मीमांसा दर्शन / पूर्वमीमांसा (शाबर भाष्य सहित)

७ ] प्रथमाध्याये तृतीयपादः ३८७
शयः । एवमप्यनपत्यत्वेन पितॄणामपाकरणात्प्रत्यवायः स्यादित्याशङ्क्य—साक्षादित्युक्तम् ।
साक्षादपत्याभ्यां कुशलवाभ्यां कृतपितॄणानृण्यो रामः व्यवहितैर्विचित्रवीर्यस्यापत्यैर्धृत-
राष्ट्रादिभिः कृतपित्रानृण्यो भीष्मः ।
ननु रामस्य धर्मार्थंदारान्तरसद्भावे यज्ञे यज्ञे प्रकुरुते सीतां पत्नीं हिरण्मयीमिति ।
हिरण्मयसीताकरणमनर्थकं स्यादित्याशङ्क्याह—हिरण्मयोति । अपवादभीत्या त्यक्ता या
तद्गतं तद्विषयं यदानृशंस्यम्-अनैष्ठुर्यम्, तदभावाशङ्कानिवृत्त्यर्थमित्यर्थः । रावणापहार-
दूषितां सीतां रामो भजत इति लोकापवादभयमात्रेणासौ त्यक्ता, न सीताया दुष्टत्वात्
नापि रामस्य सीतायां नैष्ठुर्यादिति द्योतयितुं लोकापवादभीति प्रति त्यागस्य नित्यसापे-
क्षत्वदर्शनाय त्यक्तशब्दस्य सीताशब्देन सह सापेक्षसमासः कृतः ।
कथं व्यवहितापत्यकृतपित्रानृण्यता भीष्मस्येत्यपेक्षायामाह—भीष्मश्चेति । ननु तयो-
र्द्धमंमात्रार्थंदारसद्भावः, क्वचिदपि पुराणेतिहासयोरनुक्तः । केवलप्रमाणेनावगम्येतेत्या-
शङ्कयाह-केवलेति । अपिशब्देनापत्यहेतोरद्य प्रभृतीति च विशेषणसामर्थ्यादप्येवमवगम्यत-
इति सूचितम्, ननु मोहादप्यनुष्ठानोपपत्तेर्नैकान्तोऽर्थापत्तिः संभवतीत्याशङ्क्य ।
श्राद्धकाले मम पितुर्मया पिण्डः समुद्यतः ।
तं पिता मम हस्तेन भित्त्वा भूमिमयाचत ॥
नैष कल्पविधिर्दृष्ट इति निश्चित्य चाप्यहम् ।
कुशेष्वेव तदा पिण्डं दत्तवानविचारयन् ॥
इति भीष्मस्यात्यन्तनैपुण्यान्मोहासम्भवं दर्शयितुमाह—यो वेति । धृतराष्ट्रेऽप्येतमेव
परिहारं दर्शयति—धृतराष्ट्रोऽपीति । हतेषु पुत्रेषु शोकार्तेन धृतराष्ट्रेण सकृत्पुत्रदर्शनं
प्रार्थितम् । व्यासेन योगबलात्सम्पादितमित्याश्चर्यपर्वणि कथापरिहारवैभवाय प्रकारान्तरे-
णाविरोधमाह—यद्वेति । नन्वेवं सति अश्वमेधशतैर्रीजे धृतराष्ट्रो महामखैरित्यश्वमेध-
शब्दानुपत्तिमाशङ्क्योपचारिकत्वेनोपपादयति—ऋतुफलेति ।
युधिष्ठिरग्रहणेन पञ्चानामप्येकपत्नीत्वलक्षणस्य धर्मव्यतिक्रमस्य सूचितत्वात्तत्र मनुष्य-
प्रतिषेधाद्धेति परिहारं दर्शयितुमाह—या चेति । प्रतिकूलतयाऽपादितागमिता
निराकृतेत्यर्थः ।
द्वैऽऽरायणीयमुपपादनप्रकारमाह - यौवनेति ।
कुमारी चैव तन्वङ्गी वेदिमध्यात्समुत्थिता ।
श्यामा पद्मपलाशाक्षी पीनोन्नतपयोधरा ॥ १ ॥
द्रौपद्येषा हि सा जज्ञे सुता ते देवरूपिणी ।
पञ्चानां विहिता पत्नी कृष्णा पार्वत्यनिन्दिता ॥ २ ॥
स्वर्गस्त्रीपाण्डवार्थाय समुत्पन्ना महामखे ।
इत्यादिबहुप्रकारममनुष्यत्वोपपादनादविरोध इत्याशयः ।