मानसार शिल्पशास्त्र (प्रसन्ना कुमार आचार्य - प्राचीन भारतीय स्थापत्य, नगर-नियोजन व मूर्ति-शिल्प महाकोश)

230 MĀNASĀRA
123. J. पृथे, B. H. यथा, G. वृत्थे for पदे ।
126. J. G. यन्तुयत् ।
127. (1) I. तथा यथा suggested by the other Mss. (2) I. वत्जि for
युङ्गी suggested by J. and the other Mss.
128. (1) I. चार for द्वार suggested by the other Mss. (2) J. परा, B. G.
वरा, for भू पुरा ।
130. I. J. अन्तरद्वारं तु, the other Mss. अन्तर्द्वारस्य वामे तु ।
132. J. G. युक्तितः, I. युम्मतः ।
133. J. and the other Mss. छिद्रं तस्योर्ध्वतः कीलं ।
134. I. सप्तवेन्तु for सव्या सव्यं तु suggested by J. and the other Mss.
138. I. चार for द्वार suggested by the other Mss.
139. (1) I. भूप, J. and the other Mss. द्विज ।
(2) Both G. and H. omit the remaining portion of this chapter.
140. J. मध्ये for मध्य ।
148. I. साष्ट for चार suggested by the other Mss.
149. J. पट्टिको for प्रस्तरो ।
150. I. चयां for द्वयां suggested by the other Mss.
151. J. शिरोदयम् for the last expression.
154. (1) B. C. षड्वर्गकं । (2) I. J. एकाद्यै.......क for चैकाद्य द्वैचक
suggested by the other Mss.
157. I. अज्ञानं for अज्ञानाद् suggested by the sense and the other Mss.
160. I. सुधर्म, J. दूर्ध्व, B. हर्म, C. यत्तत् चोर्ध्व हर्म्ये तु देशे ।
161. I. J. पदं सा for पदास्पदं suggested by the other Mss.
Colophon :—I. चत्वारिंशो, B. चतुष्कृत्या, G. H. अष्टत्रिंशो for एकोनचत्वा-
रिंशो suggested by J. and the context.

CHAPTER XL
2. C. omits lines 2—5.
3. I. द्व्यंश for द्विशत suggested by the other Mss. and the sense,
G. दश।
6. I. अथ for अर्ध suggested by the other Mss. and the sense.
8. B. C. G. H. शत, I. दश।
12. I. विस्तारमा, J. विस्तारादा।
13. G. चंतुः for शत।
14. (1) C. H. G. षष्ठ्याधिकं, B. नंदाधिक यथा।
(2) J. दण्डं समारभेत्।
15. I. कञ्चैसन्तत्तथा for कन्यसा नवधा suggested by J. and the other
Mss.
20. I. J. विस्ताराधार्धयेत्, G. विस्तारार्धार्धयेत, H. रार्थार्थयेत् for विस्तारं
वर्धयेत्।
J. omits lines 20—22.
21. I. शतान्तं स्यात्कन्यसादि त्रयं त्रयं which belongs to line 25, for रभ्य
द्विद्विदण्डेन वर्धनात् suggested by the other Mss.
24. I. सप्ताऽशान्तु for सप्तशत suggested by the other Mss.
25. This line is missing in the codex architypus but it has been
preserved by all other Mss. and is required by the context.
26. I. लम दीर्घं....वं for लयतारे दीर्घ as suggested by the other Mss.,
J. लयतं।
28. (1) I. J. हस्त apparently for सप्त as suggested by the other
Mss. and the context.
(2) I. समा for शता।
29. (1) B. omits lines 29—30.
(2) J. मेववशात, for पर्यं तु पट्टभाक्, C. G. H. omit भाक्।

