मानसार शिल्पशास्त्र (प्रसन्ना कुमार आचार्य - प्राचीन भारतीय स्थापत्य, नगर-नियोजन व मूर्ति-शिल्प महाकोश)

CHAPTER LIX

1. C. सम्यक् for सर्वं ।
2. B. तद्वशाम्मानगुह्यते, C. तद्विशालारमानगृह्यते, I. द्वादशमान ।
3. B. I. omit lines 3—6 which are supplied by the other Mss.
   and are required here.
4. I. ध्यान, B. C. ज्ञान ।
5. After this line C. omits the next 45 lines with the remark
   अस्मिन्स्थले पत्रमेकं न्यूनं ।
6. B. लानोत्तराशतांशकं ।
7. B. omits lines 15—18.
8. I. देव for वेद suggested by the context.
9. (1) B. तत्समं भानुभागं । (2) I. पौरु for चोरु suggested by the
   other Mss.
10. (1) B. जानुकखे(खं)समं कुर्यात् जंघा च चोरुतुल्यकं, I. कर्ण च । (2) I.
    द्रुवुकम् for तुल्यकम् suggested by the other Mss. (2) I. तुद्रुकम्.
11. I. देव for एव suggested by the other Mss.
12. (1) I. पाशु for बाहु suggested by the other Mss. (2) I. शंघाऽङ्गुलं
    for शाङ्गुलकं suggested by the other Mss.
13. B. मध्ये धरातारे च द्विमात्रं तत्र ।
14. B. त्रिसप्तदशां ।
15. Between 32 and 33 B adds one line:—
    उपमूलविशालं तु द्वादशांगुलमिष्यते ।
16. B. सार्धपंचा ।
17. (1) I. कुल्य for गुल्य suggested by the other Mss. (2) I. घञ् for
    अङ्घ्रि।
18. B. षट्भागिकं च, I. षट्द्वयाधिक ।
19. B. द्विपलं तस्य for द्विमात्रं तत्र ।
20. B. अंगुल्यं for the first word.
21. B. माधिक for मादिक ।
22. I. नव for नख suggested by the other Mss.
23. B. च कलाग्रं for चार्धं तारं ।
24. B. नामिकोदयं for नामिकाद्वयं ।

288 MĀNASĀRA
51. (1) B. साधमष्टा for सार्धवह्नग। (2) I. कनयोः for कनिष्ठयोः sugges-
ted by the other Mss.
52. B., second pāda, सद्यवं तु यथाक्रमं।
54. B. वृत्त for उक्त।
55. B. संध्रि द्वित्रि for अग्रे च त्रिघ्रि।
56. B. तच्चतु for त्रिचतु।
62. I. श्रुवा for कर्ण suggested by the other Mss.
64. Between lines 64 and 65, I. adds इति उत्तमं नवतलं समाप्तम्।
65. I. तद्धि for सहि suggested by the other Mss.
66. B. पंक्तितालकम्, I. पादतालवत्।
70. I. त्त' ह for त्ताद्ध suggested by the other Mss.
71. I. त्यर्थ for व्यर्थ suggested by the other Mss.
72. (1) I. कर्णे हृदयमानं, B. कर्णात् हृदयान्तं।
(2) I. नाम, B. नाभि।
73. I. वा, B. वार्थ, C. सार्धं।
74. B. मेटयायूह, C. मेटादि ऊरु।
77. I. हत्का for हिक्का suggested by the other Mss.
78. I. कोबरं for कूर्परं suggested by the other Mss.
79. I. भागां, B. भान्त्वं, C. पंक्तिशकं तथा।
81. (1) B. C. बाहुजानुश्च तत्समं।
(2) I. मतक्यैसम् for च तत्समम् suggested by the other Mss.
83. B. C. कक्षांतरमुदा, I. कन्थरे।
90. C. वेदमंगुष्ठ, I. षडङ्गुल।
92. I. त्समु, B. C. त्त्वि।
93. B. C. स्यात्नुस्य तु।
94. I. omits the second pāda of this line and the first pāda of the
next, which are required by the context and preserved by the other Mss.
96. (1) I. मध्या for मध्याङ्गुला suggested by the other Mss.
(2) I. समातृकम् for रूपमात्रं suggested by the other Mss.
98. The presence of व before द्वर makes it certain that the correct
reading should be वन्हरडगुलं
99. I. शुभ for युग suggested by the other Mss.
Colophon :—B. पंचषष्टि।

