मानसार शिल्पशास्त्र (प्रसन्ना कुमार आचार्य - प्राचीन भारतीय स्थापत्य, नगर-नियोजन व मूर्ति-शिल्प महाकोश)

CRITICAL NOTES : CHAPTER XXXIII 189
170. I. सतम for सतका suggested by J. and the other Mss.
171. I. सो for चो suggested by J. and the other Mss.
174. J. शिखा for शिखो ।
176. I. मात्रं तत् for मानं यत् suggested by J. and the other Mss.
177. J. वेदिकादि ।
178. (1) J. चतु for द्वित्रि । (2) J. मात्र for नेत्र in सतनेत्र ।
180. J. द्विभागं for षड्भाग ।
181. J. वाधप, I. वा पाद्, the other Mss. वाथ ।
183. J. प्रस्तार for प्रस्तर ।
185. I. च ऊ for स्याच्चो suggested by J. and the other Mss.
186. J. सार्धं च, I. पादोर्ध्वं ।
188. J. शिर for second गलं ।
190. J. ललाट for द्वितलं ।
197. J. मानं चो for मानेन ।
201. J. त्रिभागं शिर for द्विभागं शिखर ।
202. I. ए for चै suggested by J. and the other Mss.
206. I. नये for स्यने suggested by J. and the other Mss.
208. J. जन्मादि for विस्तार ।
209. J. त्रयो for त्रिधो ।
210. J. अर्धान्त for सार्धं तु ।
215. I. न्यपिच for स्तूपि suggested by J. and the other Mss.
217. I. तं च for तच्च suggested by J. and the other Mss.
218. I. कास्त... for कांशं त suggested by J. and the other Mss
224. I. द्वे, J. and the other Mss. ध्व ।
225. (1) I. दोर्घादण्डैव for तीयाङ्गोक्त । (2) I. सिद for सार्ध । (3) I.
घतो for प्रति । All these are suggested by J. and other Mss
226. (1) I. मञ्च for पञ्च । (2) I. दामं for यामं suggested by J. and the
other Mss.
227. J. अन्य for चन्तिम ।
230. J. च तद्विभक्तं for तद्विभजेत् ।
231. (1) I. तदर्धे, J. and the other Mss. तदंशे । (2) J. द्वितीयकम्, I.
द्वितीयके ।

190 MĀNASĀRA
232. (1) I. शिवान्त for शिवांशान्तं suggested by the sense and the
other Mss. (2) J. चोर्ध्वं for तदूर्ध्वं ।
234. J. omits lines 234, 235.
237. I. कान्तो for कान्तौ suggested by J. and the other Mss.
238. J. भागिकैः ।
245. J. वशेयेत् for भवेत् ।
249. (1) I. काङ्घ्रि for कांक्ष suggested by J. and the other Mss.
254. I. वन्द्यं for पङ्क्त्य suggested by J. and the other Mss.
261. (1) I. त्रितलात् for त्रितले suggested by J. and the other Mss.
(2) I. तुङ्गादि for वस्तुङ्गं suggested by J. and the other Mss.
262. For सार्धांशं, J. सार्धभाग ।
263. J. दीर्घं for तुङ्गं ।
264. I. द्विंशादि for द्वयांश suggested by J. and the other Mss.
265. J. कं जंगामस्था, I. जमया मभा for ह्यंशका जङ्घा suggested by
the other Mss.
266. (1) I. द्वा for धी suggested by J. and the other Mss. and
supported by usual proportion. (2) I. त्यु for द्यु suggested by J. and
the other Mss. (3) I. ऊर्ध्वं for चोर्ध्व suggested by the other Mss.
267. I. तुष्टा for तुष्ट्य suggested by the other Mss.
268. I. प्रागुक्तवत्तुदृष्टं, J. and the other Mss. पूर्ववदुद्दिष्टं ।
270. (1) I. गो for गं चे suggested by J. and the other Mss.
(2) I. हि for ह्यं suggested by J. and the other Mss.
272. J. बन्ध्यां for द्विशकं । The intended measure must be less than
four and greater than three as implied by lines 271 and 273.
274. I. पादेन for पादोन ।
279. J. and the other Mss. सत्रि, I. स्रोव ।
285. I. सार्ध for स suggested by J. and the other Mss.
292. J. संयुतम् ।
299. J. तु for च ।
300. I. धातांशं apparently for धात्वंशं, J. भूतांशं ।
301. I. एकाद्या for एकमात्रवृत suggested by J. and the other Mss.
306. I. सान्तरालं for चान्तरालं suggested by the other Mss.