282 MĀNASĀRA
32. (1) I. प्राकारस्य च, J. प्रहरत्तस्य, B. प्रतहस्तस्य, C. प्रासादस्य for
प्राहारकस्य, as suggested by the other Mss. and reference.
(2) I. कन्यसाति for कन्यसादि suggested by the sense and the
other Mss.
34. I. पञ्चांशं for पञ्चाशाद् suggested by the other Mss. and the
context.
35. I. सप्तमं वा for सप्ततिश्च suggested by J. and the other Mss.
37. (1) I. J. षड्यङ्गस्य for षड्व्राङ्गस्य suggested by the other Mss.
(2) I. J. आयामस्य for यायामं तु suggested by the other Mss.
38. (1) J. दण्डान्तं for सालान्तं । (2) I. चन्द्वर्ते for चक्रवर्तिनः suggested
by the other Mss.
39. C. J. प्राकारं, I. प्रकारं ।
41. I. omits this line which has been preserved by the other Mss.
and is required by the context.
42. B. G. H. एकाधिकं । (2) B. दृग्वादि, C. प्रद्वारतं, G. H.
भ्रश्चापिहिस्मृतः ।
43. (1) I. J. प्राकारादाखव गृहाभ्यां for प्राहारकाखप्राहाभ्यां suggested
by the other Mss. (2) I. J. तद्वद्व for कद्व as suggested by the sense and
the other Mss.
44. (1) I. अधः for अन्तः suggested by the sense and the other Mss.
(2) I. द्विन्न for द्वितो suggested by the other Mss. and the sense.
45. I. J. सैक्कां न्त्य for सैकार्कांशां तु suggested by the other Mss.
47. I त्रिधा for त्रया suggested by the other Mss.
49. I. मानं चेत् सान्त, J. मानान्ते चान्तः ।
50. I. चो, J. तु चो ।
52. (1) I. याहिः for बहिः । (2) I. बर्हि for भित्तिः, J. द्वित्ति ।
54. I. J. उत्तुङ्गम्राणं for उक्तप्रमाणं suggested by the other Mss. and
the sense.
59. B. C. G. H. तत्पादाधिक, I. J. पादांशक ।
61. I. नवोन्तकम् for तयोन्नतं suggested by J. and the other Mss.
62. J. चाष्टांश ।

CRITICAL NOTES : CHAPTER XL 233
63. I. मूलश्रोभिधं for मूलाग्रान्तं क्षयं suggested by the other Mss.
64. I. J. हस्तेन्त, G. H. हस्तेन दंतर, C. हस्तेनवामं यो भित्तिकल्पन ।
65. (1) I. दितिं for वृत्तं suggested by the other Mss. (2) B. बच्चां का ।
67. (1) B. दंडोतरं । (2) B. H. कारं for शेषं (1st)।
69. (1) I. B. वोदक, J. वोधक, C. बाधम । (2) I. मण्डपा, J. वृत वा ।
70. I. मात्रादादिति, J. मनुचरादि, B. अनुज्ञाद्रोनिकारकं ।
71. After this line C. has five fragmentary lines of a previous
chapter (गृहमान) and then notices—अस्मिन्स्थले षट्पत्रं न्यूनं, and omits the
rest of this chapter.
72. I. परशोधिपर for परमशाधिकपदं suggested by the other Mss. and
reference. J. leaves this in a lacuna.
74. B. G. H. महिष्या for अभीष्टादि । (2) G. द्विज ।
75. (1) for इन्द्रे च, J. मित्रे । (2) I. हर्म्यके for हर्म्यकम् suggested by the
other Mss.
76. (1) G. H. omit lines 76—77.
(2) I. प्रास्य for ग्रार्यं suggested by J. and the other Mss.
77. I. अधिराज्य for अधिराज्, suggested by J. and the other Mss.
78. I. भूतये, J. भूसुरैश्च for भूधरे suggested by the other Mss.
79. I. पमे इन्द्र for इन्द्रे इन्द्रजय suggested by the other Mss. and previous
references.
81. I. इन्द्रे इन्द्र for रुद्रे रुद्र suggested by J. and the other Mss. and
reference.
86. I. J. प्राकारमस्य गृहस्या for प्राहारकाह्यग्राह्योश्चा suggested by the
other Mss., G. H. गृहारामाखग्राह ।
87. (1) J. omits lines 87—89.
(2) G. स्थानीयानि, H. स्तानि B. स्थानीयाद्रे ।
(3) G. H. चतुष्टयेन्, B. चतुष्टयम् ।
88. B. G. H. एवं तु चाल्यं कृत्वा for the first pāda.
90. B. J. मूलस्य, I. मूलं च ।
91. J. वापि for चापि ।
92. I. J. यामे for ग्रार्ये suggested by the other Mss
94. B. वस्त्र, G. H. वस्त्रवस्तु ।

