मानसार शिल्पशास्त्र (प्रसन्ना कुमार आचार्य - प्राचीन भारतीय स्थापत्य, नगर-नियोजन व मूर्ति-शिल्प महाकोश)

198 MĀNASĀRA
536. B. पृथरेवच, C. प्रतिरेववा ।
537. I. J. सालं शेषं विदक्षिकम्, B. सावशेषं प्रभद्रकं, C. सावंशेषं शवेदिकं ।
538. I. ग्रीवत्तु for तद्ग्रीव suggested by B. C., J. त्रियंशं ग्रीव ।
544. J. तद्द्विभागत्रिभागं ।
546. J. पञ्चभागैक ।
550. (1) I. महा for मध्य suggested by J. and the other Mss., and line
549. (2) J. फलि for मौलि ।
552. J. स्तूपिकानां सुवृत्तकौ, B. स्तूपिपिकं नासुवृत्तकं । C. notices here
अस्मिन् स्थले पत्रमेकं न्यूनं and omits the next 34 lines.
554. (1) I. J. भोग B. C. भोगाख्य । (2) I. जयत्तम्, J. जयासकम्, B.
जयं तथा ।
555. (1) I. नासार्क, B. नाशाकं । (2) I. त्रि, J. श्रो, B. ग्रो ।
556. B. विषुक्तं तर्मितिमृतं for the second pāda.
557. (1) I. उभ for इन्द्र suggested by J. and the other Mss. (2) I.
काश for कश्य suggested by J. and the other Mss.
558. B. omits विना and reads in its place नाशिकां ।
559. I. स्कन्धगन्तं for स्कन्दकान्तं suggested by J. and the other Mss.
560. I. नत्र for तत्र suggested by J. and the other Mss.
561. (1) B. श्रोकरं for शिखरं । (2) B. करि, I. ककरि, J. ककैरो ।
566. B. सर्वस्य for the first word.
568. I. वातायमानं for वातायनानां suggested by all the other Mss., and
the sense.
569. B. वास्तुनां for the last word.
570. B. अवाता for the first word.
571. (1) B. कृतं संतु, J. कृतोतां for the first word.
(2) I. हेष्यते, J. शेष्यते for होष्यते suggested by the other Mss. and
the sense.
572. B. सालकं for जालकं ।
573. I. कं विचारयेत्, J. कवदाचरेत् ।
574. B. पादिद्वयं युक्तरा for the first expression.
575. B. स्थापकानां for जालकानां ।

CRITICAL NOTES : CHAPTER XXXIII 197
579. (1) The न at the beginning before कुर्यात् has been left out
by J. (2) B. J. पट्टिकायामथ्ये । (3) B. J. चैाव सर्वं ।
581. J. गवाहीनं, B. कृपापानं ।
582. (1) B. यक्कि । (2) I. गमाक्षं for गवाक्षं suggested by the other
Mss.
584. (1) I. J. न्यन्न for न्यंस suggested by the other Mss.
585. (1) I. कूपं for रूपं । (2) B. मह्यापि ।
587. (1) B. मेवं for मेकं । (2) I. चित्रा, J. धवा ।
588. (1) I. नभाववास्तुनामावात्, B. नागवेदाष्टभागं वा, J. नागं स्यात्, C.
नागं वा । The first expression must imply the figure sixty-four (c.f.
lines 586, 589, and Chapter VII).
593. B. J. ग्रीव for ग्रीवे ।
595. J. देशिकः, C. देशिके ।
600. J. विदितं, B. C. विवृतं, I. विहृतं ।
Colophon :—C. एकषष्टितमो, B. षट्त्रिंशो, I. चतुस्त्रिंशो, for त्रयस्त्रिंशो
suggested by J. and the context.

CHAPTER XXXIV

1. I. J. मण्टप, sometimes the usual form मण्डप, which without
   further reference, is adopted in the text.
2. J. भिन्नि for भित्ति ।
3. I. J. प्रभा for प्रपा suggested by the other Mss. and the sense.
4. (1) I. J. C. भक्त्या, B. भिड्या । (2) I. भक्ति, J. भिन्ति ।
5. (1) I. J. C. भक्ति, B. C. भित्ति ।
6. (1) B. वंशां, C. वर्गं for वंशं । (2) I. प्रभान्त for प्रपाङ्ग suggested by
   J. and the other Mss.
7. C. पदपादस्य, B. पूतंदारुञ्च for घातपाद ।
8. (1) C. क्लिम्बे for अन्यैः । (2) B. C. हेमान्त ।
9. B. दृमोत्तसं, डमोक्तवत्, I. J. कमोत्तरम् ।
10. I. प्राप्त for प्रपा suggested by all the other Mss. and references
    and sense.
11. (1) C. यथाबाला, I. तथालाम ।
    (2) I. दुस्तम्भे, J. and the other Mss. द्रुमै ।
    (3) B. वंशं तत्, C. द्वादशेवत् ।
12. B. मानयेत्, C. पातयेत् for घातयेत् ।
13. B. C. वेणुभिः I. J. वेदमैः ।
14. I. वंशकञ्चोर्ध्वं तत् कुर्यात्तद्विचक्षणः (which apparently belongs to
    line 28) for तिर्यग्वंशं चोर्ध्वं तद्वोर्ध्ववंशकम् suggested by J. and the other Mss.
15. I. omits lines 25—28 which have been preserved by all the
    other Mss., and are required there.
16. B. C. प्रपांगं च प्रपाश्चैतत् प्रपाकुर्याद्विचक्षणः, J. प्रवालं वै तत् ।
17. I. J. पृथगेववा, C. प्रथमेववा, B. पृथुगेहके ।