CRITICAL NOTES : CHAPTER XXXIII 191
310. (1) I. भक्तिकामिकिमेकांशं for the first pāda suggested by the
other Mss. (2) I. चन्द्रकम्, J. लिन्द्रकम् for लिन्दकम् suggested by the
other Mss., and the sense.
312. I. हार for द्वार suggested by the other Mss. and references.
314. J. बाह्यावृत ।
316. (1) मुख is apparently for मुख्य which is called महा in line 322,
and is suggested by line 314. (2) J. शेषेषं for शेषं तु ।
317. I. विधीयते, J. रिहोच्यते ।
319. I. वृधा, J. पृथु ।
322. I. श्रियं, J. त्रयां but it must be पञ्च as suggested by lines 311,
312.
323. I. सान्तराल for चान्तराल suggested by the other Mss.
326. J. देशके for देशेषु ।
329. J. भित्ति for हर्म्यं ।
331. (1) J. भित्ति for भक्ति । (2) I. द्यु for दु suggested by J. and the
other Mss.
332. I. चित्र for द्वित्रि suggested by J. and the other Mss., and the
sense.
334. I. एवं for शेषं suggested by J. and the other Mss. and the sense.
336. J. गेहवत् for गर्भगेहके ।
337. I. हार्म्यार्धे for भित्त्यर्थ suggested by J. and the other Mss.
338. I. तत्र for मद्र suggested by J. and the other Mss.
339. I. प्यं for दृश्यं suggested by J. and the other Mss. and the sense
340. J. कोष्ठे for कोष्ठं ।
344. (1) I. सान्त for चान्त suggested by the other Mss. (2) J. त्वन्तु
for मध्य ।
346. I. द्वारम for द्वयोर suggested by J. and the other Mss.
347. J. सैकं, I. एवं obiviously for एकं ।
348. I. श्वा for बाह्य suggested by J. and the other Mss.
351. I. मध्ये for मध्य, suggested by all other Mss.
355. B. वद्या, J. वत्त्वा for वदा ।
356. (1) B. षष्टस्याद्यर्धकं, J. छक । (2) J, यत्तु ।

192 MĀNASĀRA
357. I. संयुक्तं for सीमान्तं suggested by J. and the other Mss. and the
sense.
358. B. संघिरन्ध्रो, J. मध्ये for चायमिदं ।
360. B. नांलि for नाल ।
361. B. बाह्यं शतांशेन ।
363. (1) I. अन्तस्था for स्त्व suggested by J. and the other Mss.
(2) B. मजसन्दिंको ।
364. (1) For तद्भूयोवा, B. तद्प्रयोवा । (2) B. नालकोष्ठि सकान्तके for the
last expression.
365. I. J. विमुह्यताम् for विचक्षणः suggested by the other Mss and
the preceeding references.
367. B. लिखित द्विललाटे वा for the first pāda.
368. I. चप्र for चत्र suggested by J. and the other Mss.
369. I. राम्तकः for कम् suggested by J. and the other Mss.
370. (1) J. रेकेन । (2) B. omits this line.
371. B बंद, J. पाद्र for भाग ।
372. (1) I. प्रख J. and the other Mss. मुख । (2) J. तोळं, B. लोलां
for तौलि ।
373. J. पदवासायते, B. पठ, for पादं ।
374. B. यंत्रिक्रं for जयन्तिकं ।
378. (1) B. चायसे for चायनं । (2) B. दिक्कं for त्रिकं ।
379. B. द्विन्न्रि for भित्ति ।
383. I. J. यानं for द्वारं suggested by B. and the other Mss.
384. (1) I. पादेन for मार्गेन, B. suggested by J. and the other Mss.
(2) B. leaves this in a lacuna.
386. B. चतुः पञ्च तु ।
387. J. भागं तु for भागेन ।
393. B. शेषं तत् for शेषांशं ।
395. (1) J. मध्ये for मध्य । (2) I. भूतांशे, B. J. भूतांशं ।
396. I. पङ्किभागद्वयंतथा, (this belongs to a later line omitted
by I). J. प्रथवंशाधिकायतम्, B. यथा पार्श्व दिगायतं ।

CRITICAL NOTES : CHAPTER XXXIII 193
397. The lines 397—400 are missing only in I. They have been
preserved by all the other Mss. and appear to be necessary.
402. I. J. चया for तया suggested by B.
403. I. परितश्शेषं ।
412. I. स्तृतम् for स्मृता (which is more grammatical) suggested by
the other Mss.
413. B. भागार्थं for भागे तु ।
414. B. नालि for नालं ।
416. B. मध्यमद्वांशं for पकांशं ।
422. I. मध्यर्थ, J. मध्यर्ध, B. मध्य obviously for मध्यर्धे ।
425. I. J. अन्तराष्ट, B. अन्तराल ।
427. B. मध्ये मध्योर्ध्वं भद्रे चतुर्भागं ।
429. B. कर्णाटधिकमायामं for the first pāda.
430. B. omits lines 430—433.
433. J. देवभागं तदायामं ।
436. J. omits lines 436—438.
437. B. प्रस्तरं भागं for विस्तारं सप्तभागं ।
438. B. तु नासिकं for च नालिका ।
439. I. शातं for शतं suggested by J. and the other Mss.
440. (1) I. तु for द्वि suggested by J. and other Mss. (2) I. अन्तरालयोः
for चान्तरालकम् suggested by J. and the other Mss.
441. (1) J. मध्यमे for मध्य । (2) कोष्ठं is apparently for भद्रं as impli-
ed by line 440. (3) I. त्रि······हारं, J. त्र्यंशं हारं, B. अंश भागं ।
443. B. adds शालायां before कोष्ठ ।
444. I. बाह्य, J. and the other Mss. बाह्या ।
446. I. कोष्ठके for कोष्ठकम् suggested by J. and the other Mss.
449. (1) B. चाश्व for हारस्य । (2) I. ······यतु for अनुशाला वि suggested
by J. and the other Mss.
450. I. ययेहारं, B. योश्चहारा for द्वयोर्हारं suggested by J. and the
other Mss.
453. B. शेषं तु नलिकं for the last expression.
454. J. मूलां for मुखां ।
13