CHAPTER LX

1. I. leaves in a lacuna वाहनानां supplied by the other Mss.
2. I. भास for हंस suggested by the context and the other Mss.
3. I. विचित्रो for द्वित्रयो suggested by the other Mss.
4. I. उक्तवन् for उत्तम suggested by the context and the other Mss.
5. (1) C. षडंशेन । (2) I. नलो for गलो suggested by the other Mss.
6. C. युगांशकं for द्वयांशकम् ।
7. B. C. प्रोक्तं स्यात्, I. प्रोक्तश्च ।
8. C. स्यात् दुत्तारं for उरस्स्थानं । (2) B. omits the second pāda and
   the three following lines.
9. C. तदुत्तारान् पुच्छमूलात्, I. तदुरात् ।
10. C. तद्विस्तार ।
11. I. वन for घन suggested by the other Mss.
12. B. सवृत्त, C. omits स, I. सवृत्तकम् ।
13. I. प्रत्यर्थी for प्रय्यर्थी suggested by the other Mss.
14. I. वरदो, the other Mss. पुरतो ।
15. (1) I. द्विद्वि, B. चद्वि । (2) B. I. अयां, C. अयामं ।
16. I. कन्यसादङ्गुलात्तावदर्धान्यङ्गलानि च, B. C. अध्यर्धाङ्गलतारं
    तदर्थमन्याङ्गुलानि च ।
17. (1) I. भास्या, B. C. अस्य for प्रास्या । (2) I. च for त्रि suggested
    by the other Mss.
18. I. लम्बनम for लं घनम् suggested by the other Mss.
19. I. वल्ल for वल्ली suggested by the other Mss.
20. (1) B. शक्तांनां for मृत्तीनां । (2) B. दोलयानां च, C. डोलायते......... ।
    I. डोलावाद्यश्च ।
21. B. पत्र युक्तं, I. वल्ल ।
22. I. स्तभूत्वम् for संभूपम् suggested by the other Mss.
23. I. ॰॰॰ज्यम् for मूर्य्यम् suggested by the other Mss.
    Colophon :—B. षष्टिपष्टितमो, C. leaves this in a lacuna, I. बाहनविधानं
    नाम ।
    19

CHAPTER LXI
4. I. षां वा for यार्धा suggested by the other Mss.
6. C. चैकांगुलं for चैकाशं ।
9. (1) B. I. omit lines 9–10, I. omits also lines 11–12, but the
context requires these four lines which have been preserved in C.
(2) C. द्विं द्विंगुल ।
10. C. त्रयोविंशक्षतांतंश्चतं ।
11. C. ध्वज तारायतै for the first expression suggested by the con-
text.
12. C. वठ for पीठ ।
13. B. C. पादोनं ।
18. B., first pāda, कुर्यात् षट् चतुरायामं ।
21. B. C., first pāda, केचिन्मूलबेरे चेत् ।
22. B. विस्तृत for विश्वतः ।
25. I. षुष्ठ for षड्वर्गं suggested by the other Mss. and the context.
26. C. has both चादित्यं च and चार्थांश्च, I. चादित्यं च, B. चार्धं चायत्त-
स्तथा ।
28. (1) I. सिंह for हंसं suggested by the other Mss. and the con-
text.
(2) For सिंहके, B. तुङ्गके, C. तुंगमेव च ।
29. B. द्वादशं लक्षमेव च, C. द्वादशाक्ष ।
30. (1) B. प्रियंवेशैश्च, C. व्ययवेशैश्च ।
(2) B. स्यात् दत्वा दर्धमेव च, C. स्यात्तर्धत्वा च तदकेपि वा ।
31. C. स्यात् वृद्धेत ।
33. B. C. गृहे for ग्रहेण ।
34. (1) C. चाकाशं for वंशं । (2) B. C. चतुर्विध्या, I. विंशां, for वृद्धिः sug-
gested by reference.
36. B. चोक्तं सर्व्वव्यापादिकं ।

