मानसार शिल्पशास्त्र (प्रसन्ना कुमार आचार्य - प्राचीन भारतीय स्थापत्य, नगर-नियोजन व मूर्ति-शिल्प महाकोश)

CHAPTER XXVIII
C. omits this chapter.

1. J. विधानस्य ।
2. (1) I. भुवनं for भवनं । (2) B. omits the second pāda and the
   two lines following.
3. J. पद्भिः for एवं ।
4. (1) I. हर्म्ये for हर्म्य suggested by J. and the other Mss.
   (2) J. प्रोक्त, B. पूर्वो for पुरोक्त ।
5. J. त्वष्टा, I. अष्टा ।
6. J. शांशं च शालमा, B. शमंतुनां for शकं तु शालभम् ।
7. J. भागो हरः, I. भागेन हराः ।
8. J. पतत्तु for एवं तु ।
9. J. भारं for हारा ।
10. I. सान्त for चान्त suggested by J. and line 3; B. चांतरितं कांत ।
11. (1) I. चैकं, J. ह्येकं । (2) I. तह, J. कहा, B. पौष्ठिका for सौष्ठिक
    suggested by the other Mss.
12. B. एला, I. शाला ये, B. शाले ।
13. (1) I. जना for जन्मा suggested by J. and preceding references.
    (2) B. गंहं for गह्यं ।
14. I. भूकान्तं भूतकान्तं for भूतं suggested by J. and the other Mss.
15. B. धातु for वेदांशाकं
    The lines 26—29 are lost in J.
16. (1) I. मापिक, C. मधिक । (2) B. वाध वदर्धांशं ।
17. B. मंत्रिवंत्री च for the first expression.
18. The second शिखर must be replaced by शिखा because शिखर
    in all cases is surmounted by शिखा ।

166 MĀNASĀRA
34. B. पूर्ववच्चोर्ध्वैतलसर्वं, for the first pāda.
35. (1) I. सान्त for चान्त suggested by J. and the other Mss.
(2) I. आवृति for आवृत्त suggested by J. and the other Mss.
(3) I. अलिङ्ग, J. अलिन्द्र for प्रलिन्द ।
36. J. पीठं for पीठे ।
39. B. प्रस्तरोन्नतं for the second pāda.
40. (1) I. शत for दश suggested by J. and the other Mss. and the
contents.
(2) J. पत्र for अत्र, B. omits this word.
(3) J. नासिका, B. नाशिकं ।
Colophon:—I. एकोनत्रिंशो, B. द्वात्रिंशो for अष्टाविंशो suggested by J.
and the contents.

CHAPTER XXIX
C. omits this chapter.
2. (1) J. ईशरूचेश । (2) B. शका for चका ।
3. B. चक्रमर्धस्य for चङ्क्रमाद्धर्ध्वं ।
6. J हारायाश्च ।
7. B. चंद्र for भद्र ।
9. I. तदेवा for तदेय ।
12. I. शर for दश suggested by the sense and J. and the other Mss.
13. J. हारं for हारा ।
19. I. J. एक for चैक suggested by the other Mss. (2) B. त्रिंशत्रिभाजिते ।
20. B. स्यात्तद्वारं च द्वि ।
21 J. चतुःशाला for चानुशाला ।
22. B. तन्त्रि, I. J. कूर्म ।
24. B. खंडबन्धु ।
26. B. नैष्ठिक for सैष्ठिक ।
27. B. हारयत् for हारयोः ।
28. I. J. हारांशपञ्जरम् for हारं सपञ्जरम्, suggested by the other Mss.
30. (1) B. तु for the first त्रि । (2) B. मध्येन मद्रकं ।
31. I. adds विशालं च between शाला and त्रि, which is not necessary
for the sense and would break the metre.
34. B. वृद्धियं for संयुक्तं ।
36. B. दंड for गण्य in both the places.
38. (1) B. एकाधाराच्च for एकादशांश । (2) J. भूम्यो, B. भूम्यां for तल ।
39. I. सरको for मसरो suggested by J. and the other Mss.
41. B. दंडं चैका for गण्यमेका ।
42. (1) B. ततोण्यर्घतले । (2) B. खंड for कर्णे