CRITICAL NOTES : CHAPTER XXXIV 199
30. I. प्रभा for प्रपा suggested by all the other Mss. See note 19
above.
35. I. वस्त्वन्तर, J. and the other Mss. बाह्याभ्यन्तर।
40. (1) I. अग्निकार्यार्थे for तथा च स्नान, B. C. चास्नान। (2) I. omits lines
36 and 37 (to the latter of which belongs the sense of अग्निकार्यार्थ) which
are required here and have been preserved of by all the other Mss.
46. (1) J. स्थापन, C. सपन, B. तपसोऽर्थ, for रूपनार्थ ।
Between 46 and 47, C. adds the following lines :—
अथवा तन्मुखे कुर्यादेकद्वित्रि च मंडपं ।
रूपनं प्रतिमांगानां गीतनृत्तादि मंडपं ।
मंडद्वयं वं चैतन्न मंडपतं मुखे ।
आदौ चार्ध यजनार्थं स्यात् प्रतिमामंडपं बुधः ।
48. (1) B. I. प्रतिमाकारं, J. प्रतिमागार, C. प्रतिमानं च । (2) J. स्थापन, C.
सप्त, B. नव, I. रूपनन ।
49. I. J. तत्तत्तत्तीर्या, C. कुर्याज्जन्तु गीतार्थ, B. तथानृत्यार्थ ।
50. C. मागरांतचनार्थकं, B. गारं चांच सार्थकम, J. साधक, I. माकारं चार्ध-
सार्थकम् ।
52. B. प्रतिकार-प्रतिमाङ्गानां ।
54. I. सौख्यस्य for आदौ चा suggested by J. and the other Mss.
55. B. तत्रैकं for तत्रैव ।
56. (1) I. नष्टरन्ध्रं, B. चाष्टनन्द ।
(2) J. द्विभागि, C. विभक्ति ।
57. (1) J. भक्ति । (2) C. leaves in a lacuna the second pāda and
omits line 58, with this remark :—यस्मिन् स्थले पत्रद्वयं न्यूनं ।
58. I. पद्म for पङ्क्त्य suggested by J. and the other Mss.
62. J. भक्ति for भित्ति ।
64. J. मण्डपान्तं च ।
67. (1) I. omits lines 67–68 which have been preserved by all
the other Mss. and appear to be necessary. (2) B. चेाप for सेाप ।
68. (1) B. विनेाप for पोनोप । (2) B. निरर्थकं for त्रिवर्गकम् ।

200 MĀNASĀRA
69. (1) J. हर्म्यैस्य । (2) I. स्यान्वतो for स्वामिना, B. समाना ।
70. B. प्रस्तरांत त्रयं सप्त प्रासाद' गं समोदयम् ।
71. I. सा for चा, B. मादि for चाधि ।
74. भित्ति must be amended by भक्ति on the analogy of lines 77, 80
(भाग), 82, 84, 93, 102, etc.
75. B. शेषार्धं for षोडश ।
76. J. इचैक for मेक ।
78. (1) I. B. भद्रकम्, J. निर्गमम् ।
79. J. omits the second half of line 79 and also the lines 80—82.
80. B. द्वारपाद ।
87. I. युक्तं वा, J. युतं वापि ।
91. For द्वेकभागेननिर्गमम्, B. द्वेकपादं परित्यजेत् ।
92. (1) B. omits lines 92—94. (2) Lines 92—102 are missing in
I. which have been preserved by J. and the other Mss., and appear to be
necessary here.
95. B. नन्दाष्टयाद ।
100. चतुर्भाग is obviously for चतुर्द्वार, compare lines 96, 106, etc.
104. J. चेक for मेक ।
107. B. J. नवो, I. नभो ।
111. B. होनादि for होनाधि । (2) B. नादिक् for दोर्धं ।
113. B. षष्ठ for चाष्ट ।
116. J. यथेष्टदीर्घो, B. यदष्टद्वार, I. यथादिद्वार ।
119. B. भित्ति for बर्हिः ।
121. C. कान्वितं for कायतम् ।
126. B. C. J. omit द्वारांशे ।
129. B. द्वादश मंडपं ।
130. I. J. चान्द्र for चान्तर suggested by the other Mss. and the sense.
131. (1) I. मास for वास suggested by J. and the other Mss., also
by reference. (2) B. चंतं, C. चोष्ट for चेष्ट । (3) I. दिङ्गत, J. दिग्गत, B. C.
निर्गत ।
132. C. उक्तदत, I. J. B. उत्तर ।