CRITICAL NOTES : CHAPTER LXI 291
37. I. योति for योनिः suggested by the context and the other Mss.
39. B. विप्रवृत्तिव गेहाना, C. विपत् प्रत्यरयोगानि ।
40. B. C. शौर्यं for सौर्यं । (2) B. कांगामवारश्च ।
41. (1) B. धनचंडं, C. शनिप्सातपचंडं ।
(2) C. प्रेष्यांशादि, B. पृठांशादीनि ।
43. B. ऋजु, C. रुजुर, I. ज्वर ।
44. (1) B. द्वयमधगुण, C. मध ।
(2) B. चतुष्कस्वर्गबधनेशा, C. चतुष्पट् बंधुकेशा············· ।
45. B. C. गलमुदरगुह्यात्मानं जान्वंधितकं तत्, C. स्यानु ।
47. B. C. प्रथशुभतुलपदाय पंचदशांशं, C. अदतला ।
49. (1) B. C. द्वि(गु) णबाहायातं कूर्पराक्षं, I. चास्या कोपराक्ष्मा ।
(2) B. C. र्वष्ठिपंक्तितालंतलांतं।
(3) B. C. सर्वतज्ञैः for प्रमुखकरैः ।
50. C. वदन, C. वदसि, for नव ।
52. I. हृतविष्टृत for हृदयविस्तृतं suggested by the other Mss.
53. I. उर for उदर suggested by the other Mss.
54. I. पचांशपोरु for पञ्च्यंशचोरु suggested by the other Mss.
55. B. C. र्वक्रं for वृत्तं ।
56. B. C. तत्र देजनस for तत्र जैनन ।
57. B. C. विषु for विस्तृत ।
61. B. वरमिमानं शिल्पि, I. नर·············शिल्पि ।
63. B. मध्यमांग्रां. I. माश्रि ।
65. B. विस्तृतं for प्रसृत ।
66. I. युव for युग suggested by the other Mss.
68. B. स्प्रायते, I. स्वायते ।
69. B. स्फटमितिमतिर्वेद्देश्व सद्कृतार, I. पुठमिति·············वेन्द्रैश्चन्द्रिकातारदीर्घा ।
78. B. पत्रायामं for the first word.
80. B. शक्त्या तत् श्रोत्र ।
81. B. तदेव for तथैव ।
82. B. सर्व, I. पूर्वे ।
83. B. युक्ति तालोफवत्, I. बद्भिः ।
84. B. वायं, I. हायं ।

292 MĀNASĀRA
85. B. बाहुपक्षौ चंगु कंचुकेन, I. leaves in a lacuna the whole line
except the last word, which has been supplied by the other Mss.
86. B. नासिका शुकतुंडपदाग्रे, I. सिकांशुकांशुकदण्डपदाक्रामम् ।
87. B. हंसकास्यदंष्ट्रवत् कुर्यात्, I. हासिकास्य..................दंष्ट्रवक्तयुक्त
89. B. षंक्षांतितुंडमपि, 1. षखं.........तुण्ड ।
90. B. षखपक्षिवत्, I. मनेपि च ।
92. B. वस्त्र for वखं ।
95. B. हंसकोहुरतत् ।
98. B. मार्दनसमं श्चेतं वखं ।
100. B. तन्महापद्मयंवं, I. तं महापद्मयेव ।
101. I. सूने for धूत्र suggested by the other Mss.
102. B. गुलोक ।
103. B. वासंसि वक्रसूत्रं, I. वखे.........सुनोयज्ञसूत्रम ।
105. B. कटि च, I. ताशंंकस्तव ।
106. B. केचिचश्रिया ।
108. B. omits lines 108—110.
113. I. द्विपात् किञ्चिन्नता, B. द्विपादौ कुञ्चितै ।
117. I. प्रपिचरख, B. प्रभिचारादि ।
118. B. संपदात्मानकं कुर्या (च्) छत्रचामरभूषितं ।
119. B. कृष्णवर्णं च वक्षं कंचुकिपूर्वनिङ्ग ।
120. B. वपुषं तु, I. नभूषणं तु ।
121. B. शीर्षे सिंहं च वक्रं च, I. शीर्षं च पञ्चैश्च ।
122. B. संमिषकाराद्रे तु ।
123. B. वखं तु पुच्छामं, I. तदुच्चायं ।
124. B. घनमंत्रां for the first expression.
125. B. सर्वेषां पूर्ववत् सान्निवर्सं ।
126. I. अन्यप्र, the other Mss. ग्राम ।
129. I. शङ्कु for त्रु suggested by the other Mss.
130. B. संग्रहः कार्यं चेत्यंतोराकोश वारयेत्, I. सङगृह्यकार्यं ।
131. Lines 131—133 are missing in I., but they have been includ-
ed in other Mss. and seem to suit the context
134. B. त्रिंशद्व्यंशमथपक्ष, I. सत्यंशग्रहमक्षयथोक्तं ।