168 MĀNASĀRA
43. (1) I. भागांश for भागद्वि suggested by J. (2) I. लिङ्ग, J. लिन्द्र for
अलिन्द ।
(2) B. घनभागं वा for the first pāda.
46. B. हारान्तरे तु कूटं स्यात् ग्रीवायां चोक्तदेवताः ।
49. I. गखेत्यादि for गखाद्यिप suggested by B. and the other Mss.
Colophon :—I. त्रिंशो, B. त्रयस्त्रिंशो for नवविंशो suggested by J. and the
contents.

as in J. and the other Mss.
Wait, is it "विधानंच" or "विधानं च"? In line 2: "विधानंच".
(2) C. omits the first 21 lines.
3. B. यन्मनोरम्य ।
4. (1) I. J. विमाने for विधाने suggested by B. and the other Mss.
(2) I. भित्ति for भक्ति suggested by J. and the other Mss. (3) J.
संयुतम् for संग्रहम् ।
5. (1) B. पंचार्थ for पाञ्चालं । (2) B. मध्यकांतारविंदकं for the second
pāda.
6. I. पङ्कहर्म्या....धारकम्, J. पङ्कहर्म्यधरान्त, B. हर्म्योद्दारंतकं for वंशकं
मागधंतथा, as given in lines 32, 34.
8. (1) I. नव for रवि suggested by the other Mss. and the contents.
(2) B. तु चाष्ट, I. J. चार्थवेद which is impossible in consideration of the
following line;

170 MĀNASĀRA
21. B. च क्षुद्रद्वारं, I. भारः for द्वारं ।
22. I कूटनव for कूटानां च suggested by J. and the other Mss.
23. I. मञ्च, J. मद्रं ।
27. I. प्रागुक्त for भागंतु suggested by J.
28. C. पूर्व for भूत ।
30. C. leaves the second pāda in lacunæ.
31. (1) J. द्वारं । (2) I. एक for चैक suggested by J. and the other Mss.
32. (1) B. यक्व for वंश । (2) C. leaves the first pāda in lacunæ.
(3) Both I. and J. read वंश as पङ्क in line 6 above, see note
thereunder.
33. I. वम for वा suggested by J. and the other Mss.
34. J. कूटं ।
36. J. अन्वितम् for अन्वितः ।
One line between 36 and 37 describing the Gurjaka or
Sphūrjaka type is apparently missing.
37. J. भागिकम् for अधिकम् ।
38. J. भागेनस्य लक्ष for भागेन युगांशं ।
40. I. प्रागुदक्छिय for प्राग्वदुच्छ्रय suggested by J. and the other Mss.
41. I. चाष्टादश for द्वादश suggested by J. and the other Mss. and
the contents.
42. I. लिङ्गं, J. लिन्द्रं for लिन्द ।
44. I. उर्ध्व for उर्ध्वोर्ध्व, C अर्ध ।
47. I. एकांशात्यर्थं, J. एकाल्पर्थं ।
48. (1) B. C. J. तु for च । (2) I. चा लिङ्ग । (3) J. कूटस्यलिन्द ।
50. I. एक for चैक suggested by J. and the other Mss.
52. J. चोर्ध्वं for मूर्ध्नि ।
54. I. तम for सम suggested by J. and the other Mss.
55. (1) J. मांशं for माङ्ग । (2) J. महा for क्षुद्र ।
58. I. J. द्विक्षेत्रे, B. विधिक्षेत्रे, C. विदिक्षु ।
59. B. हर्म्ये च, C. रत्नह हारा च ।
61. J. हारा, B. मागं, C. हारमध्ये तु क्षुद्रशाला ।
62. C. शिखि, compare line 45.