639):Wait, look at "Amarakosha": does it have a dot under s? Let's check the font: the font is Times-like. In British Raj Indological publications (like Manasara, Oxford University Press / Government Press), they often used "Amarakoṣha" with 'ṣh' (underdot on s). Let's look at "Amarakoṣha": Is there an underdot under s? Looking at:AmarakoshaThe 's' has a tiny dot beneath it! Look closely: yes, beneath 's' there is a distinct little dot:AmarakoṣhaorAmarakoṣa? There is an 'h' after 's': "ṣh". Yes! P. K. Acharya often writes "Amarakoṣha" or "Mānasāra"! Wait, what about pādain line 134? It has a macron over 'a':pāda. Line 158: हिमवान्निषधो विन्ध्यो माल्यवान् पारियात्रकः । गन्धमादनमन्ये च हेमकूटादयो नगाः ॥Line 154:154. (1) C. परियात्रकं । (2) I. मानकम्, J. मादनम्, C. मायवं ।Line 155:155. (1) I. का

202 MĀNASĀRA
171. B. वृच्च for भद्र।
174. B. शिखाद्य for सिक्थाख्य।
175. B. पञ्चभागेन योजयेत् for the second pāda.
176. (1) B. omits the lines 196—198.
(2) J. वांशेन for चांशेन।
178. I. निर्गमे, J. निर्गमश्च।
180. (1) I. J. ताङ्गुले for अङ्गुले। (2) I. चन्द्रमा, J. प्रपा and the other
Mss. पद्माख्य which is already mentioned in line 173; hence is the
necessity for emendation.
181. I. पचान्तं for पञ्चांश suggested by the other Mss.
183. Except the last word, B. leaves this line in a lacuna.
185. (1) B. भारहीनं for भागाधिकं। (2) I. पच for पि ष्टि suggested by
J. and the other Mss.
186. I. तद्धि, J. and the Mss. मूले च।
187. B. दुष्ट निर्गम for इष्टदिग्गत।
190. (1) भद्र is the name of a pavilion that has been mentioned in
line 184. (2) I. संयुक्तं, J. मित्युक्तं। (3) I. धाद्य, J. धान्य।
192. J. रकम् for अङ्गुरुकम्।
193. I. वसरं, J. and the other Mss. मण्डपं।
194. I. वाम्येसूर्वाश्च यामेव... for आयामे मध्यसूत्रात्तु वामे suggested by
J. and the other Mss.
195. I. कूटं वा, J. कूटाङ्क' ।
196. (1) B. ग्रीवा for शिवा। (2) I. यान्य, J. and the other Mss. धान्य।
199. I. एकविंश for चेकद्व्यंश suggested by J. and the other Mss.
200. C. द्वार, B. भाग for वार।
201. C. वाथ, B. पाद for वाधि।
202. J. अव, C. भद्र, I. भूपलिन्द्रकम्।
203. B. C. J. कुर्यात्तु भागेन मानं for the first pāda.
204. I. भवे, J. वृत्त, B. उक्त, C. तत।
205. I. द्वे बाथं for चेष्टदिग्वासं suggested by J. and the other Mss.

CRITICAL NOTES : CHAPTER XXXIV 203
208. I. J. वेदाख्यं for वेदाश्रं suggested by the other Mss. and the
sense.
212. B. J. कुड्यं मध्ये for पार्श्वयोर्मध्ये, C. leaves this in a lacuna.
213. J. पृष्ठस्यतरस्तुवा, B. पृष्ठतस्तुवा, C. पृष्ठतं तुवा ।
214. I. पञ्च for पार्श्व suggested by J. and the other Mss.
215. J. त्रि for द्वि ।
218. I. J. लि for न्धि suggested by the other Mss. and the sense.
223. B. C. J. विस्तारायामचोक्तवत्, I. विस्तारं चोक्तवत् ।
224. (1) I. नटाना for नाटकादि, J. नन्दना, B. नायेका ।
(2) J. प्रपाययेवं, I. प्रच्छागयेवं for प्रच्छादनं suggested by the other
Mss. and the sense. (3) I. प्रभा, J. प्रपा ।
225. (1) I. द्विभागे, J. द्विपागे । (2) B. कर्णकूटविशालकम् for the second
pāda.
227. I. (second) भद्र, J. पार्श्व ।
229. Lines 229—232 are missing in all the Mss. except I.
233. For हस्तिकम्, B. भागिकम्, C. J. भित्तिकम् ।
234. I. पक्षांशे तु for the first expression suggested by J. and the
other Mss., and the sense.
236. I. च, J. द्वि ।
237. (1) I. तत् वृथा for तत् प्रपा suggested by J. and the other Mss.
241. B. सपदष्टांग विस्तृतं for the second pāda.
244. (1) B. तत्समायाम, C. तत्पादायाम । (2) J. वा for च ।
245. I. वास्त्वार्थं for चोत्स्वार्थ suggested by J. and the other Mss.
246. B. कुर्यादारंगके, C. दारामके ।
247. I. षडंशं तन्, J. and the other Mss. षट् षडंशं तु ।
250. (1) I. न, J. द्वि । (2) I. वेदिकम्, J. वेदिका ।
251. J. वाह्मणं for दर्भाख्यं ।
252. (1) J. एकादशीक । (2) C. पत्रं for आयतं ।
253. (1) J. omits lines 253—258. (2) B. C. गर्भाख्यं for पक्षिस्तथा ।
256. (1) I. शेष for चेष्ट, suggested by J. and the other Mss. (2) B.
भाग for द्वार ।

