मानसार शिल्पशास्त्र (प्रसन्ना कुमार आचार्य - प्राचीन भारतीय स्थापत्य, नगर-नियोजन व मूर्ति-शिल्प महाकोश)

CRITICAL NOTES : CHAPTER XIV 91
कंपमर्धं तथापद्मं पट्टिकोच्चं द्वयांशकं ।
पद्मकंपमर्धंतथाकंपं विभागेन तु तुंगकं ।
त्रिांशं ..........तरूर्ध्वं कंपमर्धं तथांबुजं ।
कपोतार्यार्धभागं स्यात्तत्समं प्रतिवाजनं ।
तत्कर्धंतरिकं कर्णं त्र्यंशं चोत्तरांशकं ।
कंपं पद्मं तथा पद्मं कपोतोच्चं गुणांशकं ।
शेषं..................................गांतरितं ।
प्रतिवाजन संमितं ।
येन त्रिंशदंशंतु तुंगं कृत्वा विशेषतः ।
द्वारं शंखा(गो?) पानसंयुक्तं चोर्ध्वेयुक्त्या स्वलंकृतं ।
द्विभागं जन्मत्तुंगं स्यात् पद्मोच्चं तत्समंभवे(त्) ।
कंमेकेन कर्त्तव्यं शेषं प्रागुक्तवन्नयेत् ।
अथवाचिनवांशोच्च न कंपयुक्तं ।
..........पूर्वोक्ततुंगमानेन पद्मकेतु विशेषतः ।
72. B. पद्मंके for पट्टके ।
73. (1) I. द्विशं । (2) I. ऊ for चो ।
74. I. दनागे, A. F. दानांगे दकाङ्गे ।
75. A. F. पञ्चैर्विशेपेतु । (2) A. F. पुष्पेरत्ने, B. पुष्पद्यंते, I. J. पुष्परक्तैः ।
76. B. पट्टिकामृत्यकंपार्शद for the first pāda.
77. (1) B. त्रियंशं । (2) B. पद्मवृत्ताकृतिमेवच for the second pāda.
80. A. F. नवाधिकशतां................तदा, B. नवादेकादशांशंतु दत्ता, I. J.
दशांशं, the correct reading is suggested by the other Mss. and the line 65.
81. (1) I. J. जन्मान्तं for जन्मत्तुंगं । (2) A. B. F. omit तद् । (3) A. F.
सार्धवेदां, B. स्यात् घांशं ।
83. (1) I. J. चार्धपद्मं । (2) A. F. वेदांशं for षकांशं, B. leaves this
in lacunæ.
84. (1) A. F. मधै, B. मधै for मध्यर्धे । (2) B. तथायापि for तथा कंपं ।
(3) A. F. कंठ for कणं ।
86. I. J. ऊ for चो ।
88. (1) B. तेषां for शेषं । (2) A. B. F. कुर्याद्देवजन्म ।
90. (1) A. B. F. किंचदेवं । (2) I. J. शेषं for देवं ।
93. A. B. F. भूमिके ।
96. (1) B. A. F. एकांशं । (2) A. F. तेन, B. जन for केन।

...wait,चक पत्रं चorचक्र पत्रं च? It looks like चक्र पत्रं चorचक पत्रं च. Let's look at क: no clear virama/ra-stroke, but might be चकorचक्र. Wait, look at कinकंम: plain क. Here in 108, it's चक पत्रं चorचक्र पत्रं च. It looks like चक पत्रं च`.

• Line 111:
  111. B. कंम(प)मेकेन ।
  Wait, is it कंम(प)मेकेन or कंप(म)मेकेन?
  Look at the first letter: क with anusvara: कं.
  Second letter: म.
  In parentheses: (प).
  Then: मेकेन -> कंम(प)मेकेन ।

• Line 112:
  112. (1) B. पद्मंश । (2) B. चंशो for द्व्यंशं ।
  Wait, चंशो for द्व्यंशं । or द्वंशं ।? Look at द्व्यंशं: द् + व्यं + शं.

• Line 113:
  `113. I. शंश for चा

CRITICAL NOTES : CHAPTER XIV 93
The expression within brackets between lines 143, 144 is
found only in I. J.
144. (1) B. अधिष्ठानदशांशंगं for the first pāda. (2) A. B. F. मध्यार्धं ।
145. (1) B. अधार्धा । (2) B. मानांशं for भूतांशं ।
146. I. omits चाऽञ्जं ।
147. B. लिंगंच ।
148. I. द्विंशे, B. द्वयंशी ।
149. B. द्वात्रिंशदं ।
150. A. F. मध्यर्धे ।
151. (1) B. प्रोक्तं तत् for the first two words. (2) I. मांशांञ्जकं for मं
चाऽञ्जकं ।
153. B. चैक for चाक्ष ।
155. A. F. I. शेश, B. शेन for संशामंशं ।
157. A. F. मध्येन for मर्धेन ।
161. B. यन्यशं for वन्द्यंशं ।
162. I. द्विविं for द्वयं ।
164. I. J. ऊर्ध्वशेन ।
167. A. F. B. मिति for मुदीरितम् ।
168. (1) I. देवानांमशनालयेत्, A. F. देवानांशंभुनालयेत्, B. देबोनां शंभु-
रालयेत् । (2) I. सिद्धयै, B. पल्यै for पालये ।
The expression within brackets between lines 169, 170 is found
only in I and J.
170. A. F. तलांगुकं for कलांशाकम् ।
173. I. अथो for यथो ।
174. B. कोपमं for कम्पम् ।
176. I. द्विं for द्वयं ।
178. (1) A. F. तत्र, B. मेत for तुङ्गं । (2) B. दृष्टांशं for पञ्चांशं ।
180. (1) I. मेतेन for मेकेन । (2) I. द्विं for द्वयं । (3) B. read 2nd pāda
as कंपमेकेन ऊर्ध्वकं ।
184. (1) I. द्विं for द्वयं । (2) A. F. कंठ for कण्ठे ।
185. (1) I. द्विं for द्वयं । (2) B. चोर्ध्वं । (3) A. B. F. प्रति for प्रतिं
186. (1) B. च स्यात् for चांशं शेषं । (2) I. यणे for वज्रे ।
187. A. B. F. त्रियंशकं ।
190. I. ऊर्ध्व for तदूर्ध्वं ।