234 MĀNASĀRA
95. B. मूलेवाखधरा, G. H. मुहूर्तेवखधरा।
96. (1) I. रङ्गे for रत्न suggested by the other Mss. (2) I. मनन्दि, J.
हर्म्यादि for हेमादि. suggested by the other Mss.
100. B. चानले, I. J. धानिले।
101. I. हर्म्येषु कुञ्जरको, J. सौम्ये तु कुञ्जरा for सौम्ये कञ्जुकौरा (किनः) sugges-
ted by the other Mss.
102. I. वायवेण, J. बायव्येन।
103. G. मञ्चना।
104. I. '''' शुद्धि for शुद्धयर्थ suggested by J. and the other Mss.
106. (1) I. विद्यते for वित्तये suggested by reference and the other Mss.
(2) I. दास्यायामा, J. दासदात्या for दासदास्या suggested by the
other Mss.
108. (1) G. H. omit lines 108—109.
(2) I. वासस, J. वा अथ चालयम।
109. The reading कर्णिकार is suggested by chapter IX. 38, and the
sense.
110. I. लितश्वादि, J. गजमश्वादि।
111. I. J. रक्षावा for रक्षका suggested by the other Mss.
113. J. शृङ्गे वा for भृशे वा suggested by the other Mss.
119. I. नाम्यस्य वामके याम्ये, J. नामे वा वायव्ये बाह्यो for the first pāda
suggested by the other Mss.
120. I. G. H. कृत्वा, J. कुर्यात्।
123. For हर्म्ये, J. सौम्ये।
124. For लयमेव च, J. राल्यं भवेत्।
126. B. शस्त्रा, I. J. शास्ता।
127. I. वेदि, J. वेणु, G. वैघ, H. धनुः for धेनु suggested by the other
Mss.
128. (1) I. सार्ध for सत्य suggested by the other Mss. (2) I. चानर
for वानर suggested by the other Mss.
130. For याम्या, J. यमा।
133. G. पक्षि, I. J. मल्ल।
134. I J. वाय चेतसा for वायवे तथा suggested by the other Mss..

CRITICAL NOTES : CHAPTER XL 235
135. I. विषाद for विपदा suggested by the other Mss.
136. B. कर, G. H. कूल for कम्प ।
145. (1) For बाह्ये, J. पार्श्वे । (2) I. व्याघ्रा, J. व्याघ्रका, B. व्यापका ।
146. I. **** किता, J. and the other Mss. देवादीन् किराता ।
147. I. तन्नये विधि तस्यांशे, J. तृतीये वितथे चांशे, B. द्वितीये ।
148. I. leaves in a lacuna न्धि विग्रह ।
149. I. मंतानन्ते, B. J. संतावरखे ।
150. I. वादमम् for वाहनम् suggested by the other Mss.
152. I. धियते for वियते suggested by the other Mss.
154. I. पुरमान्वितम् for गोपुरपुरकान्वितम् suggested by the other Mss.
155. B. प्रभुचित्तोपशांतये ।
156. B. G. H. J. कुर्याद्दोपो न विद्यते for the second pāda.
157. G. आश्रित for आवृत्त ।
158. (1) B. हस्तैश for हस्तेन । (2) G. H. मुनोरेन्द्र करखे, B. रक्षां कंगं कृत्वा ।
159. (1) B.G. H. त्रिद्यैक । (2) B. वेष, G. H. वेना I. J. वेन ।
Colophon :—(1) I. गृह for हर्म्य suggested by the other Mss.
(2) I. नामैक चत्वारिंशो, J. नामचत्वारिंशो, B. पंचचत्वारिंश,
G. H. नवत्रिंशो ।

CHAPTER XLI
2. J. अधोध्या, B. C. चादित्यानय, G. H. अधिक्याक्ताय ।
3. I. शास्त्रार्थमन्त्रा for शस्त्रास्त्रमन्त्रसर्वां suggested by J. and the
other Mss.
6. (1) I. रथ्या, J. रथा, B. रथनु, C. रथ्यांनु, G. रधौनु, H. अघानु ।
(2) I. पाज्य, J. पार्श्वं, C. पार्जे, G. H. पस्त्रांनु ।
(3) B. राजसु, C. राज्यं तु, I J. राज्यात् ।
7. (1) I. कोशार्थं, J. and the other Mss. कोशाह्य ।
8. (1) I. पतिश्चै, J. भुतां चै ।
(2) J. मुखाः, I. मुखं ।
9. J. राजा यस्य च नास्ति वै, the other Mss. नरजायस्य नास्ति वै ।
10. J. पञ्चाङ्गानि ।
11. (1) B. C. J. H. लक्षार्थं, I. रक्षार्थं तत्राधिपतिः, see line 14. (2) I.
सताशत, J. शतपञ्च the appropriateness of which is suggested by line 14.
12. I. J. स्तोत्र for पल्ल suggested by the other Mss. and reference.
13. (1) For तं मरीश, J. तानि च ।
(2) For निषदन्ता, G. H. बदन्ति, J. B. षट्दंतावलयस्तथा, C. षडंतं
वशमेवच ।
14. I. पति, J. पश्चैव ।
15. G. H. स्यानामध्या, B. तार । C. omits this line.
17. B. सर्व, C. सार्धलक्षद्वयं तत्र, I. J. लक्षण ।
18. I. द्वे for मे, C. चतुष्टयं ।
C. omits lines 19 and 20.
19. (1) I. सांशं, J. साश्वं ।
(2) I. भुजां, J. गजां ।
20. (1) I. धिरास्सर्वै, J. भिरासेव्यो ।
(2) I. ध्याष्ट, J. ध्यश्च ।