MĀNASĀRA 293
135. I. दुक्के, the other Mss. दुर्ध्वे ।
136. I. तद्वद्ध्ये········मूलतारांश for तद्वदग्रे मूलतारं शरांशं suggested by B.
138. I. वाह्या, the other Mss. बाह्ये ।
142. C. पक्कं for पोतं ।
144. C. बंधावत्कर्कण ।
145. C. पक्ष्या for पक्षैः ।
147. I. यथाशया for न संशयः suggested by the other Mss.
Colophon :—B. सप्तषष्टि, C. leaves this in a lacuna.

CHAPTER LXII
B. omits this chapter.

1. I. लक्ष्यते, C. वक्ष्यते ।
2. C. शिवालयाभिमुखे, I. वायोरभिमुखम् ।
3. I. चारो, C. द्वारो ।
4. C. त्रिपादं for त्रिभागं ।
5. C. त्रिविभागं for द्विभागं ।
6. I. बन्ध, C. वर्षं ।
7. C. बाह्यांत्यः ।
8. C. त्रिभागं for त्रिपादं ।
9. I. सानाकं, C. स्थानकं स्तानामश्चेयनं ।
10. (1) C. दार्व्वाभास, I. दार्ध्वां । (2) C. कट्ट, I. कट ।
11. C. जघनं for घनं ।
12. C. गलोत्कांतं ।
13. (1) C. षडंशं for षडङ्गुलं । (2) I. चोप्र, C. चोरु ।
14. C. खुरोत्सेधं ।
15. (1) I. फाल, C. प्रौव । (2) C. मूल for मुख ।
16. C. त्रिमात्रकम् for द्वयाङ्गुलम् ।
17. I. यस्य, C. तद्व ।
18. (1) C. दृग for मृग । (2) I. भाग for भाल ।
    (2) After this line C. notices अस्मिन्स्थले पत्रत्रयं न्यूनं and omits
    some of the remaining portion of this chapter.
19. C. सुषिर ।
20. After this line C. notices again, अस्मिन् स्थले पत्रत्रयं न्यूनं ।
21. After श्वेतवर्णे I. adds on the margin हिमवद् वृषभं बाल ।
    Colophon :—I. द्विषष्टितमो which is the correct number of the chap-
    ter.

CHAPTER LXIII
This chapter is missing in C.
B. has omitted this chapter.
45. I. देवानां·········कल्पयेत् । The missing word appears to be देवीनां च ।
Colophon :-I. त्रिषष्टितमे which is the correct number as suggest-
ed by the context.

CHAPTER LXIV
This ohapter is omitted by all other Mss except the codex
architypus.
4. सार्थ does not give any sense, it must be for चार्थ ।
5. वंश after द्वार is obviously for वशात् ।
6. मानाव is apparently for माननव, compare line 36.
7. वशामूलं is apparently for वशात् मूल ।
9. सिद्धि is apparently for धर्म ।
10. भोगमानं is apparently for भोगमोक्षार्थं ।
32. विवृत is obviously for विस्तृत ।
33.. विस्तारे··········मेववा, the missing letters are obvious.
35. दश is apparently for नव as suggested by the context.
61. अष्टहर्म्यानि for अष्टकर्मानि as suggested by reference.
62. चायामयोव्यं च for चायं व्ययं योनिश्च as suggested by reference.
63. श्री··········कं for श्रीकरं, compare the line 66.
68. वेधतत्फलम् for व्ययस्य फलम् as suggested by the context.
76. सेना is obviously for मीन ।
77. मान is apparently for मीन ।
82. ········गस्सर्वं, the missing letter ज is obvious.
88. प्र········यम् apparently for प्रयोजयेत् ।
91. बुधस्य जनकस्य for बुद्धस्य जिनकस्य as suggested by the context.
92. अन्यैश्च·························व मानं, the missing words are apparently
प्रातमानामेवं ।
Colophon :-I. चतुःषष्टितमो which is the correct number.

