मानसार शिल्पशास्त्र (प्रसन्ना कुमार आचार्य - प्राचीन भारतीय स्थापत्य, नगर-नियोजन व मूर्ति-शिल्प महाकोश)

106 MĀNASĀRA
190. (1) A. F. तानि, B. तादि । (2) I. वर्गो for वक्ष ।
191. (1) I. कुद्ध, A. F. J कुंभ । (2) I. काम्बुकम्, J. काङ्किंके ।
(2) B. प्राच्यमद्राकृतिन्यसेत् for the second pāda.
192. J. द्वि for नि ।
B. repeats here 52 lines noticed under note 71, Chapter
XIV.
193. (1) B. गृहो for भुवो, J. गुखेद्दारै । (2) J. मंशकं for मञ्चं ।
(2) I. वो for चो । (3) A. B. F. केपि ।
195. (1) A. B. F. omit the first two words. (2) A. B. F. शिरः ।
197. B. तत्तु for कतु ।
198. I. J. शङ्खरत्रि, B. द्वंशके श्रिया ।
199. A. F. पंचांगं ।
200. A. B. F. J. वहष्णाय, B: भरग्रह ।
The expression within brackets between the lines 200 and 201 is
found only in I and J.
202. B. तमालकालिकोत्सेधं for the first pāda.
204. A. F. मध्यं, B. भूतं for मर्थं ।
205. A. F. मध्येन for मर्घेन ।
207. I. J. and the other Mss. कणे, A. F. कंठ which is more suited
here.
208. (1) I. J. पश्चान्तष, B. पद्मं च । (2) I. J. ध्वैंक, B. ध्वंशे ।
211. A. F. मध्येन for मर्घेन ।
214. A. F. मध्ये, A. F. कंठ for कणे and मध्य for मर्घ throughout;
these will no more be noticed.
215. I. J. च द्विं for र्ध्व द्वयं ।
218. (1) B. त्रिभागं for द्विभागं । (2) A. B. F. मध्येर्ध, I. J. मत्यार्ध ।
221. A. B. चस्योर्ध्वार्धेन, I. J. अर्धाध्वार्धेन ।
222. A. F.. स्या, B. स्याच्च ।
223. (1) I. J. रक्त for रत्न । (2) I. J. निष्यं, the other Mss. निष्पं ।
225. This is omitted by A. B. F.; it looks like repetition of the
line 222.
227. (1) A. B. F. add तत् at the beginning. (2) A. F. यत्र, B. रत्न ।
228. I. तत्र पादं for तन्त्रिपाद ।

CRITICAL NOTES : CHAPTER XV 107
229. I. J. चन्तरालं च, B. चान्तराले तु for the last expression.
231. (1) This line is lost in J. (2) A. B. F. भक्ति । (3) B. कुड्ये तु
for कूटे च ।
The expression within brackets between the lines 232 and 233 is
found only in I. and J.
233. (1) I. J. तस्तलं सुस्तम्भ, B. F. D. सं । (2) I. श्रो for दौश्च ।
(3) I. J. शै for श्व ।
234. A. B. F. चार्थ, D. श्रोपादं चार्थमेववा ( ? एनमा ) ।
235. A. F. J. मा, J. न्मा, D. इष्मदण्डेनमानवेत् ।
236. I. and J. read this line after the line 237 but as suggested
by the other Mss. it is more suited here; D. omits this line.
237. (1) F. वालि for पालि । (2) I. त्य for द्य । (3) A. F. उप, B. मु, D.
मूल ।
239. (1) B. उक्तपादार्दि, D. उक्त । (2) I. मूलदण्डेन ।
240. I. and J. do not contain this line but without it the next
line would be unconnected. A. F. उपपादं मूलपादांतं मुपदण्डं समंतकं, B. सपाद,
समां, D. पादामूलपादान्कं( किं ) उपदण्डस्पमात्रकं ।
241: (1) A. F. द्विदण्ड । (2) I. वाधियांशकम्, B. बाधवान्तरम् †
242. I. रूप for द्विन्त्रि, J. द्वित्र्युप, B. D. त्रिल्यापाद ।
243. (1) J. कान्त for काम । (2) I. मूल for मूले suggested by the other
Mss. (3) D. पद्मासादृधितं ।
244. (1) D. वेदोक्षमिद । (2) I. विभाज्या for बह्या । (3) I. J. मोर्टि for मितिस्त् ।
245. This line lost in I. is obviously necessary here.
(1) B. D. चोपपाद । (2) A. F. J. संपदाव्यक्तमीरितम्, B. D. सादा-
कान्तमिति स्मृतम् ।
246. D. omits this line.
247. (1) I. अन्तो for भ्रष्टो । (2) I. कान्तमुदोरितम्, J. B. A. कान्तिमिति
स्मृतम् ।
248. I. पाळकां, it seems to have been meant for फलका ।
The expression within brackets between the lines 250 and 251 is
found only in I. and J.
251. J. तद्दारु for हारोक्ष, B. पंचोर्कंदारु, D. पारयुतदार।