CRITICAL NOTES : CHAPTER XLI 237
23. I. वाराङ्कनम्, J. वाराङ्गनाः।
28. (1) I. कर, J. काश्यः for कः suggested by the other Mss.
(2) I. शं च for शश्व suggested by J. and the other Mss.
29. (1) I. J. यभ्यो द्विपादायङ्ग, G. H. एकोनवा द्वोपादात्ता । (2) compare
तन्त्राधिपति (lines 11, 14) in connection with the inferior kings अस्त्रग्राह
and प्राहारक and तन्त्र alone (lines 17, 21, 23, 26; 31, 34, 39) in connection
with पट्टभाज्, मण्डलेश, पट्टभृक् and पार्ष्णिक as also in connection with the
kings superior to the latter, namely नरेन्द्र, अधिराज and चक्रवर्तिन् ।
30. (1) B. आयुधादि । (2) J. वहिनश्च, B. बहुनाश्चा, C. वभूनश्चा ।
31. (1) I. न for the first च suggested by J. and the other Mss.
(2) C. नवलक्ष for दशन्तथा ।
32. (1) I. र्थं, J. र्था । (2) I. प, J. श्चे ।
33--36. The reading तन्त्राधियाः for the second pada is suggested
by line 29. J. नरेन्द्रेश्व द्वि, I. नरेन्द्रवन्द्य ।
37. I. J. सदशो for सदृशः suggested by the other Mss. and the sense.
39. I. तन्वादि for तन्त्रादि suggested by the other Mss. and the sense.
40. I. शङ्कं, I. J. पद्मं ।
41. (1) I. परमां for परार्था suggested by J. and the other Mss.
(2) तन्त्राधियाः is suggested by line 29.
42. I. (1) सतद्धि for सतान्धि suggested by J. and the other Mss.
(2) I. चि for कुत्रेण suggested by J. and the other Mss.
45. (1) J. शाखादौ .......... for समशाखादि ।
(2) I. .......... घौर, J. स्थिराथर्म ।
46. I. धनाड्या, J. धनाढरः ।
47. (1) I. म्ख्य, J. ख्यो ।
48. (1) J. सत्य for सर्वज्ञः । (2) I. नर, J. द्विज । (3) I. शक, G. H.
द्विज, J. गुरु । (4) I. सुरैः, J. सुखौ ।
49. B. नौति for कीर्ति ।
50. For साम्राज्य, J. साम्यादि ।
51. I. दुद्य, J. सक्षुद्रभूमामृताम् ।
Colophon :—(1) I. B. C. H. J. राजलक्षण for राजाङ्ग as suggested by
the opening line.
(2) I. द्विचत्वा, B. G. H. पट्ट, C. omits this, J. एकचत्वारिंशो ।

• ध = कालेनक्रोध.

Line 28:
"21. I. वाधि for सार्थं suggested by the other Mss."
Wait, look at "21. I. वाधि for सार्थं":

• "21." - wait, is it "21."?
  Look at the number: '2' followed by '1.'?
  Wait! The first digit has a curl like '2', but look at the second:
  Wait, is it "20." or "21."?
  Look at the numbers in the list:
  Line 2: 3.
  Line 4: 4.
  Line 5: 5.
  Line 6: 6.
  Line 7: 7.
  Line 9: 8.
  Line 10: 9.
  Line 14: 11.
  Line 16: 13.
  Line 18: 15.
  Line 19: 16.
  Line 22: 17.
  Line 24: 18.
  Line 25: 19.
  Line 28: 21.
  Yes, 21.!
  Wait, what is the first word after "21. I."?
  "वाधि" or "बाधि" or "चाधि"?
  Look at the letter:
  It has a loop on the left: व or ब or च?
  Wait, compare with

