुल हानिकरमु. तेल्लनि पदार्थमुनु चूडनि
वानि कण्टेनु, चूचियु एऱ्ऱग नुन्नदि, नल्लग नुन्नदि यनि विपरीतमुग
चेप्पुवाडु अविवेकि गदा! वानि कनुले चेडिनवनि येन्नवलसि युण्डुनु.
तप्पुग तेलिसि कोनुवाडे दुर्मति. मूढुनिकि शरीरमु योक्य संग
तिये तेलियदु. दुर्मति यन्ननो ई शरीरमु शाश्वतमुग नुण्डुननि
विपरीतमुग दलंचुनु). इतरमुलैन मन्दुलनु पुच्चुकोनवलदु.
प्रश्न : अटुलैन शरीरमुनु कापाडु कोनवलदा?
उत्तरमु : वेऱु मन्दुलनु पुच्चुकोनु नेडल अवि शरीरमुनु
गापाडुनु. आत्मनु चेरचुनु. कान वानि नेल
तीसिकोनवलयुनु?
प्रश्न : अटुलयिन नेट्लु?
उत्तरमु : कृष्णरसायनमुनु पुच्चुकोनुमु. ई मन्दु अट्टिदि
कादु. सकलरोगमुलनु पोगोट्टुनु. श्रीकृष्ण रसायन
मनु मन्दु आरोग्य प्रदमुलैन अनेक मूलिकलु चेरि
युण्डुटचेत नल्लग नुण्डुनु. (स्वामि नल्लनि वाडु)
रसायनं -- रस=मोक्षमुनकु, अयनं=स्थानमु.
मोक्षमुनकु स्थानमुग नुण्डु कृष्ण डनु औषध
मुनु त्रागुमनि भावमु.
३२
दारा वाराकरवरसुता ते तनूजो विरिञ्चिः
स्तोता वेद स्तव सुरगणो भृत्यवर्गः प्रसादः,
मुक्तिर्माया जगदविकलं तावकी देवकी ते
माता मित्रं बलरिपुसुत स्त्वय्यतोऽन्यन्न जाने.
वाराकर वरसुता=समुद्रमुललो मेटियैन पालकडलि पट्टि
लक्ष्मीदेवि, ते=नीयोक्य, दाराः=प्रियुरालु, विरिञ्चिः=ब्रह्मा, ते=

134 ముకుందమాల
నీకు, తనూజః = కుమారుడు, వేదః = ఋగ్యజుస్సామా థర్వణ వేదములు,
స్తోతా = ' స్తుతిపాఠకుడు (బట్టువాడు), సురగణః = దేవతాసమూహము,
భృత్యవర్గః = పరిచారకులగుంపు, ముక్తిః = మోక్షము, ప్రసాదః = నీ యను
గ్రహము, అవికలం = సమస్తమైన, జగత్ = ప్రపంచము, తావకీ = నీయొక్క,
మాయా = ప్రకృతి, దేవకీ = దేవకీదేవి, తే = నీయొక్క, మాతా = తల్లి, బలరిపు
సుతః = అర్జునుడు, తే = నీయొక్క, మిత్రం = స్నేహితుడు, అతః, అన్యత్ =
ఇంత కంటె నితరమును, త్వయి = నీయందున, న జానే = ఎఱుంగను.
నీకు భార్య క్షీరసాగరపుత్రియగు లక్ష్మీదేవి. కుమారుడు బ్రహ్మ.
స్తోత్రము చేయునది వేదము. దేవతలు పరిచారకులు. మోక్షము నీ
యనుగ్రహము. సమస్తజగత్తు నీ మాయారూపముగల ప్రకృతి. తల్లి
దేవకీదేవి. హితుడు అర్జునుడు. నీయందు ఈ చెప్పిన దానికంటె వేరొకటి
నే నెఱుగను.
స్వామి : మిగుల స్తోత్రము చేయుచున్నావు. నా సంగతుల నెవరు
చెప్పిరి? నన్ను గూర్చి యేమి వింటివి? ఏమి తెలిసి
కొంటివి?
కులశేఖరులు : స్వామీ! క్షీరసాగరమున నుద్భవించిన లక్ష్మీదేవి నీ
భార్య యని తెలిసికొంటిని. ఎవరిమీద లక్ష్మియొక్క
కడగంటి చూపుపడునో వారు బ్రహ్మేంద్రు లగుదురని
ఉపనిషద్వాక్యము. అట్టి లక్ష్మీదేవి తోడ స్వామి సృష్టి
చేయును. లక్ష్మీనారాయణులు ప్రపంచమును సృష్టిచే
యువిధమును ఒక కవి చదరంగ మాడుటగ వర్ణించెను.