CRITICAL NOTES : CHAPTER XXX 171
68. (1) I. एक for चैक suggested by J. and the other Mss. (2) B. वर्ध-
नात् । (3) C. omits this.
69. I. वर्णै, J. शाले ।
70. (1) I. B. C. कूटं, J. कूटानां । (2) I. भारा, for द्वारा, B. C. हर्म्यं ।
72. Between नाना and वेदिका, B. adds सु, I. ना, सत्, C. omits this.
73. (1) I. पा''''दीनां for पालिकादीनां suggested by J., C. परिकादीनां ।
(2) I. द्वै for द्वे suggested by J. and the other Mss.
74. (1) The lines, 74 to 82 are omitted here but found latter in
B. F.
(2) C. B. (स) फलकापालिका ।
76. C. दिक्षिति पोष्टके for the last expression.
77. (1) I. दे for द्वे suggested by J. and the other Mss. (2) I. J. वणं
for वज्र ।
79. J. मात्राश्च, B. मान्तं for मात्रं ।
80. (1) C. नादयेत्, B. नाम्धयेत् for नारद । (2) I. गोचरान् for घोषकान्
suggested by B. J.; C. दध्रोशिखास्सता ।
81. I. सालिघ्रा for सालोक्या suggested by J. and references else-
where; C. शाळोध्या ।
82. C. B. देवता for सर्वशः ।
83. I. च यो for तळे च suggested by J., C. omits the second pāda.
84. J. मानं च for मानानां, C. omits the first pāda.
86. I. सावशे प्रायरो, J. चारोहा चा, B. चारोहावरोहा ।
88. I. पूर्वत for पर्वत suggested by J.; B. सर्वत्र ।
90. I. विया for द्विया suggested by J. and the other Mss.
91. B. वाचलं for सचलं ।
92. I. श्व for श्चेवा, suggested by J. and the other Mss.; B. दार्शमश्च
चलं ।
94. B. omits this line.
95. I. चारोप्य, J. चारोहा; in line 86 (see note) this word is variously
read, but in all cases to mean a staircase for ascending.
97. C. omits this line.
98. (1) B. चारोग्य । (2) B. प्रतिदर्शन गर्हितं ।
100. (1) C. भद्र for पृष्ठ । (2) C. दक्ष for पक्ष । (3) J. पाश्वेयोः ।

172 MĀNĀSĀRA
102. (1) C. कमुखे । (2) I. omits न suggested by J. Compare lines 98,
99 ; B. omits. मुख ।
103. B. भद्रहीनं तु संत्यजेत् ।
104. (1) I. पूर्वे for पूर्वकं suggested by J. and the other Mss.
(2) C. omits this line.
105. I. भद्रं, C. भद्र for भद्रे suggested by J. and the other Mss.
106. I. omits तन्त्र which is necessary and is suggested by J. and
the other Mss., C. नर्त्तभिः ।
107. I. मुखाताम्, J. मुख्याताम्, C. मोक्षाताम् ।
110. J. मेह, C. महि for गेह ।
112. I. omits तद् before पूर्व, suggested by J. and the other Mss.
113. I. दुर्गे, J. धारे for द्वारे ।
114. (1) C. हीना for विना । (2) I. अलिङ्ग, J. अलिन्द्र for चलिन्द ।
115. Between lines 114 and 115, I. has सोपानम् as a heading
which obviously is out of place.
116. B. J. C. मण्डितम् for संयुक्तम् ।
118. (1) I. च for सप्त suggested by J. See also lines 86, 95.
(2) C. omits this line.
B. मारोहं ।
(3) B omits the lines 118–121.
122. (1) I. श्रेष्ठ, J. चेष्ट । (2) I. कुल, J. कुड्य ।
124. (1) B. चलितं प्रोक्तं । (2) C. स्तूप्या ।
(3) C. omits the second pāda.
125. C. omits the first pāda.
128. C. फलमेकं तदायति, I. J. फलमेवं तदा चदि ।
130. I. omits 130–132 which are suggested by the line 129 and
included in all other Mss. and are necessary here.
132. Between 132 and 133, J. adds a superfluous line—
नवधाविस्तृतं प्रोक्तं षट्षडङ्गुलवर्धनात् ।
133. (1) I. पतद् पत, J. पतस्व । (2) I. विस्तारान्तं for विस्तारं suggested by
J. and the other Mss.
134. (1) I. त्र्यंश वङ्गरक्तं for स्तूपिपर्यन्तं suggested by J. and the other Mss.
(2) C. omits the first pāda.