94 MĀNASĀRA
192. A. F. चैवकांत्या, B. चैकांतं शांततं तथा for the second pāda.
194. B. omits this line.
The phrase within brackets between lines 194, 195 is found only in
I. and J.
197. (1) A. F. कंठ for कर्ण । (2) B. संगं गुणान्वितम् for the last
expression.
B. omits lines 198—102.
199. I. चाथो for चाधो ।
200. (1) A. F. कंठ for कर्णे । (2) B. मेकेन for मेकांश ।
202. A. F. तदूर्ध्वे ।
203. A. F. रेखां, B. रेखां for मेकां ।
204. A. F. कंठैः for कर्णै ।
205. A. F. शेांश, B. तस्योक्तांशा विस्तारं for the second pāda.

CRITICAL NOTES : CHAPTER XIV 95
232. I. दुर्ध्वं पद्मांशमंशकम् for तदूर्ध्वं पद्ममंशकम्, see note under. 230 ; the
confusion is the same.
233. A. F. कंप for पद्म ।
236. (1) A. F. गृहा, B. धामा for ग्राहा । (2) A. F. नस्यादि, B. स्यासादि
for नासादि ।
237. B. एतं चतुर्विधं ज्ञात्वा ।
238. (1) A. B. F. वाध for विधिं । (2) A. B. F. धारया for धाराय ।
239. (1) B. कमल for कलश । (2) A. F. देवां भूपति आलयेत्, B. देवभूसुर
मालयम्, I. J. देवान् भूपतिरायलम् for the second pāda.
The expression within brackets between lines 239, 240 is found
only in I. and J.
240. (1) B. तुंग for बन्ध । (2) A. B. F. ने चैकविं ।
241. (1) I. द्विं for द्वयं । (2) A. F. मध्येन for मर्धेन ।
242. A. F. तत्तदुद्ध्वैनं ।
243. I. पद्माधार्धं, A. F.....धैंश, B. पद्मार्थै चार्धे ।
245. B. पद्मामर्धेन ।
246. (1) B. युग्मां for युगां । (2) A. F. कंठ, B. तत्र for कर्णे । (3) A. B.
F. सार्धा ।
248. The expression within brackets between lines 248, 249 is-
found only in I. and J.
249. A. B. F. तदेवं ।
250. (1) I. तदधैंन । (2) B. भंशं for अर्धं ।
252. A. F. मध्येन for मर्धेन ।
253. I. ध्वं सशोभितम् for धैं सरोरुहम् ।
254. (1) A. F. मध्येन for मर्धेन । (2) A. F. कंठ for कर्णी ।
255. A. F. मध्यन for मर्धेन ।
257. (1) A. F. चाख्वि, B. चाखि । (2) I. भं for चा । (3) B. बाह्ये कंपं
सपदार्कं ।
258. A. F. द्वस्र, B. ध्वस्र पट्टि ।
259. A. F. मितिहो, B. मिहचेत ।
The expression within brackets between lines 259, 260 is found
only in I. and J.
260. (1) B. सार्धं । (2) I. द्विं for द्वयं ।

96 MĀNASĀRA
261. A. F. महाम्बुजं, B. महाचोच्‍चं ।
262. (1) A. F. कंपकंठेन । (2) I. J. क्षुद्रकर्णेन कारयेत् for the second
pāda suggested by the other Mss.
263. (1) A. F. कंठ for कर्णे । (2) A. F. मध्येन for मर्धेन ।
265. A. F. मध्येन for मर्धेन ।
266. (1) A. F. कंठ कर्णे for the first expression. (2) A. F. मध्येन for
मर्धेन ।
267. B. गुणांशकं for कलांशकं ।
268 (1) A. F. मध्येन for मर्धेन । (2) I. द्वि for द्वयं ।
270. (1) B. तदूर्ध्वे स्पर्शके । (2) I. द्वि for द्वयं । (3) A. B. F. चालि for
मानि ।
273. (1) A. F. कंठ for कर्णा । (2) B. धृक् ।
Between 273 and 274 F. repeats the lines 259—262.
274. (1) I. J. कपोते । (2) A. F. चावि for चाश्वि ।
275. (1) B. omits this line. (2) The peculiar expression द्विभागांश is
apparently due to the desire to keep up the metre.
276. (1) B. व्यामारुचं । (2) I. द्वि for द्वयं ।
277. (1) I. चर्यार्धाङ्गु for प्रत्यर्धांशं न suggested by A. (2) B. प्रत्यर्ध गलं ।
278. A. B. F. सार्ध द्वयं'शं, I. J. सार्धविंश ।
279. (1) I. द्वि for द्वयं, B. ध्वंशकेन । (2) A. F. प्रकृति, B. प्रति for प्रतिमं ।
280. B. एवं तु तद्विधा ।
The expression within brackets between lines 280, 281 is found only
in I. and J.
281. A. B. F. रत्न for रत्नबन्ध ।
In the following 15 lines the codex architypus always reads रक्त in
place of रत्न suggested by the other Mss. which appears to be a better
reading.
282. A. F. अन्य, I. J. प्रत्यर्धांशं ।
283. (1) A. बाधो.चांशं, B. द्वयोश्चांतं, F. बाधोचांशं । (2) I. तदूर्ध्वेध्वे॑नशा- ·
सनम् ।
284. A. F. मध्येन, B. अर्धेब्जं; बन्धांशं चार्धेन् ।
285. A. F. मध्येन for मर्धेन ।
287. A. F. कुम्भं for कम्पं ।