ప్రపంచమే చదరంగ మాడు పలక. సత్యలోకమాదిగా గల లోకములు
గళ్లు. బ్రహ్మాది సకలప్రాణులును కాయలు. సత్త్వగుణము తెల్లరంగు,
రజోగుణ మెఱ్ఱరంగు. తమోగుణము నల్లరంగు. సాక్షులు వేదములు.

मुकुन्दमाल 135
माट्लाडुवारु कारु .गान नित्यसूरुलुनु साक्षुलु. लक्ष्मीनारायणुलु
चदरंग माडुट नितरुलु चूडवच्चुना यनिन वेदमुलनु स्त्रीलिं-
गमुगनु, नित्यसूरुलनु नपुंसक लिंगमुगनु कवि वर्णिंचुट चेत
वारुंड वच्चुनु. ई चदरंग माडुवारु कायल नेत्ति पेट्टुनट्लु
ब्रह्मादुलनु गूड मार्चुचुंदुरु. लक्ष्मीनारायणुल कोक लील
यिदि. इट्टि लक्ष्मि स्वामिभार्य. चराचर प्रपंचमुनु सृजिंचु
ब्रह्मदेवु डीतनि कोडुकु.
स्वामि : एदो चिन्न ग्रंथमुलंदु स्तुतिंपबडिन दानिनि चूचि .
नन्नु घनुडनि तलंपनगुना?
कुल : स्वामी! अपौरुषेयमुलैन वेदमुले निन्नु प्रस्तु-
तिंचुचुन्नवि. नी पनिवारु देवतलु. साधारण
प्रभुनि వలన स्वल्पफलमु लभिंचुनु. नी प्रसा-
दमुवलन सकलानर्धमुलु तोलगि मुक्ति कलुगुनु.
नी सामर्थ्यमुनु जूपवलयु ननिन अनंत कोटि
ब्रह्मांडमुलनु सृष्टिंचेदवु. इट्टि नी युनिकि वैकुं-
ठमयिननु, नी सौलभ्यमुनु देलुपुचु भूलोकमुन
नवतरिंचितिवि. नी तल्लि देवकि. अर्जुनुडु नी चेलिकाडु.
अतनिकि सारथ्यमु चेसितिवि. आ संगति शाश्वतमुग
लोकमुन नेगडियुंडुटकु पार्थसारथि पेरुपेत्तु-
कोनि नी भक्तवात्सल्यमुनु वेल्लडिंचितिवि. ई संगति
तप्प मऱियॊकटि ने नेऱुगनु.
33
कृष्णो रक्षतु नो जगत्त्रयगुरुः कृष्णं नमस्या म्यहं
कृष्णे नामरशत्रवो विनिहताः कृष्णाय तस्मै नमः,
कृष्णादेव समुत्थितं जगदिदं कृष्णस्य दासोऽस्म्यहं
कृष्णे तिष्ठति सर्वमेत दखिलं हे कृष्ण रक्षस्व माम्.

136 ముకుందమాల
జగత్త్రయగురుః = మూడులోకములను బాలించునట్టి, కృష్ణః = శ్రీ
కృష్ణుడు, నః = మనలను, రక్షతు = కాపాడునుగాక, అహం = నేను, కృష్ణం =
శ్రీకృష్ణమూర్తిని, నమస్యామి = నమస్కరించుచున్నాను. కృష్ణేన = శ్రీ కృష్ణు
నిచేత, అమరశత్రవః = దేవతా విరోధులైన రాక్షసులు, వినిహతాః = చంప
బడిరి, కృష్ణాయ తస్మై = ఆ శ్రీకృష్ణుని కొఱకు, నమః = నమస్కారము,
కృష్ణాదేవ = శ్రీకృష్ణుని వలననే, ఇదం జగత్ = ఈ లోకమంతయు, సము
త్థితం = పుట్టినది. అహం = నేను, కృష్ణస్య = శ్రీకృష్ణునికి, దాసః = సేవకుడను,
అస్మి = అగుచున్నాను. కృష్ణే = శ్రీకృష్ణునియందు, సర్వం ఏతత్ = ఈ ప్రపంచ
మంతయు, అఖిలం = నశింపకుండ, తిష్ఠతి = ఉన్నది; హే కృష్ణ = ఓ శ్రీకృష్ణా!,
మాం = నీ సొత్తయిన నన్ను, రక్షస్వ = కాపాడుము.