CRITICAL NOTES : CHAPTER XXX 173
135. I. ह्रातामृमु, J. ह्रातामृमृ; see line 107.
136. I. दीय for दीर्घ suggested by J. and the other Mss.
137. I. कृत्वा, J. स्योक्त for कुर्यात् suggested by the other Mss.
138. (1) J. omits तः। (2) C. तद्वयं तथा for the last expression.
139. I. J. वस्त्रे for वभ्र ।
140. J. द्वय for त्रय ।
141. I. श्व, C. तांश, B. तृसका for ऋक्ष suggested by J.
142. J. पट्टादि, I पट्टाद्रि for पट्टमद्रि suggested by the other Mss.
144. (1) J. पार्श्वके for पादके ।
(2) C. omits the remaining portion of this chapter except the
last four lines and remarks :— अस्मिन्स्थले पत्रमेकं न्यूनं ।
146. (1) I. पादोना for पादोन suggested by J., B. पदून। (2) B. J. द्वि for त्रि।
(3) B. खांतरं for ततः।
147. B. J. छिद्र, I. चित्र ।
148. I. वा for च suggested by J. for the last word.
150. B. षष्टादशांगुलं चैव ।
151. I. J. स्वं for तु ।
152. I. ह्या for ड, J. षट्द्वर ।
155. B. J. हस्त for हस्ति ।
156. (1) B. हेमहस्त । (2) J. षडङ्गुलेन । (3) I. J. लीन, B. लस ।
157. (1) J. चाप्र, B. चैक। (2) B. श्वेत श्वयेत ।
158. (1) B. हस्तहस्तगदारं, for the first pāda. (2) I. स्यारायु, J. रागयुक्तं
B. द्वारायुक्तं ।
159. (1) J. पञ्चमादूर्ध्वं । (2) I. न सिंहेन नैऋतम् for सिंहाननैर्युतम्, suggested
by J. and the other Mss.
160. (1) I. यद्येो for यद्याधो suggested by J. and the other Mss.
(2) B. द्वारपादं for धारपट्टं ।
(3) J. मानयेत, B. वक्षयेत for मानकम् ।
161. (1) I. यद्य for याधारं suggested by J. and the other Mss,
(2) I कम् for तिः suggested by J., B. तद्वयं पट्टिकाकृतिः।
163. B. omits. न ।
165. I. खैान्मान, J. खैर्मान, B. विभूषणखान्म्मदः यथा प्रशस्यते ।

174 MĀNASĀRA
166. J. भर्तृ, B. भर्तॄणां, I. भद्र् ।
167. J. मुक्तैकान्तं, B. मुक्तवमानं कुर्यात्तुते ।
168. B. चायंधिं, J. चायादोन for मायादि ।
169. B. वशानिवः, J. वशादिभिः, I. वसानहि ।
171. I. वाँर for वाँव suggested by J. (2) J. तदा for विदुः ।
172. J. चांशै for वंशै ।
173. (1) B. ग्रासनं चिंत ।
(2) I. तिथिव्स्वर्गंकमि for तिथ्यन्तं षड्ग्रहो suggested by J., B. तदयुतं
षट्ठमि ।
175. J. ज्योति for जाति ।
176. B. एतदश्वैश्च for the first expression.
177. (1) I. दंशस्तत्तत् for द्वादशान्तं suggested by J. and references
elsewhere. (2) J. न्यसेत् for न्ययेत् ।
178. (1) B. तु दायमित । (2) I. सवित for सन्निभ suggested by J. and
references.
179. (1) I. घात्सव, J. ङ्गाग्रह, B. पर्जन्ययं ।
B omits the lines 179-180.
180. I. एवं द्वित्रियवृद्धिः स्यात्क्षपयेष्टा for एकद्वित्रिय वृत्त्यान् क्षयेत्वष्टा
suggested by J. and references.
182 I. वान्धि for चापि suggested by J.
183. (1) I. षट, J. षट । (2) I. द्विः स्यात्स, J. ध्यातु स ।
184. B. शेषं तु द्वारसंयुक्तं चार्केपादादिग् पादयुक्त ।
185. (1) B. J. वेदान्तु । (2) B. J. नन्द ।
186. (1) B. रन्ध्रेषु । 2) J. दांतु, B. दंतयां, I. द्वातु ।
187. (1) B. शिष्यादि। (2) B. स्यात तस्कारादिनवांशकम् which is evidently
the second pāda of the next line, of which the first pāda is lost in B.
189. (1) I. वायादि for मायादि suggested by J. (2) I. तिवि for तिथि
suggested by J. and the other Mss.
190. (1) J. omits वर्ग and adds विना after शुद्धिः ।
(2) B. भवेत् for त्यजेत ।
192. (1) J. omits व्ययं and adds हियत after शुभं ।
193. (1) B. दिकं तु । (2) I. J. क .... कियानां, B. C. ग्रहाणां, B. खयाणां ।
Colophon :—(1) I. एकत्रिंशो, B. चतुस्त्रिंशो for त्रिंशी suggested by J. (2)
I. विमान for द्वादशतल ।