CRITICAL NOTES : CHAPTER XIV 97
288. (1) A. F. omits भ्यां and adds च after न । (2) A. F. reads the
second pāda as भिन्नमध्येन कारयेत् ।
289. (1) A. F., for first pāda, तदूर्ध्वेर्धेन कंप स्यात् । (2) B. शिवांशकं ।
291. (1) A. F. कंठ for कर्णे । (2) B. has an additional word द्व्यंशं
after कर्णे ।
292. (1) I नांशं for नाब्जं । (2) I द्वयौ ह्यंश, another reading द्वयोरुद्वांशं,
A. F. वाद्यौ चांशं ।
293. I. सार्धं for चार्धं ।
294. B. व्याधिपाभादि for व्यालरूपादि ।
The expression within brackets between lines 296, 297 is found only
in I. and J.
B. omits the lines 296-299.
297. (1) A. F. वाजनं तस्या । (2) A. F. तियैतकं for तदंशकं ।
299. (1) I. चर्घ for चब्जं । (2) A. F. कांशं for कम्पं ।
300. (1) B. तु कबांशं for निष्क्रम्पं । (2) I. ऊर्ध्वकेन, B. ऊर्ध्वनच ।
302. B. क्षेपणांशं ।
303. B. कपोतांशं ।
304. B. पठ तु रत्न for the first expression.
The expression within brackets between lines 304, 305 is found
only in I. and J.
305. (1) I द्विंशाश्वं for द्वयंशकं । (2) A. F. द्वयंशकाब्जं । (3) B. जम्बनो ।
306. I. द्वि for द्वयं ।
308. (1) I. चल्प for चव्य । (2) B. प्रति ।
A. F. omit the lines 310-314.
311. B. तथांशकम् for शिवांशकम् ।
313. B. ग्रामादि for पाहादि ।
Between lines 313 and 314 B. adds पतत्तुप्रतिबंधं स्यादवधूसूर्यभूतैः ।
315. (1) B. घ्वों । (2) A. F. मध्येन for मर्धेन ।
316. I. द्वि for द्वयं, B., for first pāda, संबुजं चोर्ध्वपद्मं तु ।
318. A. F. कंठ for कर्णे ।
319. B. पंकजं चैव चोर्ध्वं for the first pāda.
321. (1) B. प्रती । (2) I. J. चोर्ध्व for चार्धं ।
322 A. F. मध्येन for मघन ।
7

98 MĀNASĀRA
323. (1) A. F. मध्येन for मर्धेन । (2) B. omits the second pāda.
324. B. एतत्तु for एकं तत् । (2) B. विविधं ।
327. (1) I. and J. omit this line which seems to be necessary in
order to make up the total of 26 parts.
(2) B. हतंशकैर्गल संयुक्तं for the second pāda.
329. A. F. कंपमेकं तदूर्ध्वं तु for the second pāda.
330. I. J. omit this line which for reason stated under 327 is
necessary here.
331. I. J. एकनागैलमेवच for हतंशकैर्मलमेव च ।
334. A. F. तोवाक्षपट्टिकां, B. व क्षुद्रपट्टिकां ।
335. (3) A. F. कंठ । (2) B. द्व्यांशोध्वे ।
Between lines 335 and 336, I. and J. read in a confused form the
line 346 : एतच्चतुर्विधं प्रोक्तं कुक्षिवन्धमुदीरितम् कम्पवर्धं चतुर्विधम् । B. adds कंपमेकेन
तत् सर्वतत्समं । निष्कंकं भवेत् । These additions are out of place and have
been left out by all the other Mss.
337. B. मेकं for मोशं ।
340. B. सर्वांलंकार संयुतं for the second pāda.
341. B. चैककं पद्म for चांशकम्पं ।
344. B. मष्टांशमेववा, I. J. मष्टाश्रमेवेच ।
345. A. F. पट्टामवंत्रंवा पद्मपट्टिक, B. समंवाभद्रपट्टंवा पद्मपट्ट तथैवचा ।
The expression within brackets between lines 346, 347 is found
only in I. and J.
347. (1) B. पंत पद for पदं पद । (2) A. F. जन्मादि, B. जन्मादीन ।
348. I. J. तुङ्ग for जन्म ।
351. I. चोर्ध्वेन, B. चध्वं ।
352. (1) I. ब्जैश for ब्जोचा । (2) I. सा for चा । (3). B. भाजनांशकम् ।
353. (1) I. सा for चा । (2) I. सां, B. कां for चां ।
354. (1) I. ञ for न्त । (2) I. J. चोर्ध्वं for चांशं ।
355. I. J. वाजनान्तांशं for वाजनं चांशं ।
357. B. त्रयं ।
358, (1) B. प्रति for प्रतिमेकं । (2) A. B. F. चैकेन ।