త్రిలోకములకును గురువగు శ్రీకృష్ణుడు మమ్ము రక్షించుగాక! నేను
కృష్ణుని సేవించెదను. కృష్ణుని చేత అమరశత్రులు-అసురులు చంపబడిరి.
కృష్ణుని కొఱకు నమస్కారము. ఈ జగత్తు కృష్ణుని వలన పుట్టినది. నేను
శ్రీకృష్ణునకు దాసుడను. ఈ సమస్తమును శ్రీకృష్ణుని యందు నెలకొనియు
న్నది. ఓ కృష్ణా! రక్షింపుము.
కులశేఖరులు ఎనిమిది విభక్తులను ప్రయోగించి శ్రీకృష్ణమూర్తిని స్తుతిం
చినారు.
కృష్ణుడు రక్షించుగాక -- ప్రథమావిభక్తి
కృష్ణుని సేవించెదను -- ద్వితీయావిభక్తి
కృష్ణుని చేత అసురులు సంహరింపబడిరి -- తృతీయావిభక్తి
కృష్ణుని కొఱకు నమస్కారము -- చతుర్థీవిభక్తి
కృష్ణుని వలన ఈ జగమంతయు పుట్టినది -- పంచమీవిభక్తి
కృష్ణునకు నేను దాసుడను -- షష్ఠీవిభక్తి
కృష్ణుని యందు ఈ జగమంతయు నెలకొని యున్నది-సప్తమీవిభక్తి
ఓ కృష్ణా! నన్ను రక్షింపుము -- సంబోధన ప్రథమావిభక్తి

मुकुन्दमाल 137
34
तत्त्वं प्रसीद भगवन् कुरु म य्यनाथे
विष्णो कृपां परमकारुणिकः किल त्वम्,
संसार सागर निमग्न मनन्त दीन
मुद्धर्तु मर्हसि हरे पुरुषोत्तम मोऽसि.
भगवन् = ओ भगवन्तुडा, तत् = आ कारणमुचे, त्वं = नीवु,
प्रसीद = नायन्दु कोपरहितचित्तुडवै अनुग्रहिंपुमु, विष्णो = ओ
विष्णूवा, अनाथे = दिक्कुलेनि, मयि = नायन्दु, कृपां = दयनु,
कुरु = चेयुमु (उंचुमु), त्वं = नीवु, परम कारुणिकः किल = मिक्किलि
दयावन्तुडवु गदा, हरे = ओ हरी, (अनन्त = ओ नाशरहितुडा), संसा-
रसागरनिमग्नं = संसारमनेडु समुद्रमु नन्दु मुनिगिनवाडुनि,
अनन्तदीनं = मिक्किलि दीनुड नगु, मां = नन्नु, उद्धर्तुं = लेवनेत्तुटकु,
अर्हसि = तगियुन्नावु, त्वं = नीवु, पुरुषोत्तमः = पुरुषुललो श्रेष्ठुडवु,
असि = अगुचुन्नावु.
ओ भगवन्तुडा, अनन्तुडा, हरी, विष्णू, नीवु रक्षकान्तर शून्य
डनगु नायन्दु कृपचेयवलयुनु. न న్నునుగ్రహింపవలయును (नन्नुनुग्रहिंपवलयुनु).
नीवु परमदयाळुडवु कदा! संसारसागरमुनन्दु मुनिगियुन्न
दीनुड नगु नन्नु दरिजेर्चुटकु समर्थुडवु काबट्टि पुरुषोत्तमुड
वगुचुन्नावु.
कुलशेखरुलु : भगवन्तुडा! ईश्वरा! नेनु निन्नु दप्प नितरुनि
आश्रयिंपनु. कृपचेयवलयुनु.

138 ముకుందమాల
స్వామి : కృపచేయు మనుచున్నావు. నీవు పాపివి కదా! తగని
వాడవే!
కుల : స్వామీ! నీవు కరుణామూర్తివి కదా! క్షమించు శక్తి
కలవాడవు. నేను కృపకు తగనివాడనైనను నీవు పరమ
కారుణికుడ వగుటచేత నన్ను రక్షింపవచ్చును.