CHAPTER XXXI
The first 13 lines of this chapter are, by some inexplicable confusion,
found between lines 534 and 535, of Chapter XXXIII in the Codex
architypus. In place of these lines the Codex architypus opens the
chapter with the following two lines the first of which might have been
very suitable as the first line of chapter XXXII, and the second repres-
ents a confused form of the lines 14 and 15 of the present chapter which
are missing in it : परिवारविमानानां लक्षणं वक्ष्यते क्रमात् । सखिले पद विन्यस्य
चादि भूमिविशालके ।
Except the last 15 lines, the whole of this chapter is lost in B.
(1) J. बल्यर्थे, C. बल्यर्थं । (2) C. J. ल(र)क्षसार्थकम्, I. राक्षसार्थकम् ।
3. (1) I. काम्यादि, for जात्यादि suggested by J. and the other Mss.
(2) C. देह भेद ।
5. (1) I. जातिच्छन्दाभसा, J. छन्दादिसर्वशालानां । (2) C omits the
first pāda.
6. (1) I. जातिना for जातीनां suggested by J. and the other Mss.
(2) C. घादीनां चादिशाला ।
8. (1) I. समाकन्धर, J. C. समदण्डेन । (2) For साला, J. C. शाला ।
9. (1) C. शब्दादि for छन्दादि ।
10. I. leaves, in a lacuna, the second pāda which is supplied by
J. and other Mss.
11. (1) I. जातिजालं for आदिशालां suggested by J. C. (2) J. C. तथा
for ततः ।
12. (1) J. C. भारा for द्वारा । (2) I. मध for मध्य suggested by
reference and the other Mss. (3) J. C. त्रितीयक ।

176 MĀNASĀRA
13. (1) J. C. चतुर्था, I. चतुर्था । (2) I. omits तन् which has been
retained by the other Mss. (3) I. मयाधिकम्, C. वितु मरिथाकम् ।
14. (1) O. पंच । (2) C. साला । (3) I. मर्यादि, J. मध्यादि ।
The lines 14 and 15 are missing in I, but they have been preserved
by the other Mss. and appear to be required.
16. J. C. पादविन्यास, the correct form is suggested by chapter VII.
17. (1) C. omits the lines 17—19. (2) I. स्तलं पदं, J. स्तण्डिलं पाद;
the correct form is suggested by chapter VII.
18. (1) I. मण्डि for चण्डि suggested by J. and chapter VII.
19. (1) J. कुर्यात्मध्यादि च । (2) I. मर्यादि च for the last expression
suggested by the other Mss.
20. (1) J. मध्यादि, O. मायादि, I. मर्यादि(दा) । (2) J. पाद, C. पति ।
(3) I. मस्व for मौश्व suggested by J. and chapter VII.
21. I. हर्म्यां for हर्म्यं suggested by J. C.
22. J. पेचक कूल, C. पेचक मोल ।
23. (1) B. प्रथमांत्व महापीठे । (2) I. मण्डि for चण्डि suggested by B. C.
J. and chapter VII.
24. I. गतशाला for ततःशाला suggested by J.; C. B. ननश्शाला ।
27. (1) C. चंद्र for छन्द । (2) C. second pāda प्रथमापंचमांतं स्यात्
which is the first pāda of the next line.
29. I. तम् for ततः suggested by J.
30. C. मध्यंगुल ।
31. I. सप्त, J. सपाद, C. सप्तपादहस्ता ।
32. (1) C. माहस । (2) C. हर्म्यभेदं ।
33. I. वृक्ष for त्रिन्त्रि suggested by ॥ other Mss.
34. C. omits the first pāda.
35. I. साल, J. साला ।
37. J. हस्तेभ्यादि, C. हस्तेभ्ये।ति, for हस्तेनादि ।
38. J. प्रत्येकं, C. तद्विकं, I. अर्धकं ।
39. I. सालांत्रि for शालांघ्रि suggested by J. and the other Mss,
40. J. वर्धयेन्मुख्यमानके ।
41. C. omits the first pāda,