204 MĀNASĀRA
257. I. दृशा for दृश्वा suggested by J. and the other Mss.
259. I. श्वाष्टमं for ष्टद्वयं suggested by J. and the other Mss.
261. (1) I. J. द्वार। (2) I. दृष्टदिग्गर्भ for चेष्टदिग्गत, J. निर्गत, C. चेष्ट
टक्क दिर्गत।
262. I. सख्यैर्वासन, J. गोसंघैर्वास।
266. C. वल्लुरिका, B. मल्लुका, I. मसूरिक for मसूरक suggested by refer-
ences.
267. This is omitted by all the other Mss. except I.
270. (1) Lines 270–299, and 302–4 are missing here in B., but
the lines 270–299, and 302–2, are found later.
(2) I. तत्सम, J. तद्भद्र।
271. I. चन्द्र, J. and the other Mss. द्वयं'श।
273. C. तत्स गन्धिका।
276. B. त्यन्था for म्पन्था।
277. B. C. J. शेषन्तथाङ्गलम, I. शेषाङ्गुलम् for the last expression
suggested by the obvious sense and the other Mss.
278. I. J. भ्रम, B. भद्र।
284. I. स्तथा, J. तुवा।
285. I. कुर्यान्तन्त, J. दन्तर, B. तदधै।
286. J. खलूका, B. खलुतिका, C. खलुरका। (2) I. पि, J. वृत for पि। (3)
C. द्वित्रि।
287. J. इचैक for मेक।
288. I. वव, J. भ्रम, B. भव।
289. C. पंचशद्वां, B. पंचगं for पञ्चांशं।
290. I. बहि देशेतुप्रभां, J. बहिर्देशे प्रपां, B. बहिद्वारे।
291. I. मूलिका, J. मालिका, B. नालिका।
292. C. तत्तशारणसंयुक्तं, B. मत्तवारण संयुक्तं।
293. B. कर्णे कुकर, compare line 305 where the reading is कंकरी
which seems to bear some sense.

CRITICAL NOTES : CHAPTER XXXIV 205
294. J. ममना, C. माल्या, B. मालिका, I. ज्याला, for मालिका suggested
by reference.
295. C. जले प्रह्यो, B. जाल पुष्पै ।
299. J. मध्याङ्गुखं, I. मध्यकर्णं ।
301. C. चादा, J. चानादी, B. शांतार्थं, I. चतुर्दा for चान्तर, compare
line 285.
304. I. एवं, J. भ्रम, B. भूम ।
305. I. कुच....ष्क, J. and the other Mss. तच्चतुष्कर्ण ।
307. C. परितो for पुरतः ।
309. B. C. विस्तारं for संयुक्तं ।
313. B. C. तदायतं for तदंशक ।
316. J. माल्याहुत, B. मालिकाभूमिरोतम् ।
317. C. देवेभ्यांतोकनं, B. देवेभ्यो लोकसंयोग्यं, I. J. देवाद्द्वावलोकनायोग्यं ।
319. C. द्वेक for चैक ।
321. B. दिकायतम् for धिकायतम् ।
322. B. C. पार्श्वेकं ।
323. (1) B. संबेतं, C. सम्वे तु for संज्ञे तु । (2) B. C. J. यजनार्थमुदो, I. यज्ञ-
मानार्थमो ।
327. I. वांश, B. नास, C. बान्वि, J. वास ।
329. B. C. द्विभि for त्रिभक्ति ।
331. (1) I. म्रति, J. and the other Mss. पृष्ठे । (2) I. J. मितम् B. C.
युतम् ।
332. J. निम्नग for निर्गम ।
333. I. भक्ति, J. भित्ति, ।
334. I. त्व, J. तु ।
335. I. धनाधिप, J. धनाद्वयं, B. धनधान्य, C. धनधानाख्य ।
336. J. मध्यकर्णांतं, C. मध्येन करखाद्युक्त, B. omits सं ।
337. (1) C. J. omit त of the opening word. (2) B. भादि, I. माधि,
J. भागाधि ।
338. B. कोशरला, C. क्रोचराक्ता, J, मंशमारला, I. मंशमात्मदि योगतः ।