CRITICAL NOTES : CHAPTER XLII 239
22. I. स्वामिकात्यैरके for म्यमात्यैरपो suggested by J. and the other Mss.
23. J. भ्योन्यायवर्जितः, G. H. न्यायविवर्ज्जनाः, B. जात्यादिवर्जितः, for भौमेपि-
र्बाजेतम् ।
24. (1) I. विशिष्टेन for विशिष्टोसौ suggested by the other Mss. (2) I.
धरेश्यवा for धराध्यया suggested by the other Mss.
25. (1) I. धर्माधर्पत्तिस्या for अर्धमण्डलस्या suggested by the other Mss.
and the sense.
(2) I. संश्रितम् for संश्रितः suggested by the other Mss.
27. (1) For धिपतिः श्रोमाने, J. र्थाधिप शूरश्चे ।
(2) I. श्रितम् for ष्ठितः suggested by the other Mss.
31. (1) G. omits lines 31—34.
(2) J. B. C. H. स्वयंजन for सञ्जन । (3) C. धना for रक्षा । (4) J.
निकेरे, B. मंडले ।
32. I. प्राका for प्राहा suggested by the context and the other
Mss.
35. (1) J. B. C. G. H. लाढां for लानां । (2) I. श्रोत्र for सोस्र
suggested by the other Mss.
(3) C. notices here—अस्मिन्स्थले षट्पत्रं न्यूनं, but continues the
chapter to the end except the line 36.
36. (1) I. अधिराज्यं च । (2) J. नरेन्द्रं वा । (3) प्रविचारक (without
distinction) does not suit the context, because in chap. XLIX these
first five classes of kings are stated to put on different kinds of crowns.
37. I. कक्ष for कस्य suggested by the other Mss.
41. (1) I. leaves in a lacuna सनिर्यूहं suggested by J. and the other
Mss., C. सनिर्व्यूहं ।
(2) C. G. H. कल्पवृक्षसतोरणं, I. J. सूर्यकल्पस्य तोरणम् ।
44. I. प्रासादक for प्राहारकस्य suggested by the other Mss.
46. (1) I. नृप...., J. निर्बाध । (2) J. भूपालेभ्यो ।
48. (1) G. H. omit lines 48—50.
(2) B. C. J. शासनानां, I. चासन ।

240 MĀNASĀRA
49. C. वन, B. सर्वे for नव ।
51. B. C. G. H. J. योग्यता for योग्यकम् ।
52. I. J. वर्धिते, G. H. C. वक्ष्यते ।
53. I. सहस्राश्वश्च, J. मुक्ताचस्रग्वि ।
54. I. J. नृपतेः शो- for नृपतेश्चो suggested by the other Mss.
55. I. न्वूढु for जान suggested by the other Mss.
56. (1) J. एतेषु । (2) I. सेवकम्, J. सेवकाः ।
57. (1) I. राजस्यो for राजोसौ suggested by the other Mss. (2) I. दुर्जनं
तामसदासदा for दुर्जनानां च नाशकः, G. H. J सतासदा, C. शतसदा ।
58. B. C G. H. J. कृपालुः, I. कृत्वा ।
59. (1) I. अथयदंशकैकान्तं शङ्कूरं, J. यादाय दशकैकांशंकरं । (2) J. रक्ष्यति ।
60. (1) J. omits lines 60—62.
(2) B. ग्रहेत् ।
61. (1) For नो जनं, G. H. C. न जनान् । (2) G. H. C. दश for दिशि ।
63. (1) I. यति for यार्थे suggested by the other Mss. (2) B. क्षापि
विप्रेभ्यो ।
(3) B. गृहेत, C. ग्रहत, G. गृहि, J. गृहोः, H. ग्रहो, I. गृहीत ।
64. I. J. मद्य, the other Mss. मध्धे ।
65. C. चोक्तनित्या ।
66. (1) C. भूयस्त्व । (2) G. H. कीर्ति for किञ्चित् ।
68. I. J. निर्भे for नित्य suggested by the other Mss.
69. I. द्वेष for देश suggested by the other Mss.
70. (1) I. इति for नीति suggested by the other Mss. (2) I. मत् for यत्
suggested by the other Mss.
(3) B. ततोन्यपि, C. करोत्यपि, I. J. चतुरान्यपि ।
71. (1) I. ज्ञोथवि, J. ज्ञश्चोप, B. परावरज्ञः ।
(2) J. वामभिः कर्मभिदृढः, C. G. H. वामन कर्मभिः दृढ, B. पादोमध्यमं-
भूवदृढः, I. वामनङ्गमभिदृढम् ।
72. I. चक्रप्राह्य for चक्रग्राहः suggested by the other Mss. and refer-
ence.