CRITICAL NOTES: CHAPTER XXXI 177
42. (1) I. बाह्यं तु सालं, J. बाह्यात्तु साल। (2) C. कर्द्वा, J. कुद्यौ।
43. C. कुर्यात्मध्या।
44. (1) J. पोटं चां, (2) J. पादे for पाद्रं।
45. J. सालां।
46. (1) C. ब्रतमानं। (2) J. स्तायामूतनु, C. येद्विस्तूरायतत।
47. I. र्हाहि for भांगि suggested by J. and the other Mss.
48. (1) J. omits lines 48—50. (2) C. विपुलात्मकम्।
50. C. पंचशाला मुख।
52. C. omits the first pāda.
53. (1) I. गृह्य for कुद्य suggested by J. and the other Mss. (2) C.
यामकं, J. मामतम्।
58. J. मध्यादि for मर्यादि।
61. C. चाहत, J. वाह्वत।
63. J. पादेन।
64. (1) J. कुद्यान्तः। (2) C. परिवाराधं।
65. For स्याद्, J. स्यद।
66. C. omits this line and the first pāda of the next lines.
67. (1) I. यज्ञा for वज्ञा suggested by J. and the other Mss. (2) I. J.
चित्र for छत्र suggested by the other Mss.
69. I वाध्याना for वर्गाक्य suggested by J. and the other Mss.
70. C. प्रस्तार।
71. (1) I. शाले for शैले suggested by the sense and the other Mss.
(2) C. द्वारे वां।
72. (1) I शुक्लं, J शुद्ध। (2) I. omits मिश्रं which has been supplied by
the other Mss.
73. C. omits the first pāda
78. I. द्वारं द for द्वारम् suggested by J. and the other Mss. and the
context.
80. J. महाद्भू।
82. C. omits the remaining portion of this chapter with this
remark—अस्मिन्स्थले पत्रमेकं न्यूनं।
12

178 MĀNASĀRA
83. Compare line 91; the sixth and the seventh courts are men-
tioned in connection with the royal palaces (see chapters XL); in this
chapter the details of only five courts are given, the sixth and seventh
courts seem to be referred to in lines 83 and 84.
86. (1) J. द्विपङ्कि । (2) J. चान्तर for विवर्धन ।
88. The lines 88—91 are lost in J.
91. B. गृहहौकार ।
92. B. सकुड्यकं for सभित्तिकम् ।
93. I. साङ्गुलं for संकुलं suggested by J. and the other Mss.
94. (1) B. पतद्धि ।
(2) I. सालानि for सालमानानि suggested by J. and the other Mss.
95. I. मे for चै suggested by J. and the other Mss.
96. I. भ्रमात् for क्रमात् suggested by J. and the other Mss.
98. (1) I. लविधा for लावसा suggested by J. and the other Mss.
99. (1) B. दंत शालाञ, J. साला । (2) I. सुग्वा, J. स्नावा, B. स्यावार्ध ।
(3) B. निम्नंगं, for निर्गमम् ।
100. B. यथेष्टादिक् ।
102. J. युग्मकरा ।
103. B. महदधधि पंचव्रणो कुर्यात् ।
104. (1) I. कथ for कथित suggested by J. and the sense (2) I. स्या, J.
न्यता ।
Colophon :—I. ष्टा, B. षट् for एक suggested by J. and the context.

CHAPTER XXXII
The first 13 lines of this chapter are missing in C.

1. J. प्राकारान्तः।
2. (1) I. साष्ट, J. चाष्ट। (2) I. सान्त, J. चान्त, B. चतुर।
3. J. चान्त, B. नातरुह्वके for the last expression.
4. B. J. वा for च in both the places.
5. J. वा for च।
6. B. चार्यम for चार्यक।
7. (1) B. हर्म्यार्धे, J. हर्म्यैकं। (2) J. न्द्रे for तु।
   (3) B. शुभं for गृहं।
8. (1) J. दिवः। (2) B., second pāda, चंदशालायमेववा।
9. I. याथ for वाथ suggested by J. and the other Mss.
10. B. तन्मध्ये for पश्चिमे।
11. (1) I. प्रत्येकं for प्रत्यङ् suggested by J. and the other Mss. (2) I.
    एक, J. चैक।
    (3) C. पाधि for पादे, B. चैदेश्वरा।
12. (1) C. J. मस्योत्तरे for पश्चिमे।
    (2) I. साच for चाश्विनी suggested by all other Mss.
13. (1) I. म****हल्या, B. मनोज्ञस्या, J. मनोन्मन्या, C. मनोज्ञैर्या।
14. I. शंस्याद्वा for शस्य वा suggested by B. C.
15. J. पट्टकं, B. वारकं, C. वयत्तं for वट्टक।
16. I. कृ for क suggested J., C. परिवारालयं।
17. (1) C. J. पर्यके, B. तत्सखं for सत्यके। (2) I. नदि for नन्दि, suggested
    by the other Mss. J. नादि।
18. (1) C. J. मृशो चा, B. भृंगिं च।
    (2) B. घर्यें चां, C. साद्धंसांत