108 MĀNASĀRA
252. I. उत्तर for चोत्तर ।
253. (1) माघाद्ये for माघादौ । (2) A. B. F. J. नकुर्यादाह ।
256 I. खङ्ग, J. ढक, B. कुठारकनविन्नादीन् ।
257. I. रात्र पुस्त्वादिरदि for रात्रावुपोष्याधि ।
258. (1) I. सुमूहूर्तायां for तु समुत्थाय । (2) J. कर्तुंः ।
259. (1) B. मार्गेषु । (2) I. has a lacunæ for पश्येत्तु शकुना ।
260. (1) A. B. F. सन्मुखे, I. सुमुखे । (2) B. मांडं काष्ठतृणांगा- नि बलिं
क्षिपेत् ।
Between the lines 260 and 261, B. reads lines 424–433.
261. I. सङ्ग for सङ्घ ।
262. A. B. F. छत्र, the other Mss. चक्र ।
263. (1) B. परौ for वलिं । (2) I. पूर्व्ववटवृक्ष, J. घटं च, B. घटं च, A. F.
पटं च शिखलं ।
264. A. B. F. J. वस्त्रधुक रजकं, I. वस्तुधुग्रजतं ।
265. I. J. दर्पथास्वं रसमुखे दृष्ट्वा, A. F. दर्पधान्याढय for धनधान्यं समृद्धिं च।
266. (1) A. B. F. केशं नासहीनं, I. J. केशन्तसहिता ।
(2) B. तिलभांडवरं तथा ।
267. (1) I. J. ध्वजं, B. द्विज; according to a Bengali proverb, one
single Brahmin and a hornless cow are each an inauspicious sight.
(2) I. वृत्त for रक्त, B. दिक्पालान् रक्तवाससः ।
268. (1) B. रोगी । (2) A. F. ⋯ ध्यंगंद्वयं, B. नाड्यांगरवकं ।
269. (1) B. मार्गे संमुखतां, I. J. प्रमार्गे संमुखं । (2) B. भवति for स्मृतम् ।
(3) A. B. F. ध्रुवं ।
270. I. त⋯⋯क for नर्तकं ब्यानक, A. F. मर्दकं, B. नष्टकै व्यासक ।
271. A. F. भरयासुसुरं नामे, B. चरंडासुस्वरं ।
272. (1) I. मसू for मयू । (2) I. also has दिव्यपुङ्गं ।
273. A. F. पक्षी, B. पक्तिं, J. पक्षि ।
274. (1) A. F. वेधं, B. पोतं for वोधं । (2) B. फणिनां ।
275. B. वामात् दक्षिणा ।
277. I. अन्य for ग्रन्थ, B. ग्रंडिनं ।
278. (1) I. हरिणो । (2) I. शिशुं for शशं ।
279. (1) I. बकं for वर्णं । (2) रक्तं यानं च सूतकम् for रक्त श्वानं च शूकरम्,
A. F. J. पादं च सूकरम् ।

CRITICAL NOTES : CHAPTER XV 109
282. (1) I. व''''ाध for यक्ष्याम। (2) I. J. सौम्नं for सोम्नि, B. कामलिमापु
भेत्तु चेत् for the second pāda.
283. (1) J. हृत्वा, A. F. हुत्वा, for स्थित्वा। (2) I. जनात्, A. B. F. द्विजां।
(3) I. भावे for गच्छे।
287. I. तर्हि for तदि।
289. (1) I. निज्येर्येते, J. नदेतत्त, A. F. निशीदेत, B. निवेव्रितश्चाया शृणुद्वां।
(2) A. F. J. नं सुरान्, B. ने स्वरान्, I. ना स्वरान् for the last
expression.
290. (1) A. F. श्वेता क्षीरं। (2) I. दूगत for त्वगम्।
291. I. दुस्तरेयं for दुःस्वरेथ।
292. Apparently there is a confusion in the reading of the lines
292, 293, the idea seems to be clear : three directions, south, east and
north are intended to be placed in order of merits.
(1) J. दक्षिणेतु। (2) I. adds स्वरं before चैव, J. प्राक्।
293. (1) All Mss. begin with प्राक् which is unnecessary here.
(2) I. दु for तू। (3) A. F. समे, B. शमागुरुतरस्वरम् for the last
expression.
294. (1) I. जनवभसिवत् for जानिबलिं क्षिपेत्।
(2) B. यदि श्रुतं ततरामकंडुपवन्नमनुजायोग्यं।
From the line 295 down to the end of the chapter, divisions of
lines are distinctly of three kinds :—
I. and J. each forming a separate group and A. B. F. forming another
group. Of these three divisions last one is the right one owing to
sequence and sense which has been followed in the text.
According to this order I. reads between 294 and 295 the lines 367—
397, and then repeats 415—422, then reads 329—366, 296—327, 399—440.
And J. reads between 221 and 222 the lines 367—397, and between 327
and 328 the lines 329—366, 327—397 and 415—422.
294. (1) I. होमान्तं, A. B. F. होमार्थे। (2) A. F. तंत्रवत्, B. कुर्वित प्रवाशे
चार्यवत् सुधीः।
295. (1) I. चरकं, A. F. J. चरकं, B. नगरं for चरगों। (2) A. F. वितारिं,
B. विदारं, I. विदैशैव for विदारौ।