CRITICAL NOTES : CHAPTER XIV 99
The expression within brackets between lines 358, 359 is found
only in I. and J.
359. A. B. F. तन्त्रि for तन्त्र ।
360. A. B. F. चद्विधा for चतुर्विधं ।
*श्रीकान्त is stated to be of four kinds but actually there is only one
kind described.
361. I. स्त्रियं for त्र्यंशं ।
362. A. F. प्रतिशं, B. श्रीद्यंशतत्, I. J. अष्टाविंशं for चाष्टांशं ।
363. I. कारयेत् for कन्धरं त ।
364. B. has one more second pāda:—कपोताब्जं त्रयांशकम् ।
365. I. J. repeat the lines 365–367 owing to some confusion.
368. A. B. F. पद्ममे for क्षेपणम् ।
369. A. F. कन्धरोच्च ।
371. A. F. तदूर्ध्वे प्रति चैकेन, B. ऊर्ध्वे चालिंगमंगं च ।
372. (1) I. J. पदमकान्त for श्रीकान्त ।
(2) A. B. F. न्यसेत् for भवेत् ।
The expression within brackets between lines 372, 373 is found
only in I. and J.
373. A. B. F. शंगानां, अंशानां ।
374. A. B. F. रूपेध्म for द्व्येण ।
375. I. समं for समृद्ध ।
377. B. यथाकामं न for यथाशोभं तु ।
378. B. उप for उपान ।
379. B. विधांशी for विधानां ।
Between lines 379 and 380, A. B. F. have 3 lines; (of which the first
pāda of the second line and the second pāda of the third line make the
line 380):—
पद्मतुंगं द्वयांतं स्यात् यथाशोभर्तुं निगर्मं ।
वप्रोच्छ्रं तु समं वापि त्रिपादं निर्गमं भवेत् ।
ह्यपनिर्गनिनां तंचयावत् कुमुदनिर्गमं ।
381. A. F. चाम्र, B. चारु for निर्गमं ।
382. A. F. पट्टकोपान ।
A. B. F. repeat the lines 382—383.

100 MĀNASĀRA
384. (1) B. शोभाद् for यथाशोभं । (2) A. F. चयुतो, B. युक्तितो for सहित ।
The expression within brackets between lines 384, 385 is found
only in I. and J.
386. (1) I. द्विंशं for द्विदण्डं । (2) I. दंश for दण्ड ।
388. I. चतुष्क वा for सार्धं चतुर्दण्डकं वा ।
389. I. नवद्याहस्तकम्, A. F. नवक्षांशमाकम् for मथवा हस्तमानतः ।
390. I. द्वि for त्रि ।
392. A. B. F. बहिः for तत् ।
'393. A. F. ध्वभि, B. ष्टोष्टतुमामकानि ।
395. (1) B. प्रकुर्वीत विनिर्गमानि विशेषतश्चैव तु ।
(2) A. F. चार्य for वर्य ।
396. A. F. भक्तं, B. भद्रं for भर्तुः ।
398. A. F. नितथ नृसिंहेष्वपि, B. यथाकृपाद सेस्मनि ।
399. (1) B. यथेष्टयोः । (2) I. षोद् षोदे for एतेष्वथ ।
402. A. F. पीनेप, B. चिनेप for पीठोप ।
403. A. F. एवंकृते सत्यकृतोपमितिः, B. एवं कृ सब्रुकन मन्त्री ।
404. (1) A. B. F. सिध्यं for सिद्धं । (2) I. लक्ष्मीष्वव, A. F. .....स्थिह, for
लक्ष्यसह ।
406. (1) I. कृत, the other Mss. सह । (2) B. मसुरखेतंन्नितं ।
407. B. लोकेतूसराहकृप्या विकर्तनैच' श्रोकरं चतु प्रै ।
408. A. F. त्वाश्रीकरं, I. J. चक्रश्रीधरः ।
411. (1) I. ष्विव for रिह । (2) B. लक्ष्याविहरंति मुक्ति ।
412. I. सुश्नाकृतोरन्, F. सुखं च कुषीरत, A सुखं तुष्विततृत् for करं सुखं च
suggested by B.
Colophon. A. J. पञ्च दश, B. चतुर्दशो ।

CRITICAL NOTES : CHAPTER XV 101
CHAPTER XV
2. I. आयादीन(न) ।
3. A. B. F. J. पादं ।
4. I. साल पपु मसूत्कम् for the second pāda, B. रूपियस्त्रंभमात्तथा
स्लोस्तम्भमङ्गिकम् ।
5. (1) B. प्रोक्तं स्थानं स्वराखणं च, A. F. खारणं चक्र, J. स्थूखं ।
(2) B. चेहप्रमांण, A. F. मय, A. F. J. मारण । (3) I. गा for मां ।
(4) I. J. कम्प for कम्भ ।
6. A. F. धारिख, B. दारुणा for धारणं ।
7. I. उत्तरायोप for चोत्तरायो व, B. उत्तरांतो ।
8. I. जमादा उ. for जन्मादौ चो, B. जन्मादि चो ।
10. B. द्विगुण सार्धपादेन द्विगुखं च विशालकम् ।
B. omits the next 4 lines.
11. I. ग्र for वृद्धि ।
12. A. F. J. सार्धहस्तसमा ।
13. A. F. विंशा, I. J. चतुर्थीशा ।
17. (1) B. चादित्यरंध्रपर्जन्य गरुडं चाष्टकं भवेत् ।
(2) A. F. पङ्क्तस्य, J. पत्यंश ।
18. (1) I. पादेन, A. F. J. भागेन, B. J. भागे ।
(2) I. मधतः, A. F. माश्रितः ।
19. J. तदाकार ।
Between the lines 20 and 21, the line 23 is found repeated only in
I. It is not obviously necessary here, and is not therefore included in
the text.
23. I. श्चाथ for चाग्र ।
24. B. मूलमुष्ठस्तथैव च, A. F. वेदाग्र ।
25. I. मूले मध्ये । (2) J. च मग्रं ।
26. (1) A. F. समओ, B. समह, (2) I. कर्त for कणे, B. कंठ मानाग्रकांतकं ।
27. B. मध्यमं कांतं ।