194 MĀNASĀRA
458. B. चतुर्थस्यायतं for चतुर्दशायतं ।
459. J. तदायामे, B. तथाष्टांशं ।
460. I. साष्ट for चाष्ट suggested by J. and the other Mss. and the
context.
461. I. कालि for नाळि suggested by reference and all other Mss.
462. (1) B. पंचांश for तद्बाह्ये । (2) J. दि मानक्रम्, B. कूटं तन्मध्यमानकं for
परितश्चांशं ।
464. J. यापि for वाथ ।
467. J. अनुयुक्, B. अनुयेत् for चानुशालकम् ।
468. B. बाह्यार्ध for अध्यर्ध ।
469. (1) B. अष्ट for कोष्ठ । (2) J. शरांश for रसांश ।
475. B. शायतं च चतुर्दशायतं तथा ।
476. (1) I. यदा for पक्षा suggested by J. and the other Mss. (2) B.
तथा for तदा ।
478. I. भाविकम् for भूतभागिकम् suggested by J. and the other Mss.
479. (1) J. भागिके for भागिकम् । (2) B. omits this line.
480. I. द्वि for द्व suggested by J. and the other Mss.
484. (1) B. पादं for भागं । (2) B. खंड for कर्ण ।
485. B. चार्ध for चाथ ।
486. B. तथैव च, I. J. सहैव च ।
488. (1) B. तले for शाले । (2) B. कार्यगोपुरे ।
489. I. J. गोपुरं त्रितलं न्यासं, B. तथा त्रितलविन्यासं ।
490. J. मेकैक for चैकैक ।
492. I. स, J. वि, for द्वि suggested by B.
493. B. तत्सभागं कृतं ।
494. (1) J. omits the lines 494—495.
(2) B. तद्विघ्रि for तद्बहिः । (3) खंड for कर्ण ।
495. (1) B. तस्मादधा । (2) B. देशे, I. J. वैशो ।
497. B. शलाष्टकं ।
498. (1) B., second pāda, विन्यासं पूर्ववद् भवेत् which belongs to line 502.
499. (1) B. omits line 499—502.
(2) I. आसम् for चायामम् suggested by the other Mss.

CRITICAL NOTES: CHAPTER XXXIII 195
500. J. षोडशान्तं ।
502. J. तदायाम for चायाममिति ।
503. I. J. द्वात्रिं, B. स्याद्त्रिंशत् ।
504. B. पंक्ति विंशांशं च ।
505. B. भक्तोकं for त्रिवर्गकम् ।
506. B. मध्यभद्रकं for वार्थरुद्रकम् ।
508. (1) I. तन्त्सालं'''''''' for चान्तरालं च suggested by J. and the other
Mss.
(2) J., second pāda, कक्षेकूटं विशालकम् ।
509. I. मध्यकाला for मध्यशाला suggested by J. and the other
Mss., B. अंतरालं ।
511. B. द्विद्वि for द्विभागं ।
514. I. सान्त, B. शान्त, for चान्त suggested by J. and the other Mss.
515. J. लता for वल ।
516. (1) Before this line C. notices, यस्मिन्स्थले पत्रद्वयं न्यूनं ।
(2) B. C. J. खण्ड for कर्णे ।
519. I. भद्र for पक्ष suggested by J. and the other Mss., भद्रशाला is
already mentioned in line 518.
520. (1) I. निला for नीडा suggested by J. and the other Mss.
(2) I. वा सा for वापि वा suggested by the other Mss. and the
sense.
521. B. प्रति, C. प्रती, J. पोत ।
523. B. C. ललाटे for शालातटे ।
525. I. नवांशांशम, J. रंम for रंग्मं ।
526. B. तस्सादादा, J. तस्साददा ।
527. I. पतद्भू for वेदभू suggested by J. and the other Mss., and the
sense.
529. For भक्तितः, J. भागतः ।
531. (1) B. C. J. खण्ड for कर्णे । (2) B. वर्गाकारकम, C. कांचतंवर्गं ।
534. I. नां च''''''''पूर्वो for नानां चतुर्मूभ्यु suggested by J. and the other
Mss.
535. B. C. J. मांसं for प्रवेशं ।