110 MĀNĀSĀRA
The four demonesses intended are चरगी, पूतना, विदारो and पापराक्षसी,
see chapter VIII, 52–54.
297. (1) A. F. मंगं गाश्चाभंखय, B. मंगहंगं च यष्टांगं गग्यात् ढुंद्राढनेशान्
कांतकं, I. J. गचाख्यां निद्रान् ।
299. (1) A. F. स्वरमा for रकने । (2) B. स्तुतिं चैव सदा जपेत्, I. J.
तक्षकस्य जमाक्षिपेत् ।
300. (1) I. J. मुखं, A. F. मृगं, B. मृतं । (2) A. F. चामितिं चोदितं, B.
चादितिश्चादिति ।
301. (1) I. J. विधनं, B. विरदः for वितथं । (2) I. भूषण for पूषण ।
302 B. भूत, I. मन्तं for मग्नं suggested by J. and the other Mss.
303. (1) I. J. हलानि for फलानि । (2) I. अन्तं for अन्नं ।
304. I. दत्वा for दद्यात् suggested by J. and the other Mss.
305. (1) F. J. शुद्धं । (2) I. कुर्यां for पश्वा ।
307. (1) I. श्चहा for छेदन । (2) A. F. पते, B. पतिं ।
308. A. F. कर्तनं, B. वनरक्षके ।
309. J. वद्यात्मन, I. बाह्यार्थे ।
310. (1) A. B. F. तुष्यर्थ for कुर्यात् । (2) J. न पूज्यं वरदेवतः, J. वनदेवता ।
311. (1) I. खो चा for खड्गो । (2) J. वा for च ।
312. A. F. केकरात्, B. केकुतान्, I. J. कैकराद् ।
313. I. चिंत्यम, the other Mss. च्छिद्य वा ।
315. (1) I. J. जन, B. अन्यत्र, A. अनंत, F. अन्ततः । (2) A. F. जतृवंति द्विधा-
यदि, B. चितवखेविठं यदि for the second pāda.
316. (1) I. नव for तु सु suggested by the other Mss. (2) A. F. add
स्त्री जाया between क्षायं and वृक्ष ।
317. B. सुमना for समना ।
319. (1) I. स्निग्धं for स्थूलं suggested by the other Mss. (2) I. वत्
for युक्त ।
320. (1) I. उ for वो ।
321. (1) I. दृष्टान्तं, the other Mss. दुष्यन्तं । (2) I. चाधरं, the other Mss.
क्तायायार्म ।
322. (1) I. श्वेत्यः, J. च्छेष्ठद्यः । (2) The female trees are not clearly
stated.
323. I. उत्पन्नं न, J. चोत्पत्य न्य ।

CRITICAL NOTES: CHAPTER XV 111
324. I. प्राग्भागे गमने गल for प्राग्दिग्भागेन च मङ्गलम्।
325. (1) I. दक्षिणे for पश्चिमे; the idea of south is contained in
चाभ्य। (2) I. निषत्ति।
326. A. F. ईशाने, B. यैशोने, at the beginning of a word B. writes यो
for ई।
328. (1) J. गच्छ for गतमि। (2) A. F. नित्व, B. सित्व।
329. A. F. भंगकरंजरं for the last expression.
330. A. F. च''''न्य ध्यानेव, B. चान्ये द्वारेत्व।
331. I. याति वते तरुः for यदि पतेत्तरुः, B. जीवतंतितः।
Between the lines. 331 and 332 B. adds:—कालासित्यमंगलं छिन्न
वृक्षमयतंतित्तेत्।
332. I. य''''म, the other Mss. यशुभ।
333. I. वृत्त for वृक्षा।
334. (1) I. तत्रादे, J. तन्नतो। (2) I. न्यास्ति for नास्ति।
335. A. F. समुद्दिष्ट्य।
336. A. F. पश्यन् प्रहार, J. पशून्नद्रहार, B. पशुशांतितृध्वोमः, I. पश्चात्प्राहार-
होमं।
337. I. शाखां कृतं यान्तु, the other Mss. शान्तौ कृतायान्तु।
339. I. संश्रितम्, J. सन्नहम्।
340. I. कंशयः, the other Mss. सर्वशः।
341. I. पदं नितञ्चक्रमिति विरचितम्, J. पतन्ति तमुक्तमिति चिह्नं लिखेत्ततः। In
I.'s reading a word or two are missing without which both sense and
metre are incomplete. The reading in the text is supplied by the
other Mss.
344. I. हत्वा माहिषं, J. हयित्वा महिषों।
345. I. कर्षयेस्तु for कर्षयेत्तु।
346. B. अवतरेस्ततः।
348. J. क्षीरिखं, the other Mss. क्षोरिखौ।
349. (1) A. F. शाखां, B. शांकः, J. शाकां। (2) I. J. वृत्तं for वृक्षं। (3) I.
शमशापं for शमीशाखं। (4) J. तदा।
350. (1) A. F. धारिखं, B: दारिखं। (2) A. F. रौत, B. चित्त for शत।