CHAPTER LXV

1. The first fourteen lines are missing in C.
2. I. leaves this line in a lacuna except the last word, but the
   other Mss. have preserved the whole line as included in the text.
3. B. केशांतं कादि।
4. I. leaves in a lacuna the first pāda of this line, and the second
   pāda of the next line, which have been supplied by the other Mss.
5. I. तुल्यं for तुङ्गं suggested by the other Mss.
6. I. leaves in a lacuna this line which has been supplied by the
   other Mss.
7. B. घोदमुदात्तकं for the last words.
8. B. रक्षा for अदक्षा ।
9. I. leaves the last word in a lacuna, which has been supplied
   by the other Mss.
10. I. leaves the first pāda in a lacuna, which has been supplied
    by the other Mss.
11. I. leaves the first word in a lacuna, which has been supplied
    by the other Mss.
12. The metre suggests that सपाद may be replaced by सार्धं ।
13. B. C. समांसलम्, I. समाङ्गुलम् ।
14. (1) C. I. नार्थं for नार्थ suggested by the other Mss.
    (2) I. दोधिकं for दीर्घकं suggested by the other Mss.
15. I. यवच for सयव suggested by the other Mss.
16. I. यवा for second यव suggested by the other Mss.
17. I. तालांश for तारार्थ suggested by the other Mss.
18. C. कांतकं for मूलक ।
19. I. पञ्च......for घनञ्च suggested by the other Mss.

298 MĀNASĀRA
40. All the Mss. have द्विपूर्वं, but it should be त्रिपूर्वं, Compare
पर्वद्वयमङ्गुष्ठः शेषाङ्गुलयस्त्रिभिस्त्रिभिः कार्याः (Brihat Saṁhitā, LVIII, 28),
also पर्वदीर्घं तदेकांशं युगलानां त्रिपर्वकम् (M. LXV, 136—137).
42. This line is missing in I. but it has been preserved by the
other Mss. and appears to be necessary here.
43. I. ' for च suggested by B. C. and the next line.
44. (1) I. चञ्चा for अङ्गुष्टा suggested by the other Mss. (2) B. omits
this line.
56. (1) I. हन्वंशं for भान्वंशं suggested by the other Mss.
(2) B. पुरस्तस्तत्, C. पुरस्तात् ।
60. I. बाँलत for भालह, C. फालह, B. भालद्य ।
61. I. धुरा for शरा suggested by the other Mss.
64. I. खनि for नेत्र suggested by the other Mss.
66. (1) B. त्रियंशेकद्वयं चैव, C. अंशैकं द्वियं चैव ।
(2) B. C. नेत्रमूलाधरक्तयोः ।
67. B. वक्षं, C. मंक्षं for यक्षि ।
68. B. C. omit this line.
69. (1) B. C. मेकांशं for संकाशं । (2) B. विंशकं, C. मध्यमे for मंशकम् ।
70. (1) B. C. लकं विदुः, I. वन्न विदुः ।
(2) C. omits the next three lines.
71. B. इष्टांश for अन्तरांश ।
73. I. C. ध्वंयो for ध्वंशो suggested by the other Mss
74. I. चादि for यक्षि suggested by the other Mss.
75. I. मन्त्रिमा for मर्चमा suggested by the other Mss.
78. B. C. तत् for वत् ।
81. (1) I. र्धाङ्क for धीशं suggested by the other Mss. (2) B. नास्ति,
C. नाळ, for नास्य(सि) ।
82. I. लक्षणं for पञ्चमं suggested by the other Mss.
85. I. चङ्क, B. C. मध्य ।
86. C. मेकं, I. मेवं ।
88. I. मोजि for गोजि suggested by the other Mss.
90. C. सु चोक्तरा, B. सच्योतार ।
91. I. तस्याथो, B. C. तस्माथो चो ।

CRITICAL NOTES : CHAPTER LXV 299
92. In the codex achitypus lines 92—128 are included between
lines 54 and 55. The correct order as suggested by the context
has been preserved in the other Mss. and included in the text.
(1) C. चासु, B. चसु, I. चाहुत्वार्धं । (2) तद्वा(? धा)याधारयुक् ।
94. I. भास्वा, C. अस्या, B. भार्या ।
96. B. रैश्वर्य for इचैव ।
100. B. C. शेषं हन्वं तमूत्सेधं हन्वंतद्विप्रदेशके, I. शेषं योश्चान्तरॊत्सेधं त्वं च मध्यत-
प्रदेशके ।
The form included in the text has been suggested by the other Mss.
101. Lines 101—102 are missing in I., but they have been preserved
by the other Mss. and are required here.
103. B. हन्वंतरद्वयोः ।
[L1