198 MĀNASĀRA
536. B. पृथरेवच, C. प्रतिरेववा ।
537. I. J. सालं शेषं विदक्षिकम्, B. सावशेषं प्रभद्रकं, C. सावंशेषं शवेदिकं ।
538. I. ग्रीवत्तु for तद्ग्रीव suggested by B. C., J. त्रियंशं ग्रीव ।
544. J. तद्द्विभागत्रिभागं ।
546. J. पञ्चभागैक ।
550. (1) I. महा for मध्य suggested by J. and the other Mss., and line
549. (2) J. फलि for मौलि ।
552. J. स्तूपिकानां सुवृत्तकौ, B. स्तूपिपिकं नासुवृत्तकं । C. notices here
अस्मिन् स्थले पत्रमेकं न्यूनं and omits the next 34 lines.
554. (1) I. J. भोग B. C. भोगाख्य । (2) I. जयत्तम्, J. जयासकम्, B.
जयं तथा ।
555. (1) I. नासार्क, B. नाशाकं । (2) I. त्रि, J. श्रो, B. ग्रो ।
556. B. विषुक्तं तर्मितिमृतं for the second pāda.
557. (1) I. उभ for इन्द्र suggested by J. and the other Mss. (2) I.
काश for कश्य suggested by J. and the other Mss.
558. B. omits विना and reads in its place नाशिकां ।
559. I. स्कन्धगन्तं for स्कन्दकान्तं suggested by J. and the other Mss.
560. I. नत्र for तत्र suggested by J. and the other Mss.
561. (1) B. श्रोकरं for शिखरं । (2) B. करि, I. ककरि, J. ककैरो ।
566. B. सर्वस्य for the first word.
568. I. वातायमानं for वातायनानां suggested by all the other Mss., and
the sense.
569. B. वास्तुनां for the last word.
570. B. अवाता for the first word.
571. (1) B. कृतं संतु, J. कृतोतां for the first word.
(2) I. हेष्यते, J. शेष्यते for होष्यते suggested by the other Mss. and
the sense.
572. B. सालकं for जालकं ।
573. I. कं विचारयेत्, J. कवदाचरेत् ।
574. B. पादिद्वयं युक्तरा for the first expression.
575. B. स्थापकानां for जालकानां ।

CRITICAL NOTES : CHAPTER XXXIII 197
579. (1) The न at the beginning before कुर्यात् has been left out
by J. (2) B. J. पट्टिकायामथ्ये । (3) B. J. चैाव सर्वं ।
581. J. गवाहीनं, B. कृपापानं ।
582. (1) B. यक्कि । (2) I. गमाक्षं for गवाक्षं suggested by the other
Mss.
584. (1) I. J. न्यन्न for न्यंस suggested by the other Mss.
585. (1) I. कूपं for रूपं । (2) B. मह्यापि ।
587. (1) B. मेवं for मेकं । (2) I. चित्रा, J. धवा ।
588. (1) I. नभाववास्तुनामावात्, B. नागवेदाष्टभागं वा, J. नागं स्यात्, C.
नागं वा । The first expression must imply the figure sixty-four (c.f.
lines 586, 589, and Chapter VII).
593. B. J. ग्रीव for ग्रीवे ।
595. J. देशिकः, C. देशिके ।
600. J. विदितं, B. C. विवृतं, I. विहृतं ।
Colophon :—C. एकषष्टितमो, B. षट्त्रिंशो, I. चतुस्त्रिंशो, for त्रयस्त्रिंशो
suggested by J. and the context.

CHAPTER XXXIV

1. I. J. मण्टप, sometimes the usual form मण्डप, which without
   further reference, is adopted in the text.
2. J. भिन्नि for भित्ति ।
3. I. J. प्रभा for प्रपा suggested by the other Mss. and the sense.
4. (1) I. J. C. भक्त्या, B. भिड्या । (2) I. भक्ति, J. भिन्ति ।
5. (1) I. J. C. भक्ति, B. C. भित्ति ।
6. (1) B. वंशां, C. वर्गं for वंशं । (2) I. प्रभान्त for प्रपाङ्ग suggested by
   J. and the other Mss.
7. C. पदपादस्य, B. पूतंदारुञ्च for घातपाद ।
8. (1) C. क्लिम्बे for अन्यैः । (2) B. C. हेमान्त ।
9. B. दृमोत्तसं, डमोक्तवत्, I. J. कमोत्तरम् ।
10. I. प्राप्त for प्रपा suggested by all the other Mss. and references
    and sense.
11. (1) C. यथाबाला, I. तथालाम ।
    (2) I. दुस्तम्भे, J. and the other Mss. द्रुमै ।
    (3) B. वंशं तत्, C. द्वादशेवत् ।
12. B. मानयेत्, C. पातयेत् for घातयेत् ।
13. B. C. वेणुभिः I. J. वेदमैः ।
14. I. वंशकञ्चोर्ध्वं तत् कुर्यात्तद्विचक्षणः (which apparently belongs to
    line 28) for तिर्यग्वंशं चोर्ध्वं तद्वोर्ध्ववंशकम् suggested by J. and the other Mss.
15. I. omits lines 25—28 which have been preserved by all the
    other Mss., and are required there.
16. B. C. प्रपांगं च प्रपाश्चैतत् प्रपाकुर्याद्विचक्षणः, J. प्रवालं वै तत् ।
17. I. J. पृथगेववा, C. प्रथमेववा, B. पृथुगेहके ।