స్వామి : నీకేమి అనర్థము సంభవించినది?
కుల : ఈ ముకుందమాలయందు 13, 14 శ్లోకములందు వర్ణిం
పబడినట్టి సంసారసాగరమున మునిగితిని. దీనుడను.
నీవు అనంతుడ వగుటచేత నన్ను గట్టెక్కించవలయును.
అందుచేతనే నీకు 'హరి' యను పేరు వచ్చినది.
స్వామి : నన్ను జూచి ప్రార్థింపవలయునా? బ్రహ్మాదుల నడుగ
రాదా?
కుల : స్వామీ! బ్రహ్మాదులు పురుషులు. నీవు పురుషోత్తము
డవు. నీకు మీదివాడు లేడు.
యస్మాత్ క్షర మతీతోఽహ మక్షరాదపి చోత్తమః,
అతోఽస్మి లోకే వేదే చ ప్రథితః పురుషోత్తమః
గీత. 15 అధ్యా. 18 శ్లోకములో చెప్పియున్నావు కదా! బ్రహ్మాదులకు
పైవాడవగు నిన్నాశ్రయించుట సమంజసము గాని నీ క్రిందివారును,
అశాశ్వతమైన స్థానమున నుండువారును అగువారి నాశ్రయింపనగునా?
అచ్చటికి పొమ్ము, ఇచ్చటికి పొమ్ము అనకుము. సంసారసాగరమును
దాటించుటలో వారు నీ సరికారరు. కాన నిన్ను ప్రార్థించుచున్నాను. దయా
నిధివిగాన నిన్ను నమ్మి అడుగుచున్నాను: నిన్ను విడువను. ఎటులైనను
కాపాడుము.

मुकुन्दमाल 139
35
नमामि नारायणपादपंकजं
करोमि नारायणपूजनं सदा,
वदामि नारायणनाम निर्मलं
स्मरामि नारायणतत्त्व मव्ययम्.
(अहं=नेनु) नारायण पादपंकजं=श्रीमन्नारायणमूर्ति
यॊक्क कमलमुलवंटि पादमुलनु, नमामि=नमस्करिंचुचुन्नानु,
सदा=ऎल्लप्पुडु, नारायणपूजनं = विष्णुपूजनु, करोमि = चेयुचु
न्नानु, निर्मलं=दोषरहितमैन, नारायणनाम=श्रीमन्नारायणुनि
नाममुनु, वदामि=चॆप्पुचुन्नानु. अव्ययं=नाश रहितमैन, नारा
यणतत्त्वं=विष्णुडनु परतत्त्वमुनु, स्मरामि=तलंचुचुन्नानु.
कुलशेखरुलु पूर्वश्लोकमुन संसारसागरमुन बडि अल्लाडुचुंडु
तन्नु उद्धरिंपुमनि प्रार्थिंचि ई श्लोकमुन तनयॊक्क नीचत्वमुनु,
नारायणुनियॊक्क परत्वमुनु वॆल्लडिंचुटकु नारायणुनि पाद
पंकजमुलकु नमस्कार मनिरि.
नमस्कारमुलु मानसिक वाचिक कायिकमुलनि मूडु विधमुलु.
नमस्करिंप वलयुननि मनसुतो दलचि, अट्लु चेसॆद ननि वाक्कुतो
जॆप्पि, कायमुतो जेयुवఁ दुनु.
केवलमु नमस्करिंचिन मात्रमुतो तृप्तिपडक सूर्युनकु दीप
मुवलॆ तम चिन्नतनमुनु दॆलुपुटकै सदा नारायणुनि पूज
चेसॆद ननिरि. नमस्करिंचुट, पूजिंचुट अनु कार्यमुलु तिरुवा
राधन गृहमुलोनि कार्यमुले यगुटचेत --
यद्य दाचरति श्रेष्ठः तत्तदेवेतरो जनः
स यत्प्रमाणं कुरुते लोक स्तदनुवर्तते.

140 ముకుందమాల
గీత. 3.21శ్లోకమువలె తా మాచరించి యితరుల చేత నాచరింప
జేయుటకయి యవతరించినవారు గాన కులశేఖరులు ఇతరు లెఱుగునట్లు
నారాయణనామమును వచించెద ననిరి.
