मीमांसा दर्शन / पूर्वमीमांसा (शाबर भाष्य सहित)

२४ ] प्रथमाध्याये तृतीयपादः ५२९
न च स्थलवदारम्भो वर्णैः शब्दस्य कस्यचित् ।
येन तत्संस्कृतिः सिध्येत्स हि पूर्वं निराकृतः ॥ ८०३
स्फोटगोशब्दताङ्गत्वप्रभृतौ पदकल्पना ।
गकारादिपदव्याख्याद्वारेणैव निराकृता ॥ ८०४
सर्ववर्णसमूहोऽपि न संस्कार्यः कथंचन ।
न तस्यार्थप्रयुक्तत्वमस्ति ह्यनभिधानतः ॥ ८०५
अथ त्रिचतुरा वर्णाः संस्क्रियन्ते पदे पदे ।
संख्यामात्रस्य साधुत्वं तच्च स्यादितरेष्वपि ॥ ८०६
संस्क्रियेतानुपूर्वी चेच्छब्दधर्मो न सेष्यते ।
ग्रहणोच्चारणस्थत्वाद् गाव्यादिषु च संभवात् ॥ ८०७
ग्रहणोच्चारणे एव संस्कार्ये यदि मन्यसे ।
कर्मणः कर्मसाध्यत्वमुपरिष्टान्निषेत्स्यते ॥ ८०८
वक्ष्यति हि—कर्तृगुणे तु कर्मासमवायाद्वाक्यभेदः स्यादिति ३-१-१० ।
ताल्वादिश्रोत्रसंस्कारो न च व्याकरणाद्भवेत् ।
वैद्योपदिष्टसंस्कारसंस्कार्यत्वावधारणात् ॥ ८०९
मनो वा पुरुषो वाऽथ संस्कारास्पदमीष्यते ।
शब्दानुशासनं शास्त्रमिति व्यर्थं तदा भवेत् ॥ ८१०
शिष्यानुशासनत्वं हि शास्त्राणामुपपद्यते ।
शब्दस्याननुशास्यत्वाद्व्यर्थं तदनुशासनम् ॥ ८११
स्फोटशब्दे च संस्कारः सुतरां नोपपद्यते ।
स्फोटपक्षे संस्कारानुपपत्तिवर्णनम्
असन्तौ तत्र हि स्यातां प्रकृतिप्रत्ययावपि ॥ ८१२
वाक्यस्फोटश्च यैरिष्टः सर्वावयववर्जितः ।
नामाख्यातादि¹ संस्कार्यं तेषां शशविषाणवत् ॥ ८१३
अपोद्धारेण संस्कारो यद्यत्राभ्युपगम्यते ।
शृङ्गं शशादपोद्धृत्य किं न संस्क्रियते मनाक् ॥ ८१४
अन्यावयवसारूप्यादपोद्धारो यदिष्यते ।
खरशृङ्गेण सारूप्याच्छशशृङ्गस्य किं न सः ॥ ८१५
१ क. नामाख्याता हि ।
३४