CRITICAL NOTES : CHAPTER XXXIV 199
30. I. प्रभा for प्रपा suggested by all the other Mss. See note 19
above.
35. I. वस्त्वन्तर, J. and the other Mss. बाह्याभ्यन्तर।
40. (1) I. अग्निकार्यार्थे for तथा च स्नान, B. C. चास्नान। (2) I. omits lines
36 and 37 (to the latter of which belongs the sense of अग्निकार्यार्थ) which
are required here and have been preserved of by all the other Mss.
46. (1) J. स्थापन, C. सपन, B. तपसोऽर्थ, for रूपनार्थ ।
Between 46 and 47, C. adds the following lines :—
अथवा तन्मुखे कुर्यादेकद्वित्रि च मंडपं ।
रूपनं प्रतिमांगानां गीतनृत्तादि मंडपं ।
मंडद्वयं वं चैतन्न मंडपतं मुखे ।
आदौ चार्ध यजनार्थं स्यात् प्रतिमामंडपं बुधः ।
48. (1) B. I. प्रतिमाकारं, J. प्रतिमागार, C. प्रतिमानं च । (2) J. स्थापन, C.
सप्त, B. नव, I. रूपनन ।
49. I. J. तत्तत्तत्तीर्या, C. कुर्याज्जन्तु गीतार्थ, B. तथानृत्यार्थ ।
50. C. मागरांतचनार्थकं, B. गारं चांच सार्थकम, J. साधक, I. माकारं चार्ध-
सार्थकम् ।
52. B. प्रतिकार-प्रतिमाङ्गानां ।
54. I. सौख्यस्य for आदौ चा suggested by J. and the other Mss.
55. B. तत्रैकं for तत्रैव ।
56. (1) I. नष्टरन्ध्रं, B. चाष्टनन्द ।
(2) J. द्विभागि, C. विभक्ति ।
57. (1) J. भक्ति । (2) C. leaves in a lacuna the second pāda and
omits line 58, with this remark :—यस्मिन् स्थले पत्रद्वयं न्यूनं ।
58. I. पद्म for पङ्क्त्य suggested by J. and the other Mss.
62. J. भक्ति for भित्ति ।
64. J. मण्डपान्तं च ।
67. (1) I. omits lines 67–68 which have been preserved by all
the other Mss. and appear to be necessary. (2) B. चेाप for सेाप ।
68. (1) B. विनेाप for पोनोप । (2) B. निरर्थकं for त्रिवर्गकम् ।

200 MĀNASĀRA
69. (1) J. हर्म्यैस्य । (2) I. स्यान्वतो for स्वामिना, B. समाना ।
70. B. प्रस्तरांत त्रयं सप्त प्रासाद' गं समोदयम् ।
71. I. सा for चा, B. मादि for चाधि ।
74. भित्ति must be amended by भक्ति on the analogy of lines 77, 80
(भाग), 82, 84, 93, 102, etc.
75. B. शेषार्धं for षोडश ।
76. J. इचैक for मेक ।
78. (1) I. B. भद्रकम्, J. निर्गमम् ।
79. J. omits the second half of line 79 and also the lines 80—82.
80. B. द्वारपाद ।
87. I. युक्तं वा, J. युतं वापि ।
91. For द्वेकभागेननिर्गमम्, B. द्वेकपादं परित्यजेत् ।
92. (1) B. omits lines 92—94. (2) Lines 92—102 are missing in
I. which have been preserved by J. and the other Mss., and appear to be
necessary here.
95. B. नन्दाष्टयाद ।
100. चतुर्भाग is obviously for चतुर्द्वार, compare lines 96, 106, etc.
104. J. चेक for मेक ।
107. B. J. नवो, I. नभो ।
111. B. होनादि for होनाधि । (2) B. नादिक् for दोर्धं ।
113. B. षष्ठ for चाष्ट ।
116. J. यथेष्टदीर्घो, B. यदष्टद्वार, I. यथादिद्वार ।
119. B. भित्ति for बर्हिः ।
121. C. कान्वितं for कायतम् ।
126. B. C. J. omit द्वारांशे ।
129. B. द्वादश मंडपं ।
130. I. J. चान्द्र for चान्तर suggested by the other Mss. and the sense.
131. (1) I. मास for वास suggested by J. and the other Mss., also
by reference. (2) B. चंतं, C. चोष्ट for चेष्ट । (3) I. दिङ्गत, J. दिग्गत, B. C.
निर्गत ।
132. C. उक्तदत, I. J. B. उत्तर ।