112 MĀNASĀRA
351. (1) A. F. कदर, B. स्वंदं, J. कतर for कतरे। (2) B. कुकमांलं।
(3) A. F. काश्चं, J. काचन्द । (4) B. नामकम् ।
352. (1) I. द्रांच, J. द्राक्षाच्छांषा च । (2) I. स्वंपि for ष्वपि ।
353. (1) A. B. F. नारिकेलं । (2) A. F. दानौ for मौनी ।
354. (1) I. चामुक्कं । (2) A. F. किंशरि, B. किंशशि ।
356. B. मृदुवृक्षैश्चनोयतः for the second pāda.
358. I. J. ग्रन्थैश्च for अन्यानि suggested by B.
359. A. B. F. मावादेक ।
360. A. B. F. विप्राय चाम्रे, the other Mss. शतश्वाग्रे ।
361: B. भूस्वर्गस्य for the first expression.
The expression within brackets between lines 361 and 362 is found
only in I. and J.
362. I. लयं च for लय[दि] ।
365. I. J. रज्जु for क्रञ्जु ।
366. I. पाथन क्षयात् for पादं तथाश्रयम्, A. F. तथात्रिकं, B. यटा शब्दघं
तदाश्रयम् ।
367. B. देवादिशालार्थ for यत्रदेशविशालार्थं ।
368. I. J. पुष्यमासं for पुष्यमार्धं, A. F. पुष्यं ।
369. I श्रेष्ठचत्तिकं for श्यो च कार्तिकं ।
370. I. सुभिक्षे शोभने for शुक्लपक्षे शुभे ।
371. (1) I. स्कंदमावाहनं । (2) A. F. मावुके, B. नकुर्याच्चैवमासने, J. नकुर्या
च्छेषमाश्वके ।
373. I. स्नान कुर्या"", J. स्तम्भं कुर्यात्त्वापि सर्वशः ।
374. I. मध्य for मध्ये ।
375. (1) B. पादास्थितन्यदावेशे वस्तनष्टचं चलं तथा । (2) A. F. वस्तुर्न च ।
376. (1) A. F. तार, B. दान for धार । (2) I. त्यर्थवि, B. धे द्वि ।
377. (1) A. B. F. धनं for घनं । (2) I. J. B. विस्मृ for विस्तु ।
(3) A. B. F. I. क्षा for चा ।
378. (1) I. धार, J. धारादारू । (2) I. कममन्यसेत् for the last expres-
sion suggested by the other Mss.
379. I. J. चाचमनं सर्वेन्धरं, A. B. चाश्मनसर्वं चाधारं, B. चालमन ।

CRITICAL NOTES: CHAPTER XV 113
381. (1) I. तुमुरक्त for स्याद्द्वल। (2) A. F. तो पठं, B. भावदं for the
last expression.
382. I. दान्तं शिखाँ for दार्ताभिमुखे।
383. J. प्रवेशे for प्रदेशे।
384. (1) B. मृहडपं for चक्षिप्तं। (2) I. कुर्या for ब्रोह्य।
385. I. पश्च for चग्र।
386. (1) For कुम्भं, J. लम्ब। (2) For भि, J. दि।
387. I. कपटान्तं करख्यादि, A. F. J. कर्पटांतः करख्यादि, B. कर्पटंतु
शिरोषादि।
389. J. शाल्थैः।
390. I. अग्रतः for अग्रकम्।
391. J. कल्पनम्।
392. I. मा for चा।
393. B. पल्लवान् कृत्वा, A. F. द्वयां नय for the first expression.
394. I. भानि चा भवेत् for हृदि चावहेत्, A. F. हानि चावहे।
395. B. रूपयेद्ह्वं।
396. (1) I. नन्दना for चन्दनं वापि। (2) I. पद्म for पुण्ड्रं।
397. B. सपत्रित्रंकरं for the first expression.
399. I. पूजयापि for पूजयेत्तु।
400. I. देह्याक्त, the other Mss. देह्याव।
402. I. रक्तस्यव for रत्न धिया।
403. I. अर्प, other Mss. अर्च।
405. I. शिल्पं संस्थाप्य, J. शिल्प्यो संप्राप्य, B. शिल्पिनं प्राप्य।
406. (1) A. F. गैरिका मृत, B. गैरिकावृत। (2) B. शत, A. F. ततः।
407. J. सूची।
409. (1) A. B. F. J. हेमा for द्विमा। (2) J. तं for तन्, thus making
स्तम्भ masculine.
410. I. अयो शि for ततो धि।
413. J. देशके।
414. I. श्यानि for ह्य च।
415. (1) A. F. वदनं चाधरं, B. वदानं च दाह, J. मानं च धारं, I. पूर्वमाधारं,
and पूर्वदनं धारं, where the same line is repeated owing to a confusion.
(2) I. J. A. F. प्रोक्ष्य, B. प्रोक्ष्यण।
8

114 MĀNASĀRA
416. (1) B. चाहृत्यावतो, A. F. च.............त्यावटतः, J. चामृत्या परितत्,
I. न्यावृत्त्यावटतत् and चानृसापटता क्षयेत् for क्षिपेत् ।
(2) I. क्षयेत् in this place, but the correct reading is given in
another place where the line is repeated.
417. (1) I. मिन्द्र and चैन्द्रे in both J. and I, in another place.
419. The expression पुष्पराग must have been meant for पद्मराग,
because first it is read somewhat differently but not clearly in another
place where the line is repeated, secondly this expression is clearly
mentioned in the next line.
420. J. चेन्द्र for मिन्द्र ।
423. (1) I. दु for चे । (2) A. F. तथैशके, B. स्वदेशके ।
424. (1) I. स्तंभतखिभिः for स्थपतिः कर्तृभिः ।
427. I. मन्त्रा, J. तथा ।
428. (1) A. F. ददेत्, B. तथा । (2) J. विशेषतः ।
430. B. ध्यामेन्न, A. F. वास्तं तथायच ।
433. B. J. पिवा for वापि ।
434. A. B. F. पद्मामंठपकादिना for the last expression.
435. (1) A. F. I. मां, for ष्ठो । (2) I. ए for चे ।
436. B. ब्रह्मविष्णू ।
440. (1) I. त्समङ्गतः for दुक्तमार्गतः ।
(2) A. F. स्व स्व सन्नाशिविरा विसर्जयेत् ।
B. सन्ना कर्षितान् । विसृजेत् ।
Colophon :-A. J. षोडशो, B. एकोनविंशो for पञ्चदशो ।