206 MĀNASĀRA
342. (1) I. भ्रमरांशेन, B. भुवरांशेन, C. शृवारंमनु, I. भूरङ्गेन ।
343. I. धान्यागारमनास्वकम्, J. and the other Mss. धान्यागारमधनामकम् ।
(2) C repeats here the lines 342—345.
345. (1) C. त्रिकं द्वयंशके ।
346. I. प्रभा, J. प्रपा ।
349. I. तु मोनाथं for च मौमार्थं suggested by J. and the other Mss.
351. I. भागद्विभागेन J. भागेयुगांशेन, C. भागायतं ।
352. I. C. द्वि, J. द्वित्रि ।
354. (1) J. सुभूषणस्यार्थं विप्राणां ।
(2) I. विनाथ for पुंसवनाथ suggested by J. and the other Mss.
357. J omits lines 357—359.
358. (1) I. क्रि for भ्र suggested by J. and the other Mss., and the
sense. (2) I. च शोभनाया, J. and the other Mss. चोपनयना ।
359. I. वे ॰॰॰॰ दांश, J. वेदाष्टांश ।
360. I. मूलाथ, J. मूलाग्र । (2) B. C. त्रि for द्वि ।
362. B. पारकं, C. कारयेत्, I. वारकम् for द्वारकम् suggested by J. and
the other Mss.
365. B. कुड्यं वा, C. कुड्याह ।
367. I. तद्वि, C. द्वित, J. भूततद्वि suggested by the sense and the
other Mss.
370. J. द्वि, for the first न ।
371. J. श्रैक for मेक ।
372. I. द्वादशांशं for द्वारं suggested by J. and the other Mss., and
the sense.
374. (1) C. मंडपांगं च । (2) I. J. देवतासुर for देवभूसुर suggested by
the sense and the other Mss.
375. I. J. तन्त्रफलै for तलद्वारै suggested by other Mss.
376. I. दायमविस्तारद्वेवन्तु, J. द्वयाधिकायामं विस्तारं ।
377. I. त्वा, J. वा, B. C. च ।
378. B. खल्लूपिका, C. खल्लूरितं, J. खल्लुरिका, I: खल्लूरकम् ।

CRITICAL NOTES : CHAPTER XXXIV 207
379. B omits lines 379-381.
380. C. हल्प। In line 374 the name is again हर्म्यं।
382. C. रस for षड्।
384. I. महतशिखेन, J. परितोद्वयं।
385. (1) B. चलत, C. चांपत for चावृत। (2) I. C. भूवरा, B. भूपरा, J.
भूवृता। (3) I. भुवरानिन्द्र।
386. I. कल्पे for कर्णे suggested by the other Mss., and the sense.
387. I. मेकर्द्विञ्चि, J. चैकार्द्विचै।
388. I. मसुकाख्य for भृङ्गारारूय suggested by the other Mss., and the
sense.
393. I. मांसं, J. वांसं।
394. I. J. C. वार, B. पाद।
397. I. द्विशैतञ्च च, J. and the other Mss. द्वयंशीकं तत्र।
400. I. तथा, J. तदायतम्। ललाटे is apparently for ललाटमण्डपं, because
in all the previous instances the measure of the area is followed by the
measure of the pavilion; compare lines 406, 409, 414 and 499 where the
reading is चूलिहर्म्यं।
401. J. चाग्रे, I. वाग्रे।
(2) B. omits the next 27 lines.
404. C. काप्रे for वाग्रे।
405. I. तददष्टा, J. षडष्ट।
407. B. C. भागोक्तं, I. J. मार्गांशकं।
408. I. J. वार for द्वार।
409. This is omitted by C.
410. J. भूगतं, C. सूत्रकं for प्रागतं।
411. J. क्रम, I. तु।
417. I. ....कम्, J. निम्नलिन्दकम्, C. मंडपानांतु लिन्दकम्।
418. I. J. चरं for द्वारं suggested by the other Mss., and the sense.
(2) C. विस्तारे चायतायतम्, I. J. विस्तारं चाथ दैवतम्।
419. J. तद्वि भागेन।

208 MĀNASĀRA
421. (1) I. चायामं for कुर्यात् suggested by the other Mss., and the
sense. (2) J. भूवरि, I. ध्रुवलिन्द्रकम् ।
422. C. J. खण्ड for कक्षे ।
423. C. देवनाराम, I. J. देवतारं for देवारामं suggested by the other
Mss.
424. I. यत्.... J. यज्ञनार्थ ।
425. (1) I. शुभ, J. हुत । (2) C. J. मण्डपयोग्यकम् ।
426. C. नाटकाहितम् ।
427. C. तदेवकं for पूर्ववत्क्रमात् ।
428. C. omits त्रि ।
429. I. मेक for चैक suggested by the other Mss.
430. I. मर्त्य for मल्ल suggested by the other Mss.
432. I. पद्यां for पङ्क्त्या suggested by the sense and the other Mss.
433. I. बेदकम, J. वेदिका ।
434. (1) I. त्वोष्ण, J. दूदोष, B. एक । (2) I. प्रन्यास for प्रभ्यास suggested
by J. and the other Mss.
435. I. सर्वं for पक्ष suggested by J. and the other Mss. and the
sense.
436. J. नाय for न यु ।
437. B. C. युगांशेन, I. J. ते युष्मांशे ।
439. J. भ्रष्टका for भ्रष्टाष्ट ।
440. I. द्वित्रि for विवृ suggested by J. and the other Mss.
442. (1) B. omits this line.
(2) J. श्रहृयां, I. आवृतां for द्वयां suggested by the other Mss.
(3) J. मध्यमं for मण्डपं suggested by J. and the other Mss.
444. I. लिङ्ग, J. लिन्द for लिन्द्व ।
445. I. त्रंतु, J. त्रात्तु । (2) I. वामेन for वामे तु suggested by J. and the
other Mss.
446. This is omitted by all the other Mss. except I.
448. For कोष्ठं, J. कूटं ।
449. B, जन, J. जलं ।