639):Wait, look at "Amarakosha": does it have a dot under s? Let's check the font: the font is Times-like. In British Raj Indological publications (like Manasara, Oxford University Press / Government Press), they often used "Amarakoṣha" with 'ṣh' (underdot on s). Let's look at "Amarakoṣha": Is there an underdot under s? Looking at:AmarakoshaThe 's' has a tiny dot beneath it! Look closely: yes, beneath 's' there is a distinct little dot:AmarakoṣhaorAmarakoṣa? There is an 'h' after 's': "ṣh". Yes! P. K. Acharya often writes "Amarakoṣha" or "Mānasāra"! Wait, what about pādain line 134? It has a macron over 'a':pāda. Line 158: हिमवान्निषधो विन्ध्यो माल्यवान् पारियात्रकः । गन्धमादनमन्ये च हेमकूटादयो नगाः ॥Line 154:154. (1) C. परियात्रकं । (2) I. मानकम्, J. मादनम्, C. मायवं ।Line 155:155. (1) I. का

202 MĀNASĀRA
171. B. वृच्च for भद्र।
174. B. शिखाद्य for सिक्थाख्य।
175. B. पञ्चभागेन योजयेत् for the second pāda.
176. (1) B. omits the lines 196—198.
(2) J. वांशेन for चांशेन।
178. I. निर्गमे, J. निर्गमश्च।
180. (1) I. J. ताङ्गुले for अङ्गुले। (2) I. चन्द्रमा, J. प्रपा and the other
Mss. पद्माख्य which is already mentioned in line 173; hence is the
necessity for emendation.
181. I. पचान्तं for पञ्चांश suggested by the other Mss.
183. Except the last word, B. leaves this line in a lacuna.
185. (1) B. भारहीनं for भागाधिकं। (2) I. पच for पि ष्टि suggested by
J. and the other Mss.
186. I. तद्धि, J. and the Mss. मूले च।
187. B. दुष्ट निर्गम for इष्टदिग्गत।
190. (1) भद्र is the name of a pavilion that has been mentioned in
line 184. (2) I. संयुक्तं, J. मित्युक्तं। (3) I. धाद्य, J. धान्य।
192. J. रकम् for अङ्गुरुकम्।
193. I. वसरं, J. and the other Mss. मण्डपं।
194. I. वाम्येसूर्वाश्च यामेव... for आयामे मध्यसूत्रात्तु वामे suggested by
J. and the other Mss.
195. I. कूटं वा, J. कूटाङ्क' ।
196. (1) B. ग्रीवा for शिवा। (2) I. यान्य, J. and the other Mss. धान्य।
199. I. एकविंश for चेकद्व्यंश suggested by J. and the other Mss.
200. C. द्वार, B. भाग for वार।
201. C. वाथ, B. पाद for वाधि।
202. J. अव, C. भद्र, I. भूपलिन्द्रकम्।
203. B. C. J. कुर्यात्तु भागेन मानं for the first pāda.
204. I. भवे, J. वृत्त, B. उक्त, C. तत।
205. I. द्वे बाथं for चेष्टदिग्वासं suggested by J. and the other Mss.

CRITICAL NOTES : CHAPTER XXXIV 203
208. I. J. वेदाख्यं for वेदाश्रं suggested by the other Mss. and the
sense.
212. B. J. कुड्यं मध्ये for पार्श्वयोर्मध्ये, C. leaves this in a lacuna.
213. J. पृष्ठस्यतरस्तुवा, B. पृष्ठतस्तुवा, C. पृष्ठतं तुवा ।
214. I. पञ्च for पार्श्व suggested by J. and the other Mss.
215. J. त्रि for द्वि ।
218. I. J. लि for न्धि suggested by the other Mss. and the sense.
223. B. C. J. विस्तारायामचोक्तवत्, I. विस्तारं चोक्तवत् ।
224. (1) I. नटाना for नाटकादि, J. नन्दना, B. नायेका ।
(2) J. प्रपाययेवं, I. प्रच्छागयेवं for प्रच्छादनं suggested by the other
Mss. and the sense. (3) I. प्रभा, J. प्रपा ।
225. (1) I. द्विभागे, J. द्विपागे । (2) B. कर्णकूटविशालकम् for the second
pāda.
227. I. (second) भद्र, J. पार्श्व ।
229. Lines 229—232 are missing in all the Mss. except I.
233. For हस्तिकम्, B. भागिकम्, C. J. भित्तिकम् ।
234. I. पक्षांशे तु for the first expression suggested by J. and the
other Mss., and the sense.
236. I. च, J. द्वि ।
237. (1) I. तत् वृथा for तत् प्रपा suggested by J. and the other Mss.
241. B. सपदष्टांग विस्तृतं for the second pāda.
244. (1) B. तत्समायाम, C. तत्पादायाम । (2) J. वा for च ।
245. I. वास्त्वार्थं for चोत्स्वार्थ suggested by J. and the other Mss.
246. B. कुर्यादारंगके, C. दारामके ।
247. I. षडंशं तन्, J. and the other Mss. षट् षडंशं तु ।
250. (1) I. न, J. द्वि । (2) I. वेदिकम्, J. वेदिका ।
251. J. वाह्मणं for दर्भाख्यं ।
252. (1) J. एकादशीक । (2) C. पत्रं for आयतं ।
253. (1) J. omits lines 253—258. (2) B. C. गर्भाख्यं for पक्षिस्तथा ।
256. (1) I. शेष for चेष्ट, suggested by J. and the other Mss. (2) B.
भाग for द्वार ।