CRITICAL NOTES : CHAPTER XLII 241
73. (1) I''''पराय for यथापराध suggested by the other Mss.
(2) I. दण्डानांहि for हिंसां नाभि suggested by the other Mss.
75. I. स्वञ्नास्व for स्वे स्वे जन suggested by the other Mss.
76. I. स्वस्ति for स्तोकृत्य suggested by the other Mss.
77. I. स्याथ for न्याय suggested by the other Mss.
79. I. J. चमित्रं for चरित्रं suggested by the other Mss.
81. I. पत for पठ suggested by the other Mss.
82. (1) I. सतिनखवि, J सतु निखिल ।
(2) I. पट्टा, J. पादा । (3) J. बिन्दः, B. C. G. H. बिंदुः ।
Colophon :—I त्रि, B. सप्त, C. omits this, G. H. एक, J. द्विचत्वारिंशो ।
16

CHAPTER XLIII
6. J. B. C. G. H. वितस्त्यर्थेन।
7. J. omits lines 7—9.
8. B. त्रय for चक्र।
12. I. शकेधुना for अंशकेन तु suggested by the other Mss.
13. I. (1) त्रिमात्रासौ for त्रिमात्रादौ and (2) षड्गुलाष्टकम् for षड्गुलास्तकम्
suggested by the other Mss.
14. I. नाभि, B. C. J. मध्यस्य, J. नाल।
15. (1) B. C. G. H. J. छिद्रं, I. चक्रं।
(2) B. C. G. H. J. कृतिं ज्ञेयं, I. कृतामेव।
20. (1) I. भित्ता for हस्ता suggested by the other Mss. (2) I. सशिख-
क्षायकं for क्षायतं suggested by the other Mss.
23. I. omits lines 23, 24 which have been preserved by the
other Mss. and appear to be necessary.
25. (1) I. दशा for विंशा suggested by the other Mss. (2) I. साक्षी,
J. चक्रो, B. C. G. H. चाक्षो।
26. (1) B. C. G. H. शिखाच्छिद्र। (2) I. प्रयोजयेत् for आयतं तथ
suggested by the other Mss.
27. (1) I. शाला, J. शाक, G. H. J. शाखा, C. शारै।
(2) J. सारं च। (3) I. जितम् for जुंनम् suggested by the other Mss.
30. I. तारा for दारु suggested by the other Mss.
34. I. चित्रं for छिद्रं suggested by the other Mss.
35. I. अक्षोच्यारितमानं, G. H. अक्षोपरि तथा तारं, J. C. धारं।
37. (1) G. H. धारं, C. हारं, I. विस्तारं भारं, on the margin विस्ताराधारं।
39. I. यतास्ये च for यतं ज्ञेयं suggested by the other Mss.
41. (1) I. दूभारस्य, for तुभार, C. हार, G. H. धार।

CRITICAL NOTES : CHAPTER XLIII 243
42. (1) G. H. omit lines 42, 43.
(2) Between lines 42 and 43, J. B. C. add one line which is
identical to line 40 above.
45. (1) B. D. omit lines 45—49.
(2) I. C. यान for धारै suggested by the other Mss.
48. J. C. G. H. तुवा for तथा ।
51. For धार्थ, J. धन ।
52. I. चित्रं for छिद्रं suggested by line 53, and the other Mss.
53. (1) I. यं, B. J. यः, C. थः । (2) I. जन for जित ।
56. For तथा, J. तुवा ।
57. I. J. सेावपीठ for क्षावपीठ suggested by the other Mss.
58. G. H. चयान्वितं ।
61. (1) J. गरिसंख्यैः, C. गखिकं वै, G. H. गक्षिक सवैः for रसिकरफांखकैः ।
62. I. मचि for मथ suggested by the other Mss.
67. G. H. चोध, J. चान्य for चान्त ।
69. I. J. निर्गुणं for निर्गमं suggested by the other Mss.
71. B. J स्थलं for तलं ।
72. C. G. omit lines 72—73, H. omits lines 72—76.
73. The expression एकादश must be replaced by पञ्चधा च as suggest-
ed by the proportion and also by lines 79, 81, 83, 85, etc.
74. पञ्चादश is obviously for पञ्च, compare note under line 73.
76. I. वितस्त्यारार्धं, J. स्त्येकं स ।
78. (1) I. घस्त्व for हस्तं suggested by the other Mss. (2) I. चक, J. च्वय ।
80. त्रयस्त्रिंश is obviously for नवत्रिंश as suggested by the proportion.
81. B. C. तत्स्थलोन्नत for तलोन्नत ।
83. I. उच्चयं for उच्छ्रयं suggested by the other Mss.
86. B. omits lines 86—89.
87. I. .....*या. for पञ्चधा supplied by the other Mss.
91. I. धमेकादोनि for धं चैकादि suggested by the other Mss.
93. I. युक्त्वा, for युग्म suggested by the other Mss.
96. J. तलमानं, B. तलमांतं ।