: द + ्व = द्व? No, there is an i-matra on the first letter.
Wait! Could it be "द्व्यंश"? No, it has क + र = क्र!
Wait, could it be "क्रियांश"?
Look at the letter: is it "क्रियांश"???
Wait! Let's look at the letter after या:
Is it 'ं' (anusvara) or not?
Wait! In "क्रियांश", there is NO anusvara!
Wait, look above या: is there a dot?
Look closely at line 24:
"25. I. क्रिया" - wait, above या, is there a dot?
NO! That is the top of the 'य'!
Wait, look above the next letter:
There is NO anusvara!
Wait, look at the letter itself:
Is it 'श'?!
YES! Look at 'श' in 'त्रियंश':
Left loop, comes down, connects to vertical bar.
In the word in I.:
Left loop, comes down, connects to vertical bar!
It is EXACTLY 'श'!
Wait, is there an aa-matra?
Wait, look at 'क्रियांश':
क + ्र + ि = क्रि
य + ा = या
श = श!
Wait, does it have an aa-matra on श?
Look between श and the comma: there is NO aa-matra!
Wait, what about the dot above? Look above: there

116 MĀNASĀRA
33. I. omits this line but it has been preserved by all the other
Mss. and is necessary here.
34. I. भिं for भी, B. भिः।
36. A. F. वाजनात्तु, B. क्षत्रियाणं।
41. A. F. सुषातु, B. वल्यांत्तु।
42. (1) B. वतं for प्रतिं। (2) J. या for च।
43. A. F. omit lines 43 and 44.
44. I. मण्डि, J. मण्डिड for पण्डिड।
45. I. युक्तम्, A. F. J. त्रकम् for द्वयांशकम्।
46. (1) B. नेत्रं for वेत्रं।
(2) B. वटमुत्तरमुष्टिका for the second pāda.
47. I. J. हक्कं, B. त्रिकं, B. first pāda, पंचट्टकंपमंत्रादिः।
48. (1) J. जयन्तं, A. F. जयतिः। (2) I. वांचकः, J. याचका।
49. A. F. लुवा, B. उपचोपान।
50. A. वायंता, F. वायवा for वाचकाः।
51. A. F. मादल्लो, B. स्यादामैर्हत।
52. B. द्वारिण for धारणं।
53. A. F. कांक, B. कांग for कान्त।
54. (1) B. मल्लिका। (2) J. गुलिका for कुलिका।
56. A. F. माधेयं, B. मादिनं for माधारं।
57. (1) I. कं for तं। (2) I. J. मूर्धकं, B. मुदरं।
59. J. पूर्वकं शङ्कु, B. पूर्ववंशक, A. F. ....पूर्वशक।
61. I. नदाक B. नन्दाका, J. तदा, A. मनदाकाज।
62. I. न्धं चांशेनेोध्वार्धेन, J. न्धो चमंसेनेोध्वर्ध्य for the second pāda.
63. J. मृणालिको।
66. A. F. वर्त, B. पुष्पावतों, I. J. पुष्पवत्त।
67. A. F. द्वयंरा, J. वंश।
68. I. धत्यर्थे, B. संघर्थ।
69. (1) I. व for च, B. मध्यमागेन।
(2) I. म....स्तपे....for महावाजन।
70. I. अथो for अद्यो।

CRITICAL NOTES : CHAPTER XVI 117
71. (1) I. जंगार्थ, the other Mss. तुङ्गार्थं । (2) I. चैष for चैत । (3) J.
वा for the final च ।
F. omits the lines 72—74
77. I. रथ्यो for रेत suggested by J. and the other Mss.
79. I. पार्श्वे for ऊर्ध्वे ।
80. J. तुङ्ग for वंश, A. B. F. तुंगमंश ।
81. A. F. मध्येन for मर्धेन ।
82. (1) I. अध्यर्थं for अध्यर्धं । (2) A. F. J. कथयेत् for कारयेत् ।
83. This line omitted by I. only is necessary here.
84. I. ग्रह, J. गृह, which has never before mentioned as a moulding ;
it should be ग्रीव as suggested by the other Mss.
85. (1) I. वा for final च ।
(2) A. F. has always मध्य for मर्थ and this will not be noticed
any longer.
88. J. गोपानस्य ।
89. J. गुलिक for कुलिक ।
91. (1) A. F. कपोते । (2) I. नाट्य, A. F. नाट्यस्य, B. नाद्यंग क्षुद्रनासि ।
93. (1) A. B. F. कुकरै for मकरै । (2) I. J. वखे for वस्त्र ।
95. A. F. नासि for नासं ।
96. (1) अध्वापादवि, J. अधोपाद व, B. अधोपाननसान । (2) A. B. F. स्यात
for न्यस्य ।
97. (1) A. F. क्षुद्रनासि, B. क्षुद्रानास्ति, I. क्षुद्रनाभि ।
(2) B. मंचिकं, A. F. मध्यम for मर्धकम् ।
98. (1) I. षडाविकं । (2) I. J. द्वयंशांशं, A. F. विंशांशं, B. तद् ।
99. J. न्तदूर्ध्वं for मूर्ध्वे चं ।
100. I. J. तृ•••••••the other Mss, द्वाजनं ।
101. (1) I. J. तु for द्वि । (2) I. J. त्र्यंश वा ।
102. I. J. उत्तुङ्गं for चांशेन, B. omits this line.
103. (1) A. F. युग्मां । (2) A. F. नाठि, B. वाज for पट्टि ।
104. I. घण्टो for घण्टे ।
106. I. J. समेवां, A. F. मेवं for मंतु ।