CRITICAL NOTES : CHAPTER XXXIV 209
458. J. सम, C. श्रव, I. भव ।
465. I. मण्डपा, J. मध्यमा ।
466. B. C. पुरतः for पुरश्च ।
467. (1) I. कण्ठेष्ट for कर्णेष्ठ suggested by the sense and the other
Mss.
(2) I. repeats the lines 463—464 between 467 and 468;
this repetition does not seem to have any bearing here.
468. For विधानं विविधाननम्, J. वातायनं वा विधायकम् ।
474. B. मंडपंपं, C. तत्समं for षड्भागं ।
477. I. वनात् for वशात् suggested by J. and the other Mss., and
the sense.
478. B. चिश्रुपाथं, C. श्रोरूपाथं, J. I. श्रोरूपाथे ।
479. I. वेदा for देवा suggested by J. and the other Mss.
487. (1) J. तुल्या for तुला। (2) I. न्तु for र्थ suggested by J. and the
other Mss.
490. J. विस्ताराद्वे, C. विस्ताराष्टक ।
492. (1) I. हम्र्याङ्क for मण्डप suggested by J. and the other Mss.
(2) I. पञ्चाङ्गरङ्गकम् for the second pāda suggested by the other
Mss.
494. Between lines 494—5, J. repeats lines 491—492.
495. (1) I. तद्वि, J. and the other Mss. द्वित्रि । (2) J. भ्रमरा, B. भूपरा,
C. भुव वरा, I. भूवावृतलिन्द्रकम् ।
496. (1) I. दिक् for दिक्षु suggested by the other Mss. (2) I. J. द्वारख,
B. वारण, C. वारांकखं, भवेत् ।
497. I. मस्तिनास्ति for हस्तिहस्त suggested by J., and the other Mss.
499. J. चूलो, B. भूत, I. चूल ।
501. I. प्रसाद, B. प्रासाद, J. प्रपादि ।
502. I. प्रभां for प्रपा suggested by the other Mss. and reference.
503. I. J. नाटकाविस्तरं पञ्च, C. नाटकं वा प्रस्तरं स्यात् ।
505. (1) I. संद्यु, J. कैयुं । (2) I. प्रभा for प्रपा, see note 502 above,
14

210 MĀNASĀRA
506. (1) B. C. J. प्रनुखे, I. प्राङ्मुखे । (2) I. कले for कर्णे suggested by
the other Mss. and the sense.
509. B. J. वत्सराक्षरा, C. तत्स्यादपरोक्षरा, I. तत्स्वराक्षरा ।
512. I. हस्त for वास suggested by J. and the other Mss., and reference.
514. (1) I. omits lines 514—516, which have been preserved by
all other Mss. and are required here.
(2) B. C. वार, J. वारे ।
518. I. नयांशं for न वासं suggested by J. and the other Mss.
520. I. चाष्टनिर्ग for चेष्टदिग्ग suggested by J. and the other Mss.
521. (1) I. ष्टद्वा', B. C. द्वारष्टां, J. द्वादशा । (2) B. C. वाटकं for वारकम् ।
522. (1) I. J. द्वित्रि, B. C. द्विभागेन तु । (2) I. वांशं for वासं suggested
by J. and the other Mss; compare, note 518.
524. B. C. J. विस्तारायामं, I. विस्तारमायतं ।
525. (1) I. कतां for कैकां । (2) C. मंडपं चलिन्दकम् ।
529. (1) B. मानकं, C. तारकं, J. सवारकं for वारकम् ।
532. I. ....स्त्वात्तु, J. and the other Mss. सूत्रं तु ।
533. I. स्त्रिविशाल, B. त्रिविशाल, J. श्रीबिशाल ।
534. B. पंच for यतः ।
536. (1) समा for बासमा suggested by J. and the other Mss.
(2) I. मुदौ, J. मो ।
537. B. पृष्ट वारं च, C. पोरं च ।
538. (1) I. J. वॉर, C. पोर । (2) I. हरितः for परितः suggested by the
other Mss.
539. I. मंस for वांस suggested by J. and the other Mss.
541. (1) I. J. एकं for एवं suggested by J. and the other Mss.
(2) I. J. नामस्य, B. मानं स्यात् । (3) I. J. पञ्चसा for पचना, B. पंचमा ।
Compare line 545, वैश्य seems to be a misreading for ब्राह्मण, who is not
mentioned at all.
542. C. J. दीर्घे तु for दीर्घेषु ।
543. C. अन्यत् क्षत्रिय, I. J. अन्यक्षुद्रं ।
546. (1) I. J. स्त्रि for चि, B. वि ।
(2) B. मिष्ट दिग्गत, C. दोर्घगत ।