244 MĀNASĀRA
98. (1) B. चोप for सोप ।
(2) I. मधूवकम् for मसूरकम् suggested by the other Mss.
100. I. गययो for कर्णी suggested by the sense and the other Mss.
101. I. सर्वे तु for सर्वेषां suggested by J. and the other Mss.
102. I. घर for रथा suggested by the other Mss.
103. B. त्रिङ्यंगुल for त्रिन्त्रिमात्र ।
105. B. रथातारे, G. रथापारे ।
106. G. विस्तारं सार्थ ।
110. (1) For पक्षे, J. वक्त्रे । (2) I. वक्ता for वक्त्राणां suggested by the
other Mss.
111. J. चाधुनादि, B. वायुनां तु ।
112. I. मक्ष for मङ्ग suggested by reference and the other Mss.
114. (1) G. H. omit lines 114—118.
(2) B. पुरद्भद्रकं, C. नृपतक्षावतं ।
(3) B. C. निलाख्य ।
115. (1) I. माना, नामा । (2) For चाथ, J. शाख ।
116. I. नभस्थं, for नभस्वान् suggested by the other Mss.
117. (1) I. J. राता for वातार suggested by reference and the other Mss.
(2) I. भागि, for भद्र suggested by reference and the other Mss.
121. I. श्वन्तार for श्वे चार suggested by the other Mss.
126. I. विदुः for बुधाः suggested by J. and the other Mss.
127. (1) I. पूर्वोक्तं तन्न for पूर्वोक्तभद्र suggested by the other Mss. (2) I. J.
नरथे, B. नरदभं, C. चाररथा, G. H. रेधो ।
128. I. .........र्धं for वर्धनं supplied by J. and the other Mss.
129. For मानेन, J. मानानि ।
130. I. नोलो for निष्ट्या suggested by the other Mss. also by line 134.
132. I. भाग्यं for योग्यं suggested by the sense and the other Mss.
133. (1) C. चन्यार्थे, G. अर्थतार्थ, H. अरार्थ for अधैरथं which does not bear
any connected sense here; the intended expression may be
either अध्वर (sky air) or अध्वन् (road, drive).
(2) C. देवदीप, for वेदपाद । (3) B. omits this line.
135. J. वर्थंके, C. चकमुच्यते ।

CRITICAL NOTES : CHAPTER XLIII 245
136. (1) I. त्तस for षट्स suggested by the other Mss. (2) I. J.
नरचक्रं for दशचक्रं suggested by the context and the other Mss.
137. (1) B. C. स्वेकवोदि चक्रद्वयमेवना ।
(2) I. कृत्वार्थ for मखार्थ suggested by the other Mss.
139. I. पाद for यदि suggested by J. and the other Mss.
140. I. J. स्यादेकानश्चेति for स्या चैकनवश्चेति suggested by the other
Mss.
142. I. पश्चादेकादि ।
146. For वेदीनां, other Mss. देवीनां ।
149. I. युक्त्या for युक्ति suggested by J. and the other Mss.
150. I. शेषं वि ...., J. शेषभागम, B. मानगता, C. भानगता, G. H.
नागमनाक्त ।
155. I. थं प खाम्ब, for थामरख प suggested by J. and

' = कुड्म.

Line 54:
"54. I. शाचा for शं चा suggested by the other Mss."
'शा' + 'च' + 'ा' = शाचा.
'शं' + ' ' + 'च' + 'ा' = शं चा.

Let's double-check all line numbers and prefixes:
There are 23 lines in the image:
CHAPTER XLIV
10. I. पादपं for पाद suggested by the sense and the other Mss.
11. J. repeats here the second pāda of line 8.
13. I. सान्तराल, the other Mss. चान्तराल ।
14. G. H. द्वयं त्रिकम् ।
17. I. ताणं, J. तालं ।
18. C. दिग्विदिश्वं, G. H. दिष्वदिश्वं for दीर्घदीर्घ ।
25. (1) B. तिया for किया । (2) G. H. omit this line and the fol-
lowing.
26. I. भवन्तु for एवं तु suggested by the sense aud the other Mss.
29. J. कन्दर for का

CRITICAL NOTES : CHAPTER XLIV 247
59. I. वाद for पाद suggested by the other Mss.
62. (1) B. चोर्धार्धतो, C. चोधर्धतो, G. H. चाल्यमे । (2) J. मध्य for पद्म ।
64. I. omits the three lines 64-66 and reads here the second
pāda of line 66; they have been preserved by the other Mss. and appear
to be necessary here.
66. B. C. G. H. सिंहपादं, I. पादसिंह ।
68. (1) I. J. प्रद्यः for त्रयः suggested by the other Mss. (2) I. योज,
the other Mss. वेश ।
71. (1) I. नांम, J. दिं चा । । (2) I. नांश for नार्थ suggested by the
other Mss.
75. (1) I. लक्षि for क्षीरि, suggested by the other Mss.
(2) B. सिधुकं, G. तिन्तु, H. किन्तु ।
79. (1) B. C. G. H. चोक्तं विष्टय ।
(2) B. C. G. H. शिल्पिनोक्तकम्, I. J. शिष्येणुक्तम् ।
80. I. नयनं, J. नरशयनं । Addition of a word like चान्दोल is suggested
by the context and the metre.
81. I. भानि for हानि suggested by the other Mss.
83. (1) J. रुपमपि । । (2) I. केसर, J. केसरि ।
84. I. वस्त्रो for शास्त्रो suggested by the other Mss.
Colophon :-I. पञ्चचत्वारिंश, G. H. J. त्रि, B. एकोनपञ्चाश for चतुश्चत्वा-
रिंशो suggested by the context.

