मीमांसा दर्शन / पूर्वमीमांसा (शाबर भाष्य सहित)

९ । प्रथमाध्याये तृतीयपादः ४२१
तेष्वदर्शनादिति सूत्रयोजना
यद्वाऽऽचारबलीयस्त्वं फलस्थत्वात्प्रतीयते ।
फलाद्वियुज्यमानं हि प्रमाणं दुर्बलीभवेत् ॥ ४३५
श्रुतिराचारमूलं या फलस्था सोपलभ्यते ।
यावद्धि स्मरणं दृष्ट्वा श्रुतिरन्याऽनुमास्यते ॥ ४३६
तावल्लब्धात्मकः पूर्वमाचारः प्रतितिष्ठति ।
प्रतिष्ठितस्य बाधश्च कीदृशः परिकल्प्यताम् ॥ ४३७
तेनाऽऽचारबलीयस्त्वं संमतं चेह युज्यते ।
इति पूर्वपक्षः ।
सिद्धान्तः
स्मृतीनां वा बलीयस्त्वं शास्त्रस्था वेति वर्ण्यते ॥ ४३८
उभयोः श्रुतिमूलत्वं न स्मृत्याचारयोः समम् ।
सप्रत्ययप्रणीता हि स्मृतिः सोपनिबन्धना ॥ ४३९
तथा श्रुत्यनुमानं हि निर्विघ्नमुपजायते ।
स्मृत्याचारयोर्द्व्यन्तरितप्रामाण्यमिति कथनम्
आचारात्तु स्मृतिं ज्ञात्वा श्रुतिर्विज्ञायते ततः ॥ ४४०
तेन द्व्यन्तरितं तस्य प्रामाण्यं विप्रकृष्यते ।
न ह्येकैव श्रुतिः काचिदाचाराणां प्रवर्तिका ॥ ४४१
भिन्नाभिर्विप्रकीर्णात्वान्नास्मृताभिः प्रवर्तनम् ।
नैकप्रपाठकेनैव ह्याचाराणां विधिस्थितः ॥ ४४२
क्वचित्प्रकरणे कश्चित् कथंचिदुपलभ्यते ।
तद्यथाऽग्निप्रकरणे 'यत्सप्तदशदतीमुपवधाति अन्नमेवोभयतो दधाति तस्मा-
दुभाभ्यां हस्ताभ्यां परिगृह्य; पुरुषोऽन्नमत्ति' इति । सत्यपि हेतुवन्निगदत्वे
प्रसिद्धिरहिते हेत्वसंभवात् । 'विधायिष्यते तु वेदे वचने' (शा० भा०) त्यनेन
न्यायेन विध्यनुमानम् । न चैतन्नियोगतोऽर्थतः प्राप्तम्, येन 'तस्मात्प्रजा दश
मासान्गर्भं धृत्वा एकादशमनुप्रजायन्ते, तस्मादश्वतर्यः प्रजाः' इतिवत् स्वभाव-
प्राप्तत्वेन, अर्थप्राप्तत्वेन वा 'तस्मादुत्तरे वयसि पुत्रान्पितोपजीवति' इतिवदनूद्येते-
त्यतो' न्यायात्पुरुषधर्मविधिः । एवम् 'अन्नमेव तद्दक्षिणतो दधाति, तस्माद्दक्षिणेन
हस्तेन पुरुषोऽन्नमत्ति' इति । तथा दीक्षितो नयनं दक्षिणं प्रथमम् अङ्क्ते, सव्यं
हि मनुष्याः पूर्वमञ्जते विधृत्यै' इति तै० सं० ६।१। तथा यूपैकादशिन्यां 'द्वे द्वे
रशने यूपमृच्छतः । तस्मात्स्त्रियः पुंसोऽतिरिक्तास्तस्मादेको बह्वोर्जाया विन्दते,
नैका बहून् पतीन्' इति ।