118 MĀNASĀRA
108. (1) J. तत्पादे । (2) J. श्चैव ।
(3) A. F. वाद्ये for द्योत ।
109. (1) B. योग, J. धीश for र्ध च । (2) B. पादाद् ।
111. J. गशं चैव ।
112. (1) B. नयिर्बानरकामेना । (2) A. F. दिना, B. यानां ।
114. A. F. अल्य, B. अभ्य, J. अन्यान्तरालयाः ।
117. B. चांग for शांश ।
118. (1) J. दैतत्कपोतं for चत्तुरुङ्गप्रोक्तं । (2) A. B. F. टिकं for धिकं ।
119. J. भांगिकम् for भेदकम् ।
120. I. पश्चादीनि for प्रच्छादन ।
121. I. पश्चाद्वा for प्रच्छाद ।
122. A. F. तत्र, B. चंद्र for रान्त ।
123. (1) J. वात for स्यात्त । (2) A. B. F. रातकं ।
124. (1) A. F. दन, B. दनं । (2) I. शायेत् for शाययेत्, A. F. शोधयेत्,
B. चालयेत् ।
125. (1) J. दोंक्ष for दीर्घ । (2) I. ध्वोपरि for परि । (3) I. न्तकाः for
न्तिकाम् ।
127. A. F. J. दण्डकं स्यात् for the last expression.
128. (1) B. वोक्षा । (2) I. क्षक्षणं for पाषाणं । (3) A. F. फलकं ।
129. I. देह for देव ।
130. (1) A. F. J. द्वादशा । (2) A. F. निशेत् for न्यसेत् ।
135. J. सानतः for सानकम् ।
137. (1) I. J. पकपट्टि । (2) All Mss. except I. J. तयो योजयेत् ।
138. A. F. मालां for तौलि ।
B. omits the lines 138—141.
139. I. लुप्रा for लुपा ।
140. A. F. second pāda दृष्टदार्थतु कारयेत्. I. J. and other Mss.
वृषभाद्वन्तरालये ।
142. I. तार्वा, J. दार्ब, A. F. च्रा ।
143. I. J. गेहे प्रोक्तं सम, A. B. गर्भ गेहे, the other Mss. तु चात्मना हर्म्यें ।
145. (1) J. दुर्ध्वं । (2) J. प्रस्तार ।
146. A. F. B. omit सङ्गं and have (A. F.) त्वत्, B. वन्बर्हः for the last
expression.
147. (1) I. J. दम for दधः । (2) I. सद्वृत्त्रों, J. मध्यवृत्तो, B. वृत्तांतरा ।
148. A. F. इक्षुदंड ।

CRITICAL NOTES : CHAPTER XVI '119
149. A. F. मतुलं, B. ननतुलां ।
150. A. F. तुला प्रक्षा, B. तुलायां क्षं ।
151. (1) I. J. ग्रयो for अघो । (2) I. मैलक्ष ।
153. A. F. कुङ्गमलं, B. कश्मलं ।
154. I. J. विह्व for फुल्ल ।
155. I. मू for चेर ।
156. I. J. प्रथ for अघो ।
158. I. पोनकखो, J. बोरकायडो ।
159. A. B. F. नाटकाग्रैः ।
162. B. महाशालिं ।
169. I. ध्वे for ध्वोलं ।
B. omits the lines 171—174.
172. I. J. सस्तंभे ।
173. (1) I. वास for वाज । (2) A. B. F. मुक्ति for मुष्टि ।
174. (1) I. J. वास for वाज । (2) A. B. F. यहू यथा ।
175. A. B. F. J. श्रेणिकां ।
176. (1) I. J. तन् for पक्ष् । (2) J. दण्डहार, B. पादांतर ।
177. J. दण्डस्य यु ।
B. omits the lines 178—180.
181. B. प्रांतरान्तरम् ।
182. (1) J. यद्य, B. यत्रभित्ति । (2) For प्रस्तरं स्यादस्रदंतरं, I. J. प्रस्तीर्याञ्च
तथोत्तरम्, which is almost identical to the second pāda of line 184.
183. A. F. चाष्ट for काष्ठ ।
184. (1) A. F. ध्यस्थं, B. I. धान्तं for ध्यास्तः । (2) B. तं तु सर्वतः ।
B. omits the lines 185 and 186.
185. A. F. दूंल ।
187. I. करां for फाडिङ्ग्र, J. गुत्तरा ।
188. I. वंत for वान्त ।
190. J. omits this line.
191. J. शेषं for वंशे ।

120 MĀNASĀRA
192. (1) A. F. तुल्यैः, B. कुर्यांत। (2) A. F. J. द्वादशा।
194. (1) I. रायं for रान्तं । (2) A. F. तालै, B. तुल्ये for तलैः।
195. A. B. F. लम्बहस्तंचेद् ।
197. I. शिला, A. F. J. शिले, B. शिलायां जे।
200. A. F. किया, B. क्रियांगुलवशा ।
201. (1) I. रन्ध्रं for रोल्यं । (2) A. F. कर्तुं, J. कर्म।
202. B. चोर्ध्वमूर्ध्वं च रंगकं ।
203. B. वलक्षा।
204. A. B. F. द्विजाते तु।
Colophon.—A. I. सप्तदशो, B. षोडशो।