CHAPTER XLV
4. I. केच for कस्य suggested by the sense and the other Mss.
9. (1) I. खयस्य च, the other Mss. खयार्चना । (2) महोत्सब should be
'the fourth' type as suggested by lines 10 and 27, etc.
15. I. J. नवपद्मा for नवमं पद्मा suggested by the other Mss.
21. I. सप्ता, J. पश्चा ।
23. I. विशालकम् for चासन suggested by the other Mss.
31. G. H. चासने for विस्तारे ।
34. I. J. G. H. सैक, C. एक, B. चैक ।
37. J. नायतं वापि for नाधिकं वापि ।
47. I. चात्मानं वास्ततोत्तुङ्गं, B. खा ।
50. G. H. second pāda, कन्यसादीनिपूर्ववत् which is the second pāda
of the line 53, and the lines 51—52 are omitted by G. H.
55. I. omits lines 55—57 which have been preserved by the other
Mss. and are suggested by the context.
58. I. J. दीनि for दिन suggested by the other Mss.
61. I. मात्राभं for मात्रान्तं suggested by the other Mss.
62. I. J. शिल्पिनो for शिखरो suggested by the other Mss.
66. I. अङ्गुगल for मङ्गल suggested by reference and the other Mss.
71. (1) J. रंशे, for रङ्गे । (2) I. शृङ्गायादि, J. शुभायादि, B. बायाति ।
72. C. I. योनियः for यौनयः suggested by the other Mss. J. leaves
this in a lacuna.
74. I. यादि for यााम suggested by the other Mss.
77. I. मथा J. मिति ।
78. (1) C. I. J. सप्तके, B. सप्तैक, G. H. सभूतोत्थ ।
(2) B. पट्टहद्देशे, G. हृते शेषं, H. हृदते शेषं ।
79. I. बोध्या for वृध्या suggested by the other Mss.

CRITICAL NOTES : CHAPTER XLV 249
80. B. C. G. H. शुभम्, I. सुखम् ।
81. I. वृत्तं for व्ययं suggested by the context and the other Mss.
84. I. शुभायञ्चिह, G. H. शुभायानीह, B. शुभावादि, C. शुभयोनि ।
93. (1) J. शेाव for योग । (2) B. G. H. यौ गलचिना, C. योगच पिनाक
बातये । (3) G. H. कपोतघृक् ।
94. G. H. यथासनयोग्यके ।
96. I. नं स्यात्तदधं for नश्येादया suggested by the other Mss.
102. J. चार्धं for सार्धं ।
104. I. कम्प for घर्मेन suggested by J. B. C. G. H.
105. (1) B. दीर्घपद्माकं, C. omits this line.
(2) Here C. omits the remaining part of the chapter with
the remark :—अस्मिन्स्थले पत्रद्वयं न्यूनं but again takes it up, compare note 136.
107. (1) B. पूर्वाशे, H. धीशेने for चांशेन ।
108. H. J. पद्ममंशेन for कम्पमर्धेन ।
109. I. भागेन for भागे तु suggested by the other Mss.
111. I. पद for युत suggested by the sense and the other Mss.
113. I, कबरो for किम्बरी suggested by the other Mss. (2) G. H.
वृत्तवक्र ।
114. (1) J. G. H. पल्लव, B. वल्कन, I. वल्हव ।
118. B. omits the lines 118—122.
119. J. omits मंशां ।
120. I. चालयं for चासनं suggested by the context and the other Mss.
122. J. omits the lines 122, 123 and 126.
127. I. पद्म, J. पत्र ।
134. I. J. हर्म्यं for मज्य suggested by the other Mss. and the sense.
135. J. omits पद्म and adds भवेत् at the end.
136. C. I. वि for द्वि suggested by the other Mss.
137. I. J. हर्म्यं for मज्य, compare note 134.
144. J. वाजनम् G. H. वेशनम्, I. वेश्रकम् ।
145. C. omits the 30 lines, 145—174.
146. I. मध्ये, for मथं suggested by the other Mss.