204 MĀNASĀRA
257. I. दृशा for दृश्वा suggested by J. and the other Mss.
259. I. श्वाष्टमं for ष्टद्वयं suggested by J. and the other Mss.
261. (1) I. J. द्वार। (2) I. दृष्टदिग्गर्भ for चेष्टदिग्गत, J. निर्गत, C. चेष्ट
टक्क दिर्गत।
262. I. सख्यैर्वासन, J. गोसंघैर्वास।
266. C. वल्लुरिका, B. मल्लुका, I. मसूरिक for मसूरक suggested by refer-
ences.
267. This is omitted by all the other Mss. except I.
270. (1) Lines 270–299, and 302–4 are missing here in B., but
the lines 270–299, and 302–2, are found later.
(2) I. तत्सम, J. तद्भद्र।
271. I. चन्द्र, J. and the other Mss. द्वयं'श।
273. C. तत्स गन्धिका।
276. B. त्यन्था for म्पन्था।
277. B. C. J. शेषन्तथाङ्गलम, I. शेषाङ्गुलम् for the last expression
suggested by the obvious sense and the other Mss.
278. I. J. भ्रम, B. भद्र।
284. I. स्तथा, J. तुवा।
285. I. कुर्यान्तन्त, J. दन्तर, B. तदधै।
286. J. खलूका, B. खलुतिका, C. खलुरका। (2) I. पि, J. वृत for पि। (3)
C. द्वित्रि।
287. J. इचैक for मेक।
288. I. वव, J. भ्रम, B. भव।
289. C. पंचशद्वां, B. पंचगं for पञ्चांशं।
290. I. बहि देशेतुप्रभां, J. बहिर्देशे प्रपां, B. बहिद्वारे।
291. I. मूलिका, J. मालिका, B. नालिका।
292. C. तत्तशारणसंयुक्तं, B. मत्तवारण संयुक्तं।
293. B. कर्णे कुकर, compare line 305 where the reading is कंकरी
which seems to bear some sense.

CRITICAL NOTES : CHAPTER XXXIV 205
294. J. ममना, C. माल्या, B. मालिका, I. ज्याला, for मालिका suggested
by reference.
295. C. जले प्रह्यो, B. जाल पुष्पै ।
299. J. मध्याङ्गुखं, I. मध्यकर्णं ।
301. C. चादा, J. चानादी, B. शांतार्थं, I. चतुर्दा for चान्तर, compare
line 285.
304. I. एवं, J. भ्रम, B. भूम ।
305. I. कुच....ष्क, J. and the other Mss. तच्चतुष्कर्ण ।
307. C. परितो for पुरतः ।
309. B. C. विस्तारं for संयुक्तं ।
313. B. C. तदायतं for तदंशक ।
316. J. माल्याहुत, B. मालिकाभूमिरोतम् ।
317. C. देवेभ्यांतोकनं, B. देवेभ्यो लोकसंयोग्यं, I. J. देवाद्द्वावलोकनायोग्यं ।
319. C. द्वेक for चैक ।
321. B. दिकायतम् for धिकायतम् ।
322. B. C. पार्श्वेकं ।
323. (1) B. संबेतं, C. सम्वे तु for संज्ञे तु । (2) B. C. J. यजनार्थमुदो, I. यज्ञ-
मानार्थमो ।
327. I. वांश, B. नास, C. बान्वि, J. वास ।
329. B. C. द्विभि for त्रिभक्ति ।
331. (1) I. म्रति, J. and the other Mss. पृष्ठे । (2) I. J. मितम् B. C.
युतम् ।
332. J. निम्नग for निर्गम ।
333. I. भक्ति, J. भित्ति, ।
334. I. त्व, J. तु ।
335. I. धनाधिप, J. धनाद्वयं, B. धनधान्य, C. धनधानाख्य ।
336. J. मध्यकर्णांतं, C. मध्येन करखाद्युक्त, B. omits सं ।
337. (1) C. J. omit त of the opening word. (2) B. भादि, I. माधि,
J. भागाधि ।
338. B. कोशरला, C. क्रोचराक्ता, J, मंशमारला, I. मंशमात्मदि योगतः ।