300 MĀNASĀRA
136. (1) I. B. सर्वे for पर्व suggested by the other Mss. (2) B. C.
अंगुलोनां for युगलानां ।
138. (1) I वनी, C. यति । (2) B. मूलकं पतिः ।
139. B. चतुर्घनं for मध्यदीर्घ ।
141. I. तस्योष्ठो च, B. तस्याङ्गुष्ठाद्, C. षडङ्गुष्ठपाद ।
149. I. भित्वा for हिक्का suggested by the other Mss.
150. B. ककुदं तत्, C. कुकुर्वर्ध्य ।
151. B. C. काटेंसीमांतं for सूत्रान्तं ।
152. I. तद्विपान for तु पायु suggested by the other Mss.
154. I. पञ्च, B. C. पक्षात्
157. B. C. वक्षयो for कक्षयो ।
158. I. सम्यंतु धारयेत् for मध्यान्तरायतम् suggested by B. C.
160. (1) B. C. कक्षा । (2) C. मान्वंशं, I. ह्रस्वंशं ।
162. B. वाणोध्वांश, C. पौरम्यंश ।
163. C. कक्षांतरं, I. कसंतानं ।
165. C. पार्श्वे for सूत्रं ।
169. (1) I. B. omit this line which is required here and has been
supplied by C. (2) B. omits also lines 170-171.
170. (1) C. हिकाच्च । (2) C. निम्नकद्वयविक्षितं ।
171. C. स्तानान्तात् for हिक्कात् ।
172. I. leaves the second pāda in a lacuna, which has been
supplied by the other Mss.
173. B.C. वर्त for वृत्त ।
175. C. वन्न ( ? वक्र ) for वक्त्र ।
179. B. C. द्वयर्थां ।
181. C. शोभावै ।
183. (1) I. उच्चैव for चेत् suggested by the other Mss. (2) I. leaves
in a lacuna the first pāda which has been supplied by B. C.
184. (1) B. प्रतिमांगं, C. प्रतिमांगुलं ।
(2) B. सर्वधा ( ? था ), C. सर्वशः ।
186. I. C. अन्यार्जनादि, B. अन्येषां चैव ।
187. I. वन्दितालः for पंक्तितालं suggested by the context and the other
Mss.
Colophon :-B. सप्तषष्टि for पञ्चषष्टितमो, C. leaves this in a lacuna.

CHAPTER LXVI
5. I. तद्द्वयोर्नेत्र for तस्याधो नेत्र suggested by the other Mss.
6. This line is missing in I., but it has been preserved by the
other Mss. and is required here.
10. I. न्र, B. C. नुना for नाभि ।
11. B. षट्त्रिंश for षड्विंश ।
16. C. प्रकोष्ठकायतं, I. प्रमुखायतम् ।
18. I. कव्यमाङ्गुलि for मध्यमाङ्गुलि suggested by the other Mss.
19. I. तद्वदीर्घं स्याद् द्वादशांगुष्ठम् for the second pāda suggested by the
other Mss.
C. शेषं तु तदीर्घं स्यात् वेदांशांगुष्ठकायतं ।
21. B. C. वेदमात्र ।
25. B. कक्षयो, I. कुक्षियोः ।
28. I. देवनाम for वेदांशांशा suggested by B. C.
33. I. देशे तद्देश, and in another place नाभिप्रदेशान्तर, for नाभिदेशा
दधोदेशे suggested by the other Mss.
37. (1) I. उध्वं for ऊर्ध्व suggested by the other Mss. (2) I. मध्य, B. C.
मध्ये ।
38. I. सप्त for सप्तांश suggested by the other Mss.
40. B. नलकांतं, (as well as I. in another place), I. नलकातारं ।
41. B. रसम(मा)त्रं, C. शरमात्रं for चतुर्मात्रं ।
42. The second pāda of this line and also the next two lines are
missing in I., but they have been preserved by the other Mss. and are
required here.
49. B. C. जिह्वा for जङ्घा ।
53. C. चार्थ; B. चाप्र and also I. in another place, for सार्ध suggested
by the other Mss. the context.
55. (1) I. कन्यं (मन्य) for कन्या । (2) B. चांगुष्ठस्य च ।