180 MĀNASĀRA
35. (1) J. पचन, B. पचन for च घन ।
(2) I. चेन्दितम् for चेन्दिराम् suggested by all other Mss.
(3) B., second pāda, पूतस्नानेन चंडिका ।
(4) C. अनयेपश्चिमेस्नानं पूर्ववत्स्नाने तु संविद्यते ।
36. I. मुनेशं, B. जलेशं, J. ज्वरेशं. C. स्वरेशं ।
37. B. J. यमे for याम्ये ।
38. (1) C. नैऋत्यांडचाम्य । (2) I. अश्यवेश for धर्पणवेशम suggested by J.
and the other Mss.
39. (1) I. ऋषे for सृषे suggested by J. and reference.
40. C. पतेश्र्चैव for पदे चैव ।
41. J. त्वेक for त्रिमूर्त्ति ।
43. I. omits the lines 43, 44, which are included in all other
Mss. and appear to be necessary.
44. B., second pāda, राक्षसानुग्रहेश्वरे ।
45. (1) I. मण्डप for भूषण suggested by J. and the other Mss.
(2) B., first pāda, त्रिपुरांतक मुर्ति स्यात् ।
46. (1) J. पुस्तकावासनं, B. पुंस धारायनं, C. पुस्त वाराधनं, I. व्यक्तकाराधनं ।
48. B. सारस्य बदे for नागस्य च पदे ।
49. J. मुख्यस्य for मुख्य ।
50. I., second pāda, रुद्र पूते(मूर्ते)स्तयालयं which is the second pāda of
the last of the following four lines lost in I., for भल्लाटस्यपदे पि च suggested
by J. and all other Mss. Between 50 and 55, the following 4 lines,
omitted by I. have seen included by all other Mss. and appear to be
required here.
51. J. मनो(न्)मन्या ।
53. (1) C. चतिका, B. घटितौ । (2) B. धान क, C. धानक for दानव ।
55. (1) B. स्थापयेत् । (2) I. भोग, J. तोय । (3) I. J. शांपनं for मण्डपं
suggested by the other Mss.
56. I. omits this line which has been preserved by all other Mss.
57. J. वा for च ।
58. (1) I. दृशे for चेशे suggested by J. and the other Mss. (2) B.
वासुपतं, C. वाशुमदं for पाशुपतं ।

CRITICAL NOTES : CHAPTER XXXII 181
59. B. स्यात् शालायां ।
60. (1) I. omits this line which is included in all other Mss.
(2) J. वा for स्यात् suggested by B., C. कुर्यात् ।
61. (1) I omits the first two words which have been supplied by
the other Mss.
(2) B. सन्निभागेन, C. सप्तभागे ।
62. (1) B. omits this line.
(2) I. भृशे for मृशे suggested by J. and the other Mss.,
C. येशे । (3) I. वाधि for बाध suggested by J. and the other Mss. (4) J.
भक्ति for भक्त ।
64. I. ...रूपना for याम्ये पावके पचना, suggested by all other Mss., B.
पवना ।
65. I. धान्य (for the second time) for यान suggested by all other Mss.
66. (1) I. वा for च suggested by J. and the other Mss. (2) I.
काम्य, J. काल, B. काना ।
67. (1) I. विदधे for वित्तये suggested by J. and references. (2) I. मा,
J. चा for वै ।
69. I. सूकरौ obviously for मृगे which was not apparently under-
stood by the other Mss. and hence are the various reading. J. सुकाले।
B. सुराला, C. पुकरौ ।
70. (1) For वापि, J. चापि । (2) B. वस्त्र, C. वस्त । (3) C. विक्षेप ।
72. I. च्छत्रं for अथ suggested by J. and the other Mss.
73. C. omits this line.
76. J. पवना, I. वानर perhaps for वा नरा ।
77. C. शूद्रा for थद्वा ।
78. B. वास्तोराल्य ।
79. I. शक्यके वा सा for सत्यके चा suggested by all other Mss. and
references.
80. C. omits lines 80—82.
81. सुगीतं च for गृहक्षते ।
82. B. गणकस्या which means astrologers, but there appears to be
no special need for them within the precincts of a temple.