206 MĀNASĀRA
342. (1) I. भ्रमरांशेन, B. भुवरांशेन, C. शृवारंमनु, I. भूरङ्गेन ।
343. I. धान्यागारमनास्वकम्, J. and the other Mss. धान्यागारमधनामकम् ।
(2) C repeats here the lines 342—345.
345. (1) C. त्रिकं द्वयंशके ।
346. I. प्रभा, J. प्रपा ।
349. I. तु मोनाथं for च मौमार्थं suggested by J. and the other Mss.
351. I. भागद्विभागेन J. भागेयुगांशेन, C. भागायतं ।
352. I. C. द्वि, J. द्वित्रि ।
354. (1) J. सुभूषणस्यार्थं विप्राणां ।
(2) I. विनाथ for पुंसवनाथ suggested by J. and the other Mss.
357. J omits lines 357—359.
358. (1) I. क्रि for भ्र suggested by J. and the other Mss., and the
sense. (2) I. च शोभनाया, J. and the other Mss. चोपनयना ।
359. I. वे ॰॰॰॰ दांश, J. वेदाष्टांश ।
360. I. मूलाथ, J. मूलाग्र । (2) B. C. त्रि for द्वि ।
362. B. पारकं, C. कारयेत्, I. वारकम् for द्वारकम् suggested by J. and
the other Mss.
365. B. कुड्यं वा, C. कुड्याह ।
367. I. तद्वि, C. द्वित, J. भूततद्वि suggested by the sense and the
other Mss.
370. J. द्वि, for the first न ।
371. J. श्रैक for मेक ।
372. I. द्वादशांशं for द्वारं suggested by J. and the other Mss., and
the sense.
374. (1) C. मंडपांगं च । (2) I. J. देवतासुर for देवभूसुर suggested by
the sense and the other Mss.
375. I. J. तन्त्रफलै for तलद्वारै suggested by other Mss.
376. I. दायमविस्तारद्वेवन्तु, J. द्वयाधिकायामं विस्तारं ।
377. I. त्वा, J. वा, B. C. च ।
378. B. खल्लूपिका, C. खल्लूरितं, J. खल्लुरिका, I: खल्लूरकम् ।

CRITICAL NOTES : CHAPTER XXXIV 207
379. B omits lines 379-381.
380. C. हल्प। In line 374 the name is again हर्म्यं।
382. C. रस for षड्।
384. I. महतशिखेन, J. परितोद्वयं।
385. (1) B. चलत, C. चांपत for चावृत। (2) I. C. भूवरा, B. भूपरा, J.
भूवृता। (3) I. भुवरानिन्द्र।
386. I. कल्पे for कर्णे suggested by the other Mss., and the sense.
387. I. मेकर्द्विञ्चि, J. चैकार्द्विचै।
388. I. मसुकाख्य for भृङ्गारारूय suggested by the other Mss., and the
sense.
393. I. मांसं, J. वांसं।
394. I. J. C. वार, B. पाद।
397. I. द्विशैतञ्च च, J. and the other Mss. द्वयंशीकं तत्र।
400. I. तथा, J. तदायतम्। ललाटे is apparently for ललाटमण्डपं, because
in all the previous instances the measure of the area is followed by the
measure of the pavilion; compare lines 406, 409, 414 and 499 where the
reading is चूलिहर्म्यं।
401. J. चाग्रे, I. वाग्रे।
(2) B. omits the next 27 lines.
404. C. काप्रे for वाग्रे।
405. I. तददष्टा, J. षडष्ट।
407. B. C. भागोक्तं, I. J. मार्गांशकं।
408. I. J. वार for द्वार।
409. This is omitted by C.
410. J. भूगतं, C. सूत्रकं for प्रागतं।
411. J. क्रम, I. तु।
417. I. ....कम्, J. निम्नलिन्दकम्, C. मंडपानांतु लिन्दकम्।
418. I. J. चरं for द्वारं suggested by the other Mss., and the sense.
(2) C. विस्तारे चायतायतम्, I. J. विस्तारं चाथ दैवतम्।
419. J. तद्वि भागेन।

208 MĀNASĀRA
421. (1) I. चायामं for कुर्यात् suggested by the other Mss., and the
sense. (2) J. भूवरि, I. ध्रुवलिन्द्रकम् ।
422. C. J. खण्ड for कक्षे ।
423. C. देवनाराम, I. J. देवतारं for देवारामं suggested by the other
Mss.
424. I. यत्.... J. यज्ञनार्थ ।
425. (1) I. शुभ, J. हुत । (2) C. J. मण्डपयोग्यकम् ।
426. C. नाटकाहितम् ।
427. C. तदेवकं for पूर्ववत्क्रमात् ।
428. C. omits त्रि ।
429. I. मेक for चैक suggested by the other Mss.
430. I. मर्त्य for मल्ल suggested by the other Mss.
432. I. पद्यां for पङ्क्त्या suggested by the sense and the other Mss.
433. I. बेदकम, J. वेदिका ।
434. (1) I. त्वोष्ण, J. दूदोष, B. एक । (2) I. प्रन्यास for प्रभ्यास suggested
by J. and the other Mss.
435. I. सर्वं for पक्ष suggested by J. and the other Mss. and the
sense.
436. J. नाय for न यु ।
437. B. C. युगांशेन, I. J. ते युष्मांशे ।
439. J. भ्रष्टका for भ्रष्टाष्ट ।
440. I. द्वित्रि for विवृ suggested by J. and the other Mss.
442. (1) B. omits this line.
(2) J. श्रहृयां, I. आवृतां for द्वयां suggested by the other Mss.
(3) J. मध्यमं for मण्डपं suggested by J. and the other Mss.
444. I. लिङ्ग, J. लिन्द for लिन्द्व ।
445. I. त्रंतु, J. त्रात्तु । (2) I. वामेन for वामे तु suggested by J. and the
other Mss.
446. This is omitted by all the other Mss. except I.
448. For कोष्ठं, J. कूटं ।
449. B, जन, J. जलं ।