302 MĀNASĀRA
56. I. तनुतोमार्गामिव स्मृतम् for the second pāda supplied by the other
Mss.
61. B. C. वसानं, I. बाधोन्तं also वसान्तं ।
62. (1) B. omits this line.
(2) Between this and the next line I. repeats in order (a) the
last four lines of the preceding chapter, (b) the colophon of the present
chapter, and (c) the first 62 lines of the present chapter.
65. B. C. भ्रुवताराधंमात्रकं ।
67. For शकं, B. सृगं, C. मध्वृत्तथा ।
69. B. C. निष्पाप ।
75. I. मध्या for मधौ suggested by the other Mss.
77. I. नारायतत् समम् for the second pāda suggested by the other
Mss.
Colophon :—B. षष्टिवष्टि, C. omits this ; I. has this chapter in two
places : in one place (on page 520 of the Ms.) it has the right one
षट्षष्टितमो, but in another (on page 524) सप्तषष्टि ; thus the chapter 67 is
missing, if there were any such chapter, which, however, is not found
in any other Mss. and in the index of I. either. Besides the context
does not require such a chapter.

CHAPTER LXVII

1. B. ऋजु, I. रज्जु; the idea of the recumbent posture is apparent-
   ly intended here for which the usual term is शयन।
2. I. देवलम्बा, B. C. देहलम्ब्या।
3. C. लक्षणं, I. प्रक्षणं।
4. C. समबरायतं वापि चाध्य।
5. I. मुनि, B. C. मान।
6. Between this and the next line I. repeats the first pāda of line
8. (1) C. मुखाताैर, B. मुखांतादि।
   (2) B. द्विसूत्रं for द्विद्विमात्रं।
9. (1) C. तत् ब्रह्मश्व(स्य)पार्श्वे, B. तत् प्रकृष्टचिरं पार्श्वे।
   (2) B. रुजु, C. ऋजु।
10. B. मन्यंन, C. मत्यनु।
11. B. C. चाक्षयो।
12. C. पुट, I. पुटैर।
13. C. सूत्रह्वलाटमध्यांतं।
14. I. चाध for चार्ध suggested by the other Mss.
15. After this line C. notices अस्मिन्स्थले पंचपत्रं न्यूनं and omits
    the remaining portion of this chapter and also the first 50 lines of the
    next chapter.
16. B. स्रुड्डेा(श्रो)दधायकाये, I. सूत्रोदयं for सूत्रद्वयं suggested by the
    other Mss.
17. I. द्वारं for द्वरन्तरं suggested by the other Mss.
18. I. जघनं, B. जङ्घयोः।
19. I. ख्वायतम् for मुज्वार्यतं suggested by the other Mss.
20. (1) B. चल for नल। (2) B. षडंगुलं for रसाङ्गुलम्।
21. B. शिर for शिव।
22. I. प्रकोष्ठन्तु कटान्तं च, B. प्रकोष्ठात् कठिरन्तरं च।

304 MĀNASĀRA
68. B. पूर्वकाय for ऊर्ध्वकाय ।
69. B. भुजामणो for त्रिभुजाविति ।
71. B. जानुबाह्य, I. कन्धौ द्वयोश्चैव for the first pāda suggested by
the other Mss.
72. B. स्याक्षांतं, I. साक्षान्तं ।
74. B. चांगस्योपरि, I. पञ्चासौपरि ।
75. (1) B. अर्धांगाश्वासमं चैतत् ।
(2) B. omits the next four lines.
81. B. तत्तुकुकादि ककुम्मध्ये ।
83. B. पष्र्वयोः, I. पाणिद्योः apparently for पाष्ण्योः ।
87. I. नांतु for बाह्य suggested by B.
89. B. चीरं चांगुलकान्तकं for the second pāda.
91. B. निर्गमो for कटि च ।
93. B. हनु for जानु ।
94. B. सर्व्वांगं च ऋजु कुर्यात् पूर्वापरयोन्नयेत्, I. जङ्गुवत् ।
95. B. ऋज्वंशं शरशोभावं तुरदाप्यमिति विद्यते, I. रज्वाङ्करजोभावं ।
97. B. आभंगं सममार्गं च अधिमाग ।
101. B. यदुक यथोक ।
106. I. स्तना for तथा suggested by the other Mss. and line 105.
111. I. मन्त्रं for मात्रं suggested by the other Mss. and the context.
117. B. द्वादशांगुलं ।
118. B. omits lines 118—121.
124. B, रोम्मान for the last word.
128. I. मत्य for मध्य suggested by B.
131. B. reads this line twice.
134. B., for second pāda, सूत्रं स्यात्दर्शनं भवेत् ।
135. B. द्वेका for चैका ।
137. B. वदंगुष्ठातुस्तनांतं च ।
139. B. मंसख्या, I. धन्यथा ।
140. B. तत्तूचिन्हित ।
141. B. वस्तुवास्तूनि, I. वास्तुशास्त्राणि ।
143. I. वस्तुवस्त्वादोन् for वास्तुवस्त्वादि suggested by the other Mss.
Colophon :—(1) B. प्रालंब । (2) B. I. षष्ठषष्टि for सप्तषष्टितमो as suggested
by the context.