మనసున లేనిదే నామోచ్చారణచేయుటకు వీలుపడదు, గాన, నారాయ
ణతత్త్వమును స్మరించెద ననిరి. నారాయణ తత్త్వమును స్మరించుటచేత
వాని నామోచ్చారణకు అది హేతు వగును. నామోచ్చారణ చేయువాడు
వానిని పూజించును. అటు పిమ్మట సేవించును.
36
శ్రీనాథ నారాయణ వాసుదేవ
శ్రీకృష్ణ భక్తప్రియ చక్రపాణే,
శ్రీపద్మనాభాచ్యుత కైటభారే
శ్రీరామ పద్మాక్ష హరే మురారే.
37
అనంత వైకుంఠ ముకుంద కృష్ణ
గోవింద దామోదర మాధవేతి,
వక్తుం సమర్థోఽపి న వక్తి కశ్చి
దహోజనానాం వ్యసనాభిముఖ్యమ్!
శ్రీనాథ=శ్రీవల్లభా, నారాయణ=జలశాయి యయి యుండువాడా,
వాసుదేవ=వసుదేవుని పుత్తుఁడా, శ్రీకృష్ణ= ఓ కృష్ణా, భక్తప్రియ=భక్తుల కిష్టు
డైనవాడా, చక్రపాణే=సుదర్శనమనుచక్రమును చేత ధరించినవాడా, శ్రీప
ద్మనాభ=ఓ పద్మనాభా, అచ్యుత=నాశరహితుడా, కైటభారే=కైటభుడను
రక్కసుని సంహరించినవాడా, శ్రీరామ=ఓ శ్రీరామమూర్తీ, పద్మాక్ష=కమల
ములను బోలిన కన్నులుగలవాడా, హరే=ప్రళయకాలమందు బ్రహ్మరుద్రా
దుల నందఱిని హరించువాడా, మురారే=ఓ మురాంతకుడా,

ముకుందమాల 141
అనన్త = తుదలేనివాడా, వైకుంఠ = ఓ వైకుంఠుడా, ముకుంద = ఓ
ముకుందుడా, కృష్ణ = శ్రీకృష్ణమూర్తీ, గోవింద = ఓ గోవిందుడా, దామో
దర = ఓ దామోదరుడా, మాధవ = ఓ లక్ష్మీవల్లభా, ఇతి = అని, వక్తుం =
చెప్పుటకు, సమర్థోఽపి = శక్తిగలవాడైనను, కశ్చిత్ = ఒకడైనను, న వక్తి =
చెప్పడు, అహో = అయ్యో, జనానాం = మూఢులకు, వ్యసనాభిముఖ్యం =
దుఃఖము లందలి యుత్సాహము ఎంతటిదో!
కులశేఖరులు : నామోచ్చారణమే అన్నిటికి మూలము.
ప్రశ్న : ఇది సాధారణకార్యమే; సులభముగ చేయవచ్చునే.
కుల : అదియే ఆశ్చర్యము. జనులు వ్యసనపరులై ప్రవర్తించు
చున్నారు. అందుకు భగవన్మాయయే కారణము.
జ్ఞానము లేని మృగాదులు నామోచ్చారణ చేయకున్న
యెడల తప్పులేదు. మనుష్యులకు సామర్థ్యముండియు
చేయకుండుటే ఆశ్చర్యము. ఆయిరములో పెరియా
ళ్వార్లు బిడ్డల కైనను రామ, కృష్ణ యని పేరుపెట్టు
డనిరి. నారాయణు డను పేరుగల తన దాసీపుత్రుని
బిలిచి సద్గతి నొందిన అజామిళుడే ఇందు కుదాహరణము.
ప్రశ్న : భగవన్నామముల నెట్లు చేయవలెను?
కుల : శ్రీనాథ యని పేర్కొన వలెను. శ్రీమహాలక్ష్మిని పురు
షకారముగ నుంచుకొని స్వామి నాశ్రయింప వలెను.
తండ్రి కోపించినను, తల్లి యతని నడ్డగించి కాపాడును.
ప్రాణులచేత నాశ్రయింపబడి స్వామి నాశ్రయించున
నియు, వారి ప్రార్థన విని స్వామికి వినిపించుననియు,
ప్రాణుల కామక్రోధాది దుర్గుణములను బోగొట్టి మోక్ష
యోగ్యులుగ జేయుననియు శ్రీ శబ్దమున కర్ధము.