102 MĀNASĀBA
28. B. मध्याग्रं स्यांच्चघोपादा चायशानकमांतकम् ।
29. J. पादा चाग्राश्वस्य समान्तरा ।
30. (1) A. F. कंठ; in the Mayamata (XV: 25) it is read as चित्र-
खण्डम् । (2) A. B. F. J. लये न्यसेत् ।
31. (1) B. चाग्रकं for चासनं । (2) A. F. पापकं for पादुकां ।
32. (1) A. F. पत्र, B. तत्र for चित्र । (2) A. F. चायान्ते ।
33. A. F. पादुकांतस्य, B. दलकांतं स्यात्, J. पालिकान्त ।
35. (1) I. पंत्राणि for पत्रादि । (2) A. F. रक्त, J. रक्त for रत्न ।
36. (1) A. B. F. मध्याग्रे । (2) A. F. कुम्मलं, B. रुग्मलः ।
37. (1) A. F. J. काये for अग्रं । (2) I. यथायो, B. चाग्रतो ।
(3) A. F. कुग्म, B. रुघ्म for कुड्म ।
39. (1) B. पिनामसं । (2) कंभा, A. F. कंठ, J. B. कर्णे for कम्भ ।
45. (1) B. क्रमेण वा । (2) I. च for वा । '
46. This line is missing in I. only, but is necessary here.
47. I. वा स्मृतं for विस्तृतं suggested by the other Mss.
49. (1) A. F. कंठो । (2) I. विस्तारग्र, J. विस्ताराङ्घ्रि, the other Mss.
विस्तारार्धं ।
53. I. च for वा ।
54. A. F. क्रियोत्कंठं चोर्ध्वकंठ, B. तथाकुंडंचोर्ध्वकर्ण, I. J. कर्णे ।
55. A. F. ताटिकास्यं, B. तार्दिकास्या, I. J. नाटिकाख्यं ।
57. I. चाथो for चाधो ।
58. I. गौरिकम्, B. हलंकाया, J. हारिका for हारिकम् ।
59. (1) A. F. अधोभूदं । (2) A. F. तथो, B तदो, I. मथो for मधो ।
60. J. तांदि for तादि ।
61. (1) I. अधो for अघो । (2) A. B. F. द्विरव for वोराव ।
62. A. F. चास्यं घुर्फूरपुष्टाभं, I. J. पुष्पान्तं ।
63. J. चार्धं for सार्धं ।
66. I. त for च ।
68. A. F. अथ, B. अथवा, I. J. रथकुम्भं ।
71. A. B. F. J. तन्मूले, I. चोर्ध्वमूले ।
Between the lines 71 and 72, I. J. add कुम्भस्तम्भम् which has been
left out by all the other Mss; but as there is given no such heading in
case of other pillars this one is also not included in the text.

CRITICAL NOTES : CHAPTER XV 103
72. A. F. कुश for कुम्भ ।
73. This line is left out by I. only, but has been preserved by all
other Mss. Its inclusion in the text is also suggested by line 33.
75. I. स्यादधं वास्यार्ध दण्डकम् for स्यात्तदर्धं चास्य तुङ्गकम् ।
77. B. द्वयेन दंडं for the last expression.
78. B. विस्तूतं for विस्तृतं ।
79. I. अथो for अधो ।
80. A. F. देदाष्टं ।
81. A. F. B. कांडकं, J. कन्यकम् for कर्णकम् ।
Between the lines 81 and 82, J. adds तद्विस्तारं त्रिदण्डंस्यात्त दण्डं ।
83. I. अथो for अधो ।
84. I. J. कुम्भवारम् ।
85. I. J. जन्म for ऋजु ।
86. I. श्चोत्तरादक्ष, J. स्योत्तरादौश्च, B. रान्तं, A. F. दिंच ।
87. (1) I. कोष्टपाद्यन्तमूर्ध्वं । (2) J. पञ्जरादिभिः ।
90. नासिकाशिखर as a single moulding is suggested by line 96.
91. (1) A. B. F. तुगं । (2) I. J. अथोः for अथे ।
92. I. रन्ध्र'च for रन्ध्राष्ट ।
94. I. एक for चैक ।
96. A. B. F. स्थूपि ।
99. I. एकेन for एकोन ।
100. (1) I. J. वि for द्वि । (2) J. चैक for एक ।
101. B. has two lines here तदूर्ध्वं च द्विभागं स्यात् द्वयं नासितुंगकास्तूपि तुगं
स्याद्भाजनं चैकभागिकं, of these the first pāda of the first and the second
pāda of the second line make the line 101.
102. J. लिङ्ग for आलिङ्ग ।
103. (1) I. समं for समन्तरितं suggested by J. and the other Mss. (2)
I. र्ध्वंदिं for र्ध्वं द्वयं ।
104. B. चार्थं for चांशं ।
105. A. F. द्वैकांशं, B. चैकांशं ।
109. I. व. apparently for वा, the other Mss. तत् ।
B. omits the next two lines.
113. (1) B. त्रिभागं for द्विभागं । (2) A. B. F. वलि for गल । (3) B. वितूसेदं ।