CHAPTER LXVIII

1. C. omits the first 50 lines.
2. B. लाम्यकं च for कालामुखं ।
3. (1) B. वामं च, I. वामनं । (2) B. तत्रविभ्योतिषक्रमात् ।
4. (1) I. गालवेति, B. गर्गादि । (2) I. द्विर्वना, B. चर्चंना ।
5. B. तत्सं for षट् ।
6. I. परिस्थं, B. विपरोतं ।
7. I. गृह्यं, B. ग्राह्यं ।
8. (1) B. भवेश्वेच्च for विश्वेश । (2) B. प्रचादकः for प्रबोधकः ।
9. (1) B. वृत्तं for वृत । (2) B. त्वष्टा चैव मर्गलाः ।
10. B. भृतः for श्रुतः ।
11. B. पृष्टचामानां संवोर्ध्वं य विश्वबाहुयनांचः ।
    I. (1) मानबोधाय, (2) विश्वबोधाय नाय च ।
12. B. मथशाला for पादिसारः ।
13. B. कालशूर्पं for कालयूप ।
14. I. चित्रकावर्या साधकस् सारसंहितः ।
    (1) B. चित्रका भर्त्य । (2) B. स्तारसंहतः ।
15. B. सौरुख्यः for सौराख्यः ।
16. (1) B. कादिगोत्रवशाज्जातः for the first pāda. (2) B. सर्वत्र योग्यतां ।
    I. तानि गोत्रवशाज्ञाय शिल्पिसर्वैर्योग्यकम् ।
17. B. omits कारयेत् मर्धे ।
18. (1) B. शोधयेत् for योजयेत् । (2) B. शास्त्रे वतारयेत् ।
19. B. पिंडस्य for बिम्बस्य ।
20. I. न च for तथा suggested by the other Mss.
21. I. बिनुद्यते on the margin.
22. B. लूरमाजन for लूतभाजन ।
23. I. उभेस् सर्वंनखानांतु, B. हस्तेन सर्वसंख्यानां ।
24. B. पशिकानां ।
    20

An accurate line-by-line transcription of the page:

306 MĀNASĀRA
31. B. सम्भरेण, the other Mss. मृगेण obviously for ताम्रेण, compare
line 29.
32. B. शंख शल्या, I. शिखशल्यं ।
33. B. जोखेपत्रेण for जीनपात्रेण ।
34. (1) B अभ्रकट्टम । (2) B. यखेनमिश्रके ।
35. B. यह्लार्थी, I. यत्फलार्थे ।
36. B. याद्ववद्वयवं कव्यं तस्य दोषा ।
I. याद्वयदव्य''''''''''''''''स्माद् ।
37. B. चिर for बेरं ।
38. B. संधोष्यैः for संवेष्ट्य ।
39. B. देवाथि for देवतार्थे ।
40. I. बेरमेवं प्रशस्यते, B. चिरमेवं प्रविश्यते ।
43. I. मूलिका for मृत्तिका suggested by the other Mss. (2) I. शेष, B.
शोष ।
44. B. तन्पिंडं स्थापयेन्चातं ।
I. अन्तपायेदुवा ।
45. B., for second pāda, वृत्तयेत प्रविन्‍यसेत् ।
46. B. त्यक्ता स्याद्गद्यमृत्तिका, C. कुाह्वशुक्तिमुक्तिका ।
51. I. स्सत्ता, C. मन्धा, B. हत्या ।
52. I. एवं एनं च, C. B. येवा होनं चेत् ।
53. (1) I. सन्ध्या, B. C. शिल्या ।
(2) B. चलं चीतं, C. बलिचित्रं ।
55. C. पापं प्रवरेव for पुण्यं क्षिप्रेमेवं ।
Colophon:—I. B. एकोनसप्तति for अष्टषष्टितमो as suggested by the
context, C. leaves this in a lacuna.