తల్లి నాశ్రయించినను తండ్రి సామాన్యుడుగ నుండెనేని ప్రయోజనము
లేదు. స్వామి అట్టివాడు కాదు. నారాయణుడు గొప్పవాడు. 'నారాయణ'

१४२ मुकुन्दमाल
अनु पेट्टेलो सकलशास्त्राडु लुन्नवनि पुरन्दरदासु चेप्पिरि. तिरुमं-
त्रमुनन्दु नारायणुडु सकलवस्तुवुलकु स्थानमनियु, आ वस्तुवुलु
आतనికి स्थान मनियु चेप्पबडिनदि. अन्तर्यामित्वमु, आधारत्वमु
चेप्पबडिनदि.
भूमि रापोऽनलो वायुः खं मनोबुद्धि रेव च,
अहंकार इतीयं मे भिन्ना प्रकृति रष्टधा.
अपरेय मित स्त्वन्यां प्रकृतिं विद्धि मे पराम्,
जीवभूतां महाबाहो ययेदं धार्यते जगत्.
भगवद्गीत, ७अध्यायमु ४,५श्लोकमु लन्दुवले अतडु सृष्टिंचुनु.
अदियॊक गॊप्पकार्यमु काजालदु.
मया तत मिदं सर्वं जग दव्यक्त मूर्तिना,
मत्स्थानि सर्वभूतानि न चाहं तेष्ववस्थितः.
अनु भगवद्गीत ९अध्या. ४श्लोकमुवले आ वस्तुवुलयन्दु निंडियुं-
डुनु. नक्षत्रमुलु, सूर्यचंद्रुलु भगवंतुनि वलनने निलुचुचुन्नारु.
स्वामि वासुदेवुडुग नुन्नाडु. अतडु सर्वमुनन्दु वसिंचुवाडु.
तनयन्दु सर्वमुनु वसिंपजेयुवाडु. नारायण यनु नाममु
मूलमु. वासुदेव यनु नाममु दानिकि व्याख्यानमुग नुन्नदि.
नारदुडु ध्रुवुनिकि वासुदेव द्वादशाक्षरि मंत्रमु नुपदेशिं-
चॆनु. वासुदेवु डनुटचे चॆड्डवस्तुवुलन्दुनु वसिंचुना? अन्निटिनि
भरिंचवलदा अनिन ‘दिव्’ अनु धातुवुचेत अतडु लीलगा आ कार्य-
मुनु चेयुनु. संकल्प मात्रमुन चेयुनु.
चातुर्वर्ण्यं मया सृष्टं गुणकर्म विभागशः,
तस्य कर्तार मपि मां विद्ध्यकर्तार मव्ययम्.

अनु भगवद्गीत 4अध्या. 13श्लोकमुवले अतडु कर्तयै कर्तयुनु
कादु.
प्रश्न : श्रीनाथ, नारायण, वासुदेव नाममुलु नित्युलकु,
मुक्तुलकु तगिनवि. मनकु तगिननाममु उण्डवलदा?
कुलशेखसुलु : श्रीकृष्णु डतडु. अनगा रुक्मिणी सहितुडु.
प्रश्न : नरसिंह, रामा अनि यनक कृष्णुने येल चेप्पवल
युनु?
कुल : नरसिंहडुडनिन भयमुग नुण्डुनु. रामुडनिन
नतनि योद्द अबद्धमुलाडरादु. एकपत्नीव्रतुडतडु.
अतनि योद्द जाग्रत्तग मेलगवलयुनु. कृष्णु डन्ननो
अनुकूलुडु. अपराधमुलनु सहिञ्चुनु. भक्तप्रियु
डतडु.
अपिचे त्सुदुराचारो भजते मा मनन्यभाक्,
साधुरेव समन्तव्यः सम्य ग्व्यवसितो हि सः
अनु भगवद्गीत 9अध्या. 30श्लोकमुट्लु अतडु कुलशीलादुलु पाटिं
पडु.
ये तु धर्म्यामृत मिदं यथोक्तं पर्युपासते,
श्रद्दधाना मत्परमा भक्तास्तेऽतीव मे प्रियाः.
अनु भगवद्गीत 12अध्या. 20श्लोकमुट्लु भक्तिगलवारे अतनिकी
प्रियुलु; भक्तिगल वारिकि प्रियुडु लेक भक्तिगलवारि यन्दु प्रियमु
गलवाडु.