CRITICAL NOTES : CHAPTER XXXIV 211
547. B. J. जाति, I. यनि।
550. For माभा, J. चाभा।
551. I. J. युक्तं for युक्त suggested by the sense, and the other Mss.
553. B. C. J. तदेव for त्रिवक्त्रं।
554. I. मौलिकं.........for षण्मुखं मैरालकं suggested by J. and the other
Mss., and the sense.
556. J. C. सर्वे for सर्वं।
557. (1) C. सर्वाश्रं, I. J. समश्रं वायुधायामं for समश्रं वायनायामं suggested
by the other Mss. and the sense. (2) B. C. यथा for युग्म। (3) C. भित्तिकामं।
560. B. C. मध्ये, I. J. मुख्ये।
561. B. सर्वेषां for सर्वाङ्गं।
563. (1) B. J. यथागारं।
(2) C. द्विगुणाद्यदं दायतं, I. J. द्विगुणात्येर्थकायरतम्।
565. I. खर्पंट for खर्वट suggested by the other Mss. and reference
(see chap. X).
567. I. मर्गेन्तु for मार्गेषु suggested by J., and the other Mss.
568. I. प्रभाङ्गं for प्रपाङ्गं suggested by the other Mss. and reference
571. I. तुस्त्रं क्षित्रेविशाशुद्रकं, J. शूद्रेविशाञ्चाक्त।
575. I. J. चोक्तद्विप्रजात्यादिचोक्तं।
576. B. J. सर्वथा, I. सर्वदा। (2) B. J. मीयात्।
Colophon :—I. पञ्चत्रिं, B. एकोनचत्वारि, C. leaves this in a lacuna, for
चतुस्त्रिंशो, suggested by J. and the context.

CHAPTER XXXV

1. H. भूपतौ for भूसुर ।
2. I. सर्वत्रामवि, for सर्वोन्नामपि suggested by all other Mss.
3. (1) G. दंडक्त। (2) C. प्रस्तरं for स्वस्तिकं । (3) H. वर्धमानश्च पद्धविबं ।
4. I. C. वर्त for वर्ध suggested by the other Mss.
5. B. सर्वेभ्यः for समारभ्य ।
6. C. omits lines 7—10
7. I. त्रिरांशं for कराग्तं, J. करान्तं ।
8. B. नच for सप्त ।
9. (1) C. द्विहस्तारं for करान्तं, । (2) B. पाथर्थ, C. पादार्थ, H. पार्थ G.
   पादात्यर्थ, J. पादाध्यर्थ for सप्तथा ।
10. I. J. C. स्यार्धा for दस्ता suggested by B. G. H.
11. This line is missing in all Mss. except G. H.; obviously it is
    necessary here.
12. I. C. स्तिकर्मैणलिङ्ग for स्वस्तिकं मौलिकं suggested by the other Mss.
13. I. C. त पदा for च तप suggested by the other Mss.
14. I. C. चन्तं, B. C. H. चार्थे, J. दार्थे ।
15. (1) I. वापिका, J. वोथिका, H. वाका, B. वेदिका, G. वाधिका ।
16. (1) H. वावधि for वा समाधिक्स्यं । (2) G. शालायांच for शालायामं ।
17. C., the first pāda, and H. the second pāda, leave in lacunæ.
18. I. चोद्यम् for the last word supplied by the other Mss.
19. B. omits lines 25—29.
20. I. निति, J. भक्ति, G. H. भिक्ति, C. विस्तारद्विगुणोन्नतम् ।
21. (1) C. G. H. चादिभूमे, I. J. यदिभुति ।
    (2) I. पादादि J. पादादोन्र । (3) J. omits षट् । (4) G. वषत् for षट् ।
22. J. दशांशं ।

CRITICAL NOTES : CHAPTER XXXV 213
29. (1) B. अत्यंत, G. अत्यर्द्ध, H. अर्द्ध, I. J. अध्यर्ध obviously for अध्यर्धे ।
(2) I. मूर्ध्वं, J. चार्धं । (3) C omits the last word.
30. I. C. leave the first pāda in a lacuna, which has been preser-
ved by all other Mss.
31. (1) I. मस्त्यक for मस्तक suggested by all other Mss. and the
sense. (2) C. शिरेर for शिखे, and omits the second pāda and then notices
अस्मिन्स्थले पत्रमेकं न्यूनं, but refers to it later.
32. C. omits वैश्य ।
34. C. यौधानां, G. H. बौद्धानां, I. J. सौधानां ।
36. (1) B. omits lines 36—153.
(2) I. जात्य ह for जात्यादि suggested by the other Mss.
37. C. G. H. चूल for चूलि ।
40. I. शालायत् for शालायाः suggested by the other Mss.
41. I leaves here the second pāda in a lacuna, which has been
preserved by all other Mss.
42. I., for the first pāda, the second pāda of the preceding line.
43. I. बेदा for देवा suggested by J. and the other Mss.
44. (1) I. G. H. शालायां, J. शालायाः । (2) I. leaves the second pāda
in a lacuna, which has been preserved by all other Mss.
45. I. द्विजात्यादिति सर्वेषां for शालायामे तु वासं च, J. मेत मासं, C. नामेकं
वासं ।
46. I. यं स्यामोटद्वारमभिस्रृतम, J. शालायां सव्यवासं प्रकल्पयेत्, C. सर्वेषां
सव्यैतुर्पासं, G. सव्ये ।
47. I. omits lines 47—49, and J. omits lines 47—48. These are
necessary here : the description of the दण्डकशाला is given here, which
would have been otherwise missing. This passage has been preserved
by all other Mss.
50. I. खपति for स्वस्तिक suggested by the sense and the other Mss.
51. I. अनन्तु, J. अन्ये तु ।
53. C. च विना, I. J. चैकनाशनम् ।
54. C. leaves this line in lacunæ.
55. G. H. मौलिकं तद्बुदौ, J. I. मौलिकांन्तमुदौ ।