104 MĀNASĀRA
114. For मध्यकोष्टोत्तरं तत् A. मध्ये कोष्ठोत्तरांतं, B. मध्यक्रोष्ठांतमंशं स्यात् ।
क्षुद्रपादेन वांशकं । द्विभागं चोत्तरोत् भूषितः ।
115. (1) I. रं for रे । (2) I. सा for चा । (3) J. ते for तम् ।
116. (1) B. सप्तांशं । (2) I. पेटि for वेदि । (3) A. F. खंजन for वाजन ।
117. J. चतुर्मार्गे ।
118. B. समं नासीत् ।
119. A. F. नासि ।
B. leaves the next three lines in lacunæ.
120. A. F. नास्यू ।
121. (1) I. शंखनास्यां च, the other Mss. शंखवनास्यांच्च । (2) A. F. शिखरश्च ।
123. A. F. J. मध्ये, B. मध्यकुक्षिं ।
124. (1) B. शिरस्युपरि । (2) A. F. शिकांतं, B. रौद्रं ।
125. (1) B. व्यालभायनि for वलभी । (2) I. च for वा ।
126. B. पद्मौ for पट्टो ।
127. I. J. पङ्क, A. B. पद्म ।
128. A. F. कुद्म, B. रूम for कुडम ।
129. A. B. F. स्थूपि ।
130. A. B. F. वल्हादि for वल्लारि ।
132. I. द्वैस्त for द्वैत, B. त्तस्त ।
134. (1) A. B. F. मूल । (2) I. J. एक, A. B. चैक ।
135. (1) I. J. पूर्ववन्त for पूर्ववत् । (2) I. J. उ for चोत् ।
136. A. F. ममको यत्र, B. मकरैः प्रतिभूषितम् ।
137. I. J. तच्चिरम् for तक्किरः ।
138. A. F. किंबरी, B. कबरी वक्त्र ।
139. I. J. कोष्ठ for कोष्ठं च ।
140. I. J. पादात् for त्रिपाद ।
142. (1) A. F. फलद्यांतकतारं, B. तलकोद्यांतरांतं ।
(2) A. B. F. काण्डेक ।
144. (1) A. F. चद्यर्धं, B. वावध्यं and omits कंभ; I. J. चधार्धं ।
(2) I. J. विस्तु for विस्तू ।
145. (1) A. F. तटि, B. ताट, I. J. तादि । (2) I. J. वग्ने for वन्न ।
147. I. J. उत्सेधोर्ध्वार्ध्वे, A. F. उत्सेधोत्तुधेन for स्यादुत्सेधं चोर्ध्वं ।

CRITICAL NOTES : CHAPTER XV 105
149. A. J. अद्य, B. मन्य for अद्यो ।
150. A. F. कंठ for कर्तु, B. कण्ठेभेदन ।
151. I. J. भृश्वाकृतः for वज्राकृति suggested by the other Mss.
154. A. F. कंठ for कर्णे ।
155. I. J. कोच्यं for केच ।
159. (1) B. मध्यमासन for the first expression. (2) A. F. सर्वाभं ।
(3) A. F. संपद्, B. संपप्लवथा ।
160. (1) I. J. भ्रं for चां । (2) B. बोधिका for हरिता ।
161. I. J. चिरो for शिर, B. नं तच्छि ।
163. (1) I. J. कन्द for कद । (2) I. दूं for मं । (3) I. J. अग्नि, the other
Mss. चाग्र ।
164. A. F. समं, B. समुद् for सम ।
166. (1) A. B. F. कचिभागेन । (2) A. F. कंठ for the second कर्णे ।
167. (1) I. J. रक्तै for रत्ने । (2) A. F. पात्रादाँश्चवि, B. पुष्परत्नैश्च ।
168. A. F. बोधि, B. चादित for बोधक ।
169. A. F. पीठंपदा, B. पीठसदा ।
170. (1) B. J. पद्मं च । (2) I. J. रक्तै for रत्ने ।
171. A. B. F. दण्डि ।
173. A. F. J. षट्‌चाष्ट, I. साष्ट for षट्सप्ताष्ट ।
174. I. कर्णे, J. काण्डे for कण्ठे suggested by the other Mss.
The next three lines are lost in J.
176. I. कर्णे, B. काण्डो for कण्ठ suggested by the other Mss.
178. B. कथिता संख्या for हारिकांशं ।
180. (1) A. B. F. J. मूला । (2) A. F. वति, B. वलिं ।
182. J. कर्णे, I. B. A. काण्डे for कण्ठे ।
183. (1) A. मृदुगंघ्याढनं, F. मृद, B. मृदंगवादनं, J. मृङ्गवादनं ।
(2) B. पंचधूतूक ।
184. I. रुपैर्वा, रूपंच ।
186. I. सन्वि, J. सेध । (2) I. दद्यो for तदद्यो ।
187. (1) I. तथो for तदद्यो । (2) I. क्षं च दिं for क्षक्ष द्रतं ।
188. I. भ्रं for चां, J. कम्पभागेतपद्मकम् for the second pāda.
189. (1) J. कुम्भोद्यश्चोर्ध्वभागे । (2) J. वढे, A. F. पदे, B. घटिप्रातांदि ।

106 MĀNASĀRA
190. (1) A. F. तानि, B. तादि । (2) I. वर्गो for वक्ष ।
191. (1) I. कुद्ध, A. F. J कुंभ । (2) I. काम्बुकम्, J. काङ्किंके ।
(2) B. प्राच्यमद्राकृतिन्यसेत् for the second pāda.
192. J. द्वि for नि ।
B. repeats here 52 lines noticed under note 71, Chapter
XIV.
193. (1) B. गृहो for भुवो, J. गुखेद्दारै । (2) J. मंशकं for मञ्चं ।
(2) I. वो for चो । (3) A. B. F. केपि ।
195. (1) A. B. F. omit the first two words. (2) A. B. F. शिरः ।
197. B. तत्तु for कतु ।
198. I. J. शङ्खरत्रि, B. द्वंशके श्रिया ।
199. A. F. पंचांगं ।
200. A. B. F. J. वहष्णाय, B: भरग्रह ।
The expression within brackets between the lines 200 and 201 is
found only in I and J.
202. B. तमालकालिकोत्सेधं for the first pāda.
204. A. F. मध्यं, B. भूतं for मर्थं ।
205. A. F. मध्येन for मर्घेन ।
207. I. J. and the other Mss. कणे, A. F. कंठ which is more suited
here.
208. (1) I. J. पश्चान्तष, B. पद्मं च । (2) I. J. ध्वैंक, B. ध्वंशे ।
211. A. F. मध्येन for मर्घेन ।
214. A. F. मध्ये, A. F. कंठ for कणे and मध्य for मर्घ throughout;
these will no more be noticed.
215. I. J. च द्विं for र्ध्व द्वयं ।
218. (1) B. त्रिभागं for द्विभागं । (2) A. B. F. मध्येर्ध, I. J. मत्यार्ध ।
221. A. B. चस्योर्ध्वार्धेन, I. J. अर्धाध्वार्धेन ।
222. A. F.. स्या, B. स्याच्च ।
223. (1) I. J. रक्त for रत्न । (2) I. J. निष्यं, the other Mss. निष्पं ।
225. This is omitted by A. B. F.; it looks like repetition of the
line 222.
227. (1) A. B. F. add तत् at the beginning. (2) A. F. यत्र, B. रत्न ।
228. I. तत्र पादं for तन्त्रिपाद ।