भगवद्गीत 12अध्यायमुलो "यो मद्भक्तस्स मेप्रियः" अन्नवाडु.
अनपेक्ष श्शुचिर्दक्ष उदासीनो गतव्यथः,
सर्वारम्भपरित्यागी यो मद्भक्त स्स मेप्रियः.
-- गीत. 12.16.

144 मुकुन्दमाला
समोऽहं सर्वभूतेषु न मे द्वेष्योऽस्ति न प्रियः
ये भजन्ति तु मां भक्त्या मयि ते तेषु चाप्यहम्.
अनि भगवद्गीत 9अध्या. 29श्लोकमुलो 'वारु नायन्दुन्नारु,
नेनु वारियं दुन्नानु अन्नट्टि वाडु.
प्रश्न : प्रीतिमात्र मुंडिन कार्यमु कांगलदा येमि?
कुल : अतडु चक्रपाणि. आश्रयिंचिनवारि शत्रुवुलनु नशिं
पजेयुनु. देवशत्रुवुलनु नाशमोनरिंचुनु.
प्रश्न : अतडे गोप्पवाडा? इतरुल नाश्रयिंपरादा?
कुल : पद्मनाभु डतडु. तन नाभिकमलमंदु ब्रह्मनु
पुट्टिंचि, अतनिकि वेदमुल नुपदेशिंचिन महोप
कारि. अंदुचेत नतडे घनुडु. इतर देवतल
नाराधिंपरादु. अतनि चरणमुलनु मऱचिननु
मऱववच्चुनुगानि, अन्यु नाश्रयिंपकुंडिन चालुनु.
भक्ति क्रममुग कलुगुनु.
प्रश्न : अतडु विडिचिपेष्ट्टिन नेट्लु?
कुल : अच्युतु डतडु; विडुवडु.
प्रश्न : घनुडेना?
कुल : कैटभारि यतडु. असुरुनि जंपिनवा डतडु. श्रीरामु
डतडु. श्रियंदु रमिंचुवाडु. पद्माक्षुडु. नेत्रमु
लकु साधारण लक्षणमु, असाधारण लक्षणमु अनु
भेदमु गलदु. अतनि नेत्रमुलु असाधारण लक्षणमु
गलवि.
प्रश्न : अन्नियुनु सरिये. पापमुलु चेसिन नेट्लु?
कुल : हरि यतडु. तन्नु स्मरिंचिन मात्रमुन पापमुल
नशिंप जेयुनु. निप्पु तेलियक स्पृशिंचिननु
काल्चुनु.

मुकुन्दमाल 145
अपि चेदसि पापेभ्यः सर्वेभ्यः पापकृत्तमः,
सर्वं ज्ञानप्लवे नैव वृजिनं संतरिष्यसि.
अनु भगवद्गीत 4 अध्या. 36 श्लोकमुवले पेद्दपापियैननु भयमु
लेदु.
प्रश्न : शत्रुवुलु सहाय संपन्नु लयिन नेट्लु?
कुल : शिवुनि यॊद्द वरमुपडसि सकललोकमुल नाडिंचु
चुंडिन नरकासुरुनिकि स्नेहितुडुनु, अयिदु
तललु, पदिचेतुलुनु गलिगिन मुरासुरुनि चंपिनवा
डतडु.
प्रश्न : स्वामि मुसलि वाडयिपोयिन नेट्लु?
कुल : अनंतु डतडु.
प्रश्न : अतनिकि स्थल मुन्नदा?
कुल : वैकुंठु डतडु. वैकुंठमुन्नदि.
प्रश्न : एत्लु पिलुचुकॊनि पोगलडु?
कुल : मुकुन्दु डतडु. प्रकृति बंधमुनु विडिपिंचि विरजा
नदिलो स्नान माचरिंपजेसि तन यूरिकि पिलुचुकॊनि
पोवुनु. अतडु कृष्णुडु. परिपूर्णानंद स्वरूपुडु.
प्रश्न : मीमाट नम्मवलसिनदेना? प्रमाण मुन्नदा?
कुल : गोविन्दु डतडु.
सर्वस्य चाहं हृदि संनिविष्टो
मत्त स्मृतिर् ज्ञान मपोहनं च,
वेदैश्च सर्वै रहमेव वेद्यो
वेदांतकृ द्वेदविदेव चाहम्.
भगवद्गीत 15अध्या. 15श्लोकमट्लु वेदवेद्युडु.
11