182 MĀNASĀRA
83. B. मारा for कारका, C. तमारालायराल्यं ।
86. (1) I. मन्त्र, J. चेन्द्र for रेन्द्र । (2) I. संहित, J. संगोत ।
87. C. omits lines 87—90.
88. (1) B. रूपं for कूपं । (2) B. कटकं for तटाकं ।
91. (1) I. विप्रत for वर्णी, which is mentioned in the next line, B.
वर्णी, J. वर्यां । (2) I. वान्त for योग्य suggested all other Mss.
92. (1) Between lines 91 and 92, J. repeats the line 94.
(2) I ष्यशयलम् for क्षत्रियस्य च suggested by the sense and all
other Mss.
93. (1) I. leaves this line in a lacuna except the last word.
(2) J. reads शूद्र in place of वैश्य and वर्म for सदा ।
95. I. वैस्तुला for देस्तया suggested by J. and the other Mss.
96. (1) I. दुति चेशे for उदिते suggested by J., C. व्यधिके ।
(2) C. शैव, B. श्वेक for चेश । (3) for दर्धे, J. दृढ ।
97. (1) I. leaves the first pāda in a lacuna.
(2) I. भागन्तु for चानन्तु suggested by all other Mss.
98. I. अन्वय for यालय suggested by J. and all other Mss.
100. For स्थापयेत्, J. वास्तवो ।
101. (1) I. द्यह for दण्ड । (2) I. घ for चै suggested by J. and other the
Mss.
102. (1) Lines 102—126 are missing in B. D.
(2) J. चान्तरं for सान्तरं ।
104. C. प्रासाधार्धन्तु मागैर्कं ।
106. I. चार for पर्याधि suggested by J. and the other Mss.
107. (1) I. तू पेोग for तुङ्ग suggested by J, C. leaves the second
pāda in a lacuna.
109. I. विप्रे for वने suggested by J. and the other Mss.
110. I. पञ्च for पद्म suggested by J. and the other Mss.
111. J. कर्णिकां, I. कर्णांकं । The former reading is also suggested by
the Kāmikāgama (chap. LIV 40): वाताहतचलचारु लतावत् कर्णिकाकिया ॥
113. (1) J. वृत्तं for तुङ्ग । (2) I. J. वणे for वश suggested by the other
Mss and the sense

CRITICAL NOTES : CHAPTER XXXII 183
116. J. विस्तृतम् for विस्तरम् ।
117. (1) I. .........करिकर्णे, J. उवाब्जकर्णिका, C. पुपाब्जकंठकां ।
(2) I. omits तत् ।
119. C. यन्मना ।
121. C. द्वारशालां for द्वारदेवान् ।
122. (1) I. बसना, J. चरुडरा which is also suggested by the next
line. (2) C. वामेप्रि(प्र) चंडसंयुक्तं, which is the first pāda of the next line.
123. C. omits the second pāda.
127. C. दियत्, B. दिनौपदं for दिवस्पति ।
128. (1) B. पश्चिमांतकं । (2) C. द्वारपालकं, B. द्वारमुच्यते, for द्वारपञ्चके ।
129. (1) ................ बहिः for द्वारशाखामुदितं suggested by J. and the other
Mss. (2) C

184 MĀNASĀRA
151 C. समं भवेत् सहैव च ।
152. (1) I. नवतारान, J. चावतारान; of this line C. has only सवतार
दशालये ।
153. C. दिक्पालाना ।
154. C. चोक्तदेशे यतेपवत् for the last expression.
155. C. leaves the first pāda in a lacuna.
156. (1) I. जनि, C. जन for जिन suggested by J. and usage. (2) I. कक्ष्ये
for मार्गवत् suggested by J. and the other Mss.
157. C. omits the second pāda.
158. C. दिर्गनि for तीर्थानि ।
164. (1) I. जन for जिन । (2) I. समं for सर्व suggested by J. and the
other Mss.
165. (1) C. परिचारकं । (2) I. कुर्वन्ति for कुर्यात् suggested by J. and
the other Mss.
166. (1) J. मभुत्तेष्वपि ।
(2) C. पूर्ववत्कमसश्चेच्चत्रिदोनाकृक्षत्वसंमवेते ।
167. C. J. विष्णुरादेश ।
169. C. वश्यतेसैन for the last expression.
170. I. समं, C. पूर्व for सर्व suggested by J. and the other Mss.
Colophon :—I त्रयस्त्रिंशा for द्वात्रिंशत् suggested by J. and the context.