CHAPTER XVII

1. A. F. संधिकर्मविधं वक्ष्ये शास्त्रे संक्षिप्यतेऽधुना ।
   Between lines 1 and 2, I. adds three lines noted below, the last
   one of which is incomplete. These are quite foreign here and seem
   to belong to a previous chapter. They have been left out by all other
   Mss.
   हर्म्यान्तरस्य चाधारं दतपार्य(त्यर्याय)मीरितम् ।
   पूर्वांशकमानेन चैात्तरोचं युगांशकम् ।
   तदूर्ध्वं कम्पमेकेन तत्समं''''प्रमोदयम् ॥
   C. omits the first 19 lines of this chapter.
2. I. नन्दकाराब्ज for हर्म्याणां दाह ।
3. All Mss. except I. J. read वन्धयेत् ।
4. I. ग्राह्यं, J. गृह्य for संग्राहा
5. Mayamata (XVII.3) reads मल्ललोलम् ।
6. (1) A. F. वस्या, J. पश्या for वेणु ।
   (2) B. पूर्वं, A. F. पर्वत, I. J. पर्वतत् ।
   (3) Mayamata (XVII.3) reads पूकपर्व ।
7. (1) B. सर्व for पर्व ।
   (2) I. J. चै ‥‥ षु ।
   (3) The दण्डिक is suggested by line 18 and Mayamata (XVII.3)
8. I. एक for पत ।
9. A. F. मल्या, B. मल ।
10. I. पर्वत for पर्वक supplied by J. and the other Mss.
11. A. F. पूर्वं, B. पुर्यं, I. J. पूक for पूग ।
12. J. सन्धिश्चेष्ट ।
13. A. F. बहिः for बहु ।
14. A. F. कुंध, B. कुल्या for कुह्य ।
15. A. B. F. चैक for एकैक ।
16. I. J. याद्य for यक्षो ।
17. I. J. सार्धो for स्याद ।
18. B. omits this line.

122 MĀNASĀRA
25. A. B. F. I. पतिवा, obviously meant for पतिना which is ungram-
matical, the correct form being पत्न्या ।
27. A. F. नौगृह्यं प्रोक्ष्य, B. वाम दक्षिणा...for the last expression.
28. (1) B. leaves this in lacunæ except the last letter खः ।
(2) A. F. महद्होषं निनये ।
29. A. B. F. दिशं । The usual form is पश्येत् ।
30. A. B. F. दृश्यं for दिव्यं ।
31. I. J. A. F. दारुणि, B. दारुखा ।
32. (1) I. J. दारु स A. F. दारु तु । (2) B. leaves the last word in
lacunæ.
34. (1) A. F. संपाते, B. omits the first pāda.
(2) I. त्वाथवापिच for त्वथापिवा ।
36. A. B. F. तदग्रं ।
37. B. leaves the second pāda in lacunæ.
38. C. leaves in lacunæ the lines 38—41.
A. F. तदग्र पूर्वदक्षिण पश्चिमतौ ।
39. (1) I. J. पृथ for प्रत्य । (2) B. द्वारे ।
40. (1) B. यो द्वारं । (2) I. चाग्रं, J. चाग्रे ।
42. (1) C. leaves the first pāda in lacunæ and of the second pāda
has only गम्या र त; B. leaves the second pāda in lacunæ.
(2) A. कुस्यो, B. कृतस्यो, F. कुड्यास्यो for कट्यो ।
(3) A. F. मूलांतं बहिरग्रकं ।
43. (1) Both B. and C. leave the first pāda in lacunæ.
(2) A. F. नं त्वं तरङ्गं ।
44. (1) C. leaves the whole line in lacunæ.
(2) A. B. F. मूलं चायं चाधो मुखं ।
46. I. J. गृह संप्राप्य वक्ष्यते, B. गृहान्तं संप्रशस्य(स्य)ते, A. F. गृहा स्सं
प्रवक्ष्यक्षते ।
47. Both B. and C. leave the second pāda in lacunæ.
48. (1) B. leaves the whole line in lacunæ.
(2) I. J. दिशिं, A. F. दिशं, C. दिशो ।
(3) A. C. F. चांतः चोध्वं ।
49. (1) B. C. सचेद्य, A. F. सछेद्यं, I. J. सच्छेदतः । (2) I. J. ङ्ना for गदा ।

CRITICAL NOTES : CHAPTER XVII 123
50. I. J. दक्षतरे।, B. चादिचैद्यं दक्षिणांतरं ।
51. I. इना for ग्डा । (2) चाप्रोथे चेो for चाग्रावश्वो ।
52. A. F. प्रांचद्वा, B. प्राग्वदादा, C. प्रास्वदा ।
53. I. भद्रे भागानिन्; C. leaves this in lacunæ.
Except the first two words B. leaves the whole line in lacunæ.
54. A. F. J. योग्येन for योगं ।
55. I. हिं शयितं।
56. I. शविंधं for शयितं ।
58. I. गीशं for ग्दिर्शि ।
59. (1) F. omits the lines 59—62, B. leaves this in lacunæ.
(2) I. अग्ररात् पूर्वै for चावागार्थेयः।
60. I. स्वास्रिकं for स्वस्तिकं ।
61. (1) J. शयित । (2) J. दक्षे ।
62. (1) J. दारोः । (2) I. पर्वेके for पूर्वके ।
63. I. कोहे for कोष्ठे ।
64. (1) I. शत for क शयितं । (2) I. मेय उ for ध्येयम् ।
66. A. F. J. दार्वीग, J. दार्वीग्र ।
67. J. दारुं प्रागुत्तराग्रकम् ।
73. The lines 73 and 74 are omitted by A. F. C. J.
75. I. चाम्रं स, J. दारुं सु ।
78. A. F. C. J. युगाग्रे । B. omits this line.
80. (1) A. B. C. F. छिद्रयुक्तं तथा दारुं चाद्येयं, I. चित्र । (2) I. अग्रेणं, J.
त्वाधे ।
81. (1) I. वस्तु, A. C. F. वास्तु । (2) I. वृत्तदाहरणम् for वृत्तदारुणा ।
83. I. J. वले for वल ।
86. I. J. नमेव परित्यजेत् for नाह्वैपरोत्यं चेत् suggested by all other Mss.
and obviously a better reading.
87. I. ईच for दारु ।
88. A. B. C. F. J. तद्दारोः ।
89. A. F. संत्यस्यं, B. संतस्यं, C. सत्ताह्वयं ।
90. B. A. परुचैव for वरुचैव ।
92. (1) I. J. दारु for तार । (2) A. F. have always कंठ for कर्णे ।
93. I. अथो कर्णस्य मध्यच द्वित्रिभेपंयुगं येजयेत्, J. युजेन ।

