मीमांसा दर्शन / पूर्वमीमांसा (शाबर भाष्य सहित)

४ ] प्रथमाध्याये तृतीयपादः १२१
तत्रापि वेदमूलत्वकल्पना नोपपद्यते ।
कर्तृसामान्यतः प्राप्ता लोभसंभवपूर्वकात् ॥ १८९
ऋत्विजो हि प्रयोगमध्यपतितं यजमानं प्रक्रान्तकर्मावश्यसमापनीयत्वनि-
बद्धसमाप्त्युत्तरकालभावि स्वाच्छन्द्यं च विदित्वा कार्यवत्तावेलायामेव खलगत्-
प्राधान्यविभागव्यावृत्तमूलकवत्स्वयमुत्पाद्योत्पाद्य तानि तान्यादेयकानि श्रद्धाजन-
कार्थवादपुरःसरं याचन्ते । प्रत्यक्षश्रुतिविहितदेयान्तरनिदर्शनव्यामोहितश्च यज-
मानः श्रद्दधानतया तथैव प्रतिपद्य तेभ्यः प्रयच्छतीति, तैरेषा स्मृतिः प्रवर्तिता
स्यादित्याशङ्कायाम्, वेदमूलत्वं नानुमीयते । पूर्ववच्च लोभपूर्वकत्वकल्पनमेवोपपन्न-
मिति निर्णयात्संदेहनिवृत्तिः । इदं च भाष्यकारेण प्रदर्शयता तुल्यकारणत्वात्पूर्व-
त्रापि प्रदर्शितमेवेति योजयितव्यम् ।
( भाष्यकारीयाधिकरणाक्षेपः । )
एतावत्त्विहाधिकरणद्वयेऽपि वक्तव्यम् ।
स्मृतीनां श्रुतिमूलत्वे दृढे पूर्वं निरूपिते ।
विरोधे सत्यपि ज्ञातुं शक्यं मूलान्तरं कथम् ॥ १९०
शाखान्तरविप्रकीर्णानि हि पुरुषान्तरप्रत्यक्षाण्येव वेदवाक्यानि पुरुषधर्मा-
नुष्ठानक्रमेणापठितानि वेदसाम्नायविनाशभयात्स्वरूपेणानुपन्यस्यार्थोपनिबन्धन-
द्वारलभ्यानि विशिष्टध्वनिस्थानीयेन तेनैव परोक्षाण्यपि व्यज्यमानानि पिण्डीकृत्य
स्मर्यन्ते । तत्र यथैवाऽऽप्तप्रत्ययादिदमङ् पठयत इति कथितमुच्चारितमनुच्चारितं
वा शिष्याः प्रतिपद्यन्ते तथैव सूत्रकारवचनान्यध्यापकवचनस्थानीयानि स्वानुरू-
पवेदवाक्यसमर्पणमात्रं कृत्वा निवृत्तव्यापाराणीति न ताल्वादिध्वनिप्रेरणवत्पौरुषे-
यत्वेन परिभवितव्यानि ।
वेदो हीदृश एवायं पुरुषैर्यः प्रकाश्यते ।
स पठद्भिः प्रकाशेत स्मरद्भिर्वेति तुल्यभाक् ॥ १९१
अनुच्चारणकाले च संस्कारैरेव केवलैः ।
तत्कृतस्मरणैर्वाऽयं वेदोऽध्येतृषु तिष्ठति ॥ १९२
तेनार्थं कथयद्भिर्या स्मृतार्था कथ्यते श्रुतिः ।
पठिताभिः समानाऽसौ केन न्यायेन बाध्यते ॥ १९३
स्मृतिशास्त्रं च यच्चैकं भवेत्कृत्स्नमवैदिकम् ।
तन्मुक्तवैकं ततोऽन्यानि व्यवहाराङ्गतामियुः ॥ १९४
कठमैत्रायणीयादिपठितश्रुतिमूलिकाः।'
दृश्यन्ते स्मृतयः सर्वा भद्रोपनयनादिषु ॥ १९५
२१