CRITICAL NOTES : CHAPTER XV 107
229. I. J. चन्तरालं च, B. चान्तराले तु for the last expression.
231. (1) This line is lost in J. (2) A. B. F. भक्ति । (3) B. कुड्ये तु
for कूटे च ।
The expression within brackets between the lines 232 and 233 is
found only in I. and J.
233. (1) I. J. तस्तलं सुस्तम्भ, B. F. D. सं । (2) I. श्रो for दौश्च ।
(3) I. J. शै for श्व ।
234. A. B. F. चार्थ, D. श्रोपादं चार्थमेववा ( ? एनमा ) ।
235. A. F. J. मा, J. न्मा, D. इष्मदण्डेनमानवेत् ।
236. I. and J. read this line after the line 237 but as suggested
by the other Mss. it is more suited here; D. omits this line.
237. (1) F. वालि for पालि । (2) I. त्य for द्य । (3) A. F. उप, B. मु, D.
मूल ।
239. (1) B. उक्तपादार्दि, D. उक्त । (2) I. मूलदण्डेन ।
240. I. and J. do not contain this line but without it the next
line would be unconnected. A. F. उपपादं मूलपादांतं मुपदण्डं समंतकं, B. सपाद,
समां, D. पादामूलपादान्कं( किं ) उपदण्डस्पमात्रकं ।
241: (1) A. F. द्विदण्ड । (2) I. वाधियांशकम्, B. बाधवान्तरम् †
242. I. रूप for द्विन्त्रि, J. द्वित्र्युप, B. D. त्रिल्यापाद ।
243. (1) J. कान्त for काम । (2) I. मूल for मूले suggested by the other
Mss. (3) D. पद्मासादृधितं ।
244. (1) D. वेदोक्षमिद । (2) I. विभाज्या for बह्या । (3) I. J. मोर्टि for मितिस्त् ।
245. This line lost in I. is obviously necessary here.
(1) B. D. चोपपाद । (2) A. F. J. संपदाव्यक्तमीरितम्, B. D. सादा-
कान्तमिति स्मृतम् ।
246. D. omits this line.
247. (1) I. अन्तो for भ्रष्टो । (2) I. कान्तमुदोरितम्, J. B. A. कान्तिमिति
स्मृतम् ।
248. I. पाळकां, it seems to have been meant for फलका ।
The expression within brackets between the lines 250 and 251 is
found only in I. and J.
251. J. तद्दारु for हारोक्ष, B. पंचोर्कंदारु, D. पारयुतदार।

108 MĀNASĀRA
252. I. उत्तर for चोत्तर ।
253. (1) माघाद्ये for माघादौ । (2) A. B. F. J. नकुर्यादाह ।
256 I. खङ्ग, J. ढक, B. कुठारकनविन्नादीन् ।
257. I. रात्र पुस्त्वादिरदि for रात्रावुपोष्याधि ।
258. (1) I. सुमूहूर्तायां for तु समुत्थाय । (2) J. कर्तुंः ।
259. (1) B. मार्गेषु । (2) I. has a lacunæ for पश्येत्तु शकुना ।
260. (1) A. B. F. सन्मुखे, I. सुमुखे । (2) B. मांडं काष्ठतृणांगा- नि बलिं
क्षिपेत् ।
Between the lines 260 and 261, B. reads lines 424–433.
261. I. सङ्ग for सङ्घ ।
262. A. B. F. छत्र, the other Mss. चक्र ।
263. (1) B. परौ for वलिं । (2) I. पूर्व्ववटवृक्ष, J. घटं च, B. घटं च, A. F.
पटं च शिखलं ।
264. A. B. F. J. वस्त्रधुक रजकं, I. वस्तुधुग्रजतं ।
265. I. J. दर्पथास्वं रसमुखे दृष्ट्वा, A. F. दर्पधान्याढय for धनधान्यं समृद्धिं च।
266. (1) A. B. F. केशं नासहीनं, I. J. केशन्तसहिता ।
(2) B. तिलभांडवरं तथा ।
267. (1) I. J. ध्वजं, B. द्विज; according to a Bengali proverb, one
single Brahmin and a hornless cow are each an inauspicious sight.
(2) I. वृत्त for रक्त, B. दिक्पालान् रक्तवाससः ।
268. (1) B. रोगी । (2) A. F. ⋯ ध्यंगंद्वयं, B. नाड्यांगरवकं ।
269. (1) B. मार्गे संमुखतां, I. J. प्रमार्गे संमुखं । (2) B. भवति for स्मृतम् ।
(3) A. B. F. ध्रुवं ।
270. I. त⋯⋯क for नर्तकं ब्यानक, A. F. मर्दकं, B. नष्टकै व्यासक ।
271. A. F. भरयासुसुरं नामे, B. चरंडासुस्वरं ।
272. (1) I. मसू for मयू । (2) I. also has दिव्यपुङ्गं ।
273. A. F. पक्षी, B. पक्तिं, J. पक्षि ।
274. (1) A. F. वेधं, B. पोतं for वोधं । (2) B. फणिनां ।
275. B. वामात् दक्षिणा ।
277. I. अन्य for ग्रन्थ, B. ग्रंडिनं ।
278. (1) I. हरिणो । (2) I. शिशुं for शशं ।
279. (1) I. बकं for वर्णं । (2) रक्तं यानं च सूतकम् for रक्त श्वानं च शूकरम्,
A. F. J. पादं च सूकरम् ।