124 MĀNASĀRA
The reading as included in the text has been suggested by all
other Mss. but the meter would demand the reading मध्ये छिद्रमधः कर्णं ।
98. (1) A. F. B. C. विस्तृतार्धं, J. विस्तरान्त । (2) A. B. C. F. I. विस्तृ
for विस्तु ।
99. A. B. F. पाखि, for प्राख ।
Between 99 and 100, B. reads the line 103.
Between the lines 101 and 102, C. adds त्रिकर्णमग्रमुलेतु योजयत् ।
103. J. पतत्सु for पतत्स्व ।
104. (1) J. तदेत् । (2) J. त्रिश्रिचूलि, I. सत्रिचूलि।
105. A. F. बालार्धे कल, B. वार्धे कीलक ।
C. leaves the lines 105—107 in lacunæ.
106. I. J. वक्षे for वक्ष ।
107. I. चतुरश्रं च, J. चतुश्शूलं तु ।
108. (1) A. F. J. युक्त, B. येत् । (2) J. सन्धि पटुक। (3) C. leaves in
lacunæ the whole line except the last word.
109. (1) C. तत्र for दन्त । (2) I. सञ्च for सन्धिश्च ।
110. (1) I. धिं वां for धिश्चां । (2) J. दु, A. F. यु, B. युक्तं ।
(3) J. यथायुक्ति which seems better, because the idea of शक्ति
is implied in बल ।
111. C. पदोत् for यथोन् ।
116. (1) I. J. मासि for माधि । (2) J. मूले ।
117. (1) A. B. C. F. द्वं, B. शैः, C. शं । (2) A. F. C. मनां, B. थ्वसं ।
118. (1) I. चार्धं for चार्थं । (2) J. कुठच्चचोत्तरम् ।
119. I. J. वक्षेयेत् ।
121. I. पुरतोक्तं स for पूर्वोक्त सन्धि ।
The remaining portion of this chapter except the last verse is lost
in J.
123. I. J. कुद्म for कुट्य ।
124. I. विधिः, A. सुधोः, B. बुधं for the last expression.
125. B. मेवच for the last च ।
126. B. शिला for शिखा ।
127. I. सन्ध्यये, A. B. C. F. सन्ध्या, B. C. दो, A. F. सयो ।
128. I. जल for कौल ।
B. omits the lines 128—129.

CRITICAL NOTES : CHAPTER XVII 125
129. I. समिदन्तं, A. F. B. समदंतांशं, ।
C. omits the next eight lines.
132. (1) A. B. F. मध्यं स्यात् for सन्धिमध्यस्य । (2) A. F. पातुकलयैकतत्
137. A. F. मूलाग्रं, B. omits this.
138. (1) B. चादौ दंडस्य । (2) A. F. बछेद्य, B. बतसे ।
139. A. F. षट्शिखे, B. षड्विद्या परिकीर्तिता ।
141. (1) A. F. पूर्वपश्चिम, B. पूर्वचित्भिः ।
(2) I. नीलं तु for कीलकं ।
142. (1) B. कुश । (2) A. B. F. यथायुक्ति, for यथा शक्ति ।
143. A. F. पोतृ, B. पात्रित्र for पोत्र ।
144. A. B. F. मध्ये for मध्य ।
145. A. F. प्राख, for ग्राख; B. सकराश्वि ।
146. A. B. F. यथा युक्ति, I. यथा शक्ति ।
147. A. B. C. F. दारुणं ।
149. B. वप्रा, C. बिह्रा, for बह्रा ।
150. I. साचि, other Mss. शयि ।
151. (1) A. F. C. शैतेषु, B. शैलेषु ।
(2) I. च for चा ।
153. A. F. राष्ट्र्युप, B. नकुशराग्नियो, C. कुठराख्यं ।
154. C. दार्वार्थात् समंशचे ।
156. A. B. C. F. संधिः, I. J. विधिः ।
158. I. परितेपि apparently to mean विपरीते ।
159. B. परिघा for शिखा ।
160. A. B. F. मानस्यांत ; C. omits the first pāda in lacunæ.
161. I. विना for शिक्षा ।
162. (1) I. तुना for तुष्णं । (2) B. श्रोत्र for शोक ।
167. B. तेषां तु, I. J. तेषां न ।
168. I. तञ्जले for जलेशे ।
170. I. चेशी, the other Mss. चेते ।
171. I. सन्घो for सन्ध्यु ।
172. I. पदं तरुच for पुष्पदन्त, C. महेन्द्रस्य ।
173. This line has been lost in all the Mss. except A. F.
175. (1) I. तद्दण्डिते तद्विधाते, the other Mss. दण्डिते यद्विधाने ।
(2) I. आयाम तो, the other Mss. आयामके ।