214 MĀNASĀRA
56 I. वृत्ये ऽ for प्रत्यगु suggested by the other Mss.
57. (1) C. G. H. अज्ञानेन, I. J. आग्नेयेन। (2) I. भांगश्च सर्वतोदयम् for
योऽरुचेत्सर्वदोषकम् suggested by the other Mss.
58. J. G. H. च, I. वा।
59. J. अध्यक्षशं, C. अध्यक्षकानां तु सर्वे, I. G. प्रत्यक्षाक्षं, H. अस्ययाबातु।
60. G. H. क्रियात्मकम्, C. त्रिशास्तकम्, I. J. कियान्तकम्।
61. I. मोरितम्, J. and the other Mss. चोक्तवत्।
62. I. संयोगयन्तु, J. and the other Mss. संयुक्तं तत्।
65. I. मेवमुक्तानि पण्डितैः, (which is the second pāda of line 69 omit-
ted by I.), for संयोगं वर्द्धमानकम् suggested by all other Mss.
I. omits the next four lines which are obviously necessary
and have been preserved by all other Mss.
66. J. परित्याय च, G. H. ......पर्य च, for the last expression.
68. G. H. शूर्पकं, C. पूर्व्वकं for दीपकं।
69. G. H. चतुर्मुखे।
72. (1) C. G. H. घनसन्धि obviously for प्रसन्धि, I. J. अनुसन्धि। (2) I.
सन्धि च for सन्धिश्च द्वि suggested by J. and the other Mss.
73. I. दिशालं for द्विसन्धिः suggested by the sense and the other
Mss., G. H. द्विद्वि सन्धिः।
74. I. षट्द्वि सप्तविशालाच for षट्सन्धिः सप्तशालाश्च suggested by the
other Mss. and the sense.
75. C. भूपानां, G. H. भूमनाम् for भूमिकम् ।
76. I. अधिराज; J. अधिराज, G. H. आदिराज।
77. C. बककादि for the first expression.
79. J. दण्डकादि चतुष्टयम्, I. दण्डकास्वस्तिकात्तम् ।
84. I. पतश्च, J. पथ च ।
86. I. दगडका, J. दण्डकं।
89. I. विस्तारमे J, विस्तारे चै, C. G. H. द्वेक।
90. (1) G. H. दृष्टदिग्गतभागं for the first pāda; C. omits this line.
93. I. चेष्टकादि, for वेदिकाद्यै suggested by J. and the other Mss.
94. J. वतिका, C. पतिका, G. यामिका, H. पदिका for प्राकारा suggested
by the other Mss.

CRITICAL NOTES : CHAPTER XXXV 215
96. (1) I तद्....स्यो for ललाटे द्वितयस्यो suggested by J. and the other Mss.
(2) I. गण्य, J. and the other Mss. खण्डित ।
97. (1) I. J. पण्डि, C. पिण्डलाशल्यकं । (2) I. जनाष्टकम् for the last
expression.
100. (1) C. G. H. मुख्य for मूले । (2) I. J. वार for द्वार, C. पार ।
101. I. J. द्विनेत्रे obviously for द्विनेत्रा ।
107. For यथामूलंतु, J. द्वारंमूलाग्र ।
108. (1) वासनं द्वि for वासं तदंश suggested by the other Mss.
109. I द्विशमेकसमा, J. and the other Mss. वंशाग्रे रङ्गसं ।
110. C. J. G. H. प्रतिस्थाणै ।
111. (1) G. H. मध्यात्तु । (2) C. omits the second pāda.
112. I. अथैं for अथैनं, G. H. चायते तेन ।
113. C. वासमेक ।
116. C. द्विचतु for द्विचतुर्भाग ।
117. (1) C. G. H. मुख्य for मुख । (2) C. G. H. द्विचतुर्भागतदायतम् for the
last expression.
120. (1) G. H. omit चैक । (2) C. द्विवि for द्वि ।
122 I. स्तम्भान्, J. स्तम्भं ।
123. I. J. सार, C. H. वार, G. पार, and द्वार in the other Mss.
124. I. जमा for जाल्य suggested by the other Mss.
127. C. G. H. द्विवासं for वा वासं ।
130. C. तत्परितः कुड्यसंयुक्तं व्याघ्रिवातायनतुवा ।
133. C. चतुर्दिक्षु समायुक्तं for the first pāda.
134. C. G. H. खरण्ड for कण्ठे ।
135. (1) I. शालकूटा, J. कूटशाला । (2) I. भूषण, J. भूषित ।
137. C. G. द्विभागं, I. J. त्रिभागं ।
140. I. जनारकम् for जनार्हकम् suggested by the sense and the
other Mss.
141. I. C. द्विशं, J. G. द्वंशं, H. वंशं ।
142. C. G. H. द्विचतुर्भागेन ।
143. I. स्या द्विद्विभागेन नैऋते for स्याच्चतुर्भागेन योजयेत् suggested by the
sense and the other Mss