CRITICAL NOTES : CHAPTER XV 109
282. (1) I. व''''ाध for यक्ष्याम। (2) I. J. सौम्नं for सोम्नि, B. कामलिमापु
भेत्तु चेत् for the second pāda.
283. (1) J. हृत्वा, A. F. हुत्वा, for स्थित्वा। (2) I. जनात्, A. B. F. द्विजां।
(3) I. भावे for गच्छे।
287. I. तर्हि for तदि।
289. (1) I. निज्येर्येते, J. नदेतत्त, A. F. निशीदेत, B. निवेव्रितश्चाया शृणुद्वां।
(2) A. F. J. नं सुरान्, B. ने स्वरान्, I. ना स्वरान् for the last
expression.
290. (1) A. F. श्वेता क्षीरं। (2) I. दूगत for त्वगम्।
291. I. दुस्तरेयं for दुःस्वरेथ।
292. Apparently there is a confusion in the reading of the lines
292, 293, the idea seems to be clear : three directions, south, east and
north are intended to be placed in order of merits.
(1) J. दक्षिणेतु। (2) I. adds स्वरं before चैव, J. प्राक्।
293. (1) All Mss. begin with प्राक् which is unnecessary here.
(2) I. दु for तू। (3) A. F. समे, B. शमागुरुतरस्वरम् for the last
expression.
294. (1) I. जनवभसिवत् for जानिबलिं क्षिपेत्।
(2) B. यदि श्रुतं ततरामकंडुपवन्नमनुजायोग्यं।
From the line 295 down to the end of the chapter, divisions of
lines are distinctly of three kinds :—
I. and J. each forming a separate group and A. B. F. forming another
group. Of these three divisions last one is the right one owing to
sequence and sense which has been followed in the text.
According to this order I. reads between 294 and 295 the lines 367—
397, and then repeats 415—422, then reads 329—366, 296—327, 399—440.
And J. reads between 221 and 222 the lines 367—397, and between 327
and 328 the lines 329—366, 327—397 and 415—422.
294. (1) I. होमान्तं, A. B. F. होमार्थे। (2) A. F. तंत्रवत्, B. कुर्वित प्रवाशे
चार्यवत् सुधीः।
295. (1) I. चरकं, A. F. J. चरकं, B. नगरं for चरगों। (2) A. F. वितारिं,
B. विदारं, I. विदैशैव for विदारौ।

110 MĀNĀSĀRA
The four demonesses intended are चरगी, पूतना, विदारो and पापराक्षसी,
see chapter VIII, 52–54.
297. (1) A. F. मंगं गाश्चाभंखय, B. मंगहंगं च यष्टांगं गग्यात् ढुंद्राढनेशान्
कांतकं, I. J. गचाख्यां निद्रान् ।
299. (1) A. F. स्वरमा for रकने । (2) B. स्तुतिं चैव सदा जपेत्, I. J.
तक्षकस्य जमाक्षिपेत् ।
300. (1) I. J. मुखं, A. F. मृगं, B. मृतं । (2) A. F. चामितिं चोदितं, B.
चादितिश्चादिति ।
301. (1) I. J. विधनं, B. विरदः for वितथं । (2) I. भूषण for पूषण ।
302 B. भूत, I. मन्तं for मग्नं suggested by J. and the other Mss.
303. (1) I. J. हलानि for फलानि । (2) I. अन्तं for अन्नं ।
304. I. दत्वा for दद्यात् suggested by J. and the other Mss.
305. (1) F. J. शुद्धं । (2) I. कुर्यां for पश्वा ।
307. (1) I. श्चहा for छेदन । (2) A. F. पते, B. पतिं ।
308. A. F. कर्तनं, B. वनरक्षके ।
309. J. वद्यात्मन, I. बाह्यार्थे ।
310. (1) A. B. F. तुष्यर्थ for कुर्यात् । (2) J. न पूज्यं वरदेवतः, J. वनदेवता ।
311. (1) I. खो चा for खड्गो । (2) J. वा for च ।
312. A. F. केकरात्, B. केकुतान्, I. J. कैकराद् ।
313. I. चिंत्यम, the other Mss. च्छिद्य वा ।
315. (1) I. J. जन, B. अन्यत्र, A. अनंत, F. अन्ततः । (2) A. F. जतृवंति द्विधा-
यदि, B. चितवखेविठं यदि for the second pāda.
316. (1) I. नव for तु सु suggested by the other Mss. (2) A. F. add
स्त्री जाया between क्षायं and वृक्ष ।
317. B. सुमना for समना ।
319. (1) I. स्निग्धं for स्थूलं suggested by the other Mss. (2) I. वत्
for युक्त ।
320. (1) I. उ for वो ।
321. (1) I. दृष्टान्तं, the other Mss. दुष्यन्तं । (2) I. चाधरं, the other Mss.
क्तायायार्म ।
322. (1) I. श्वेत्यः, J. च्छेष्ठद्यः । (2) The female trees are not clearly
stated.
323. I. उत्पन्नं न, J. चोत्पत्य न्य ।