मानसार शिल्पशास्त्र (प्रसन्ना कुमार आचार्य - प्राचीन भारतीय स्थापत्य, नगर-नियोजन व मूर्ति-शिल्प महाकोश)

५०६ मानमारे
सप्ततलविधान, १६९-७०।
सप्तताल (विवरण), ३६७-३६८।
सप्तपखे, १०७।
सप्तप्राकार, १९१।
सप्तभूमि, १६९, २५४।
सप्तभूमिक, १२८।
सप्तमण्डप, २२२।
सप्तमातृ, १८३, १९२, ३५५, ३५९।
सप्तर्षि, ३६७।
सप्तशाला, २४४, २७५।
सप्तसालान्त (हर्म्यं), २७५।
सप्त (सूत्र), ४०२।
सभा, ६, ८, ४३, १३४, २२६, २४१, ३०१, ४१२।
सभास्थान, ४३।
समकक्ष, ३३८।
समपादस्थानक, ३६६।
समभङ्ग, ४०५।
समभङ्ग-अन्तरमान, ४०६।
समभङ्ग-सूत्र, ४०५, ४०६।

(na)? It'sसिंहानन, १२६।! Wait! In line 26: सिंहासनis in line 27! Line 26 hasसिंहानन! Look at line 26: सिं+हा+न+न! Yes, सिंहानन, १२६।(Simhanana = lion face). Line 27 has:सिंहासन, २, २८३, ३००, ३०९, ३१२, ३१२,(wait, ३१२, ३१२? No, ३११, ३१२ or ३१२, ३१२? The first one is ३११ or ३१२:३११? It looks like ३११or३१२- wait, the last digit of the first is १ or २? It looks like३११or३१२. Look at: ३०९, ३११, ३१२! Ah, ३०९, ३११, ३१२! Wait, the digits are ३, १, १? No, the second one has a loop: ३१२. The first one has a curve: ३११or३१२? Actually it looks like ३११or३१२. Let's look closely: ३११or३१२`. Wait

५०८ ] मानसारे
[स्तम्भ १]
सृष्टि, ३९६।
सेनामुख, ५४।
सेनालय, ५३।
सेनालोकन (स्थान) ४६।
सोपान, ५७, ७२, ८४, १३४, १३६, १५६,
१६४, १६५, १९०, २२७, २२८, २२९,
२३८, २५२, २५४, २५६, २६५, ४११।
सोपानलक्षण, १८३-१८७।
सोपानस्थान, २५९।
सोम, २१, २४।
सौख्यक, २३१।
सौगन्धि, ६३।
सौध, १६८।
सौम्यकान्त, २१९।
सौर, १७४, ४०८।
सौष्टि, १७६।
सौष्ठिक, १७२, १८१।
स्कन्दकान्त, ९४, १०३, २१९।
स्कन्ध, १६५, ३९७।
स्कन्ध (न्द) तार, १४९।
स्कन्धमाला, ३२२।
स्कन्धावार, ५३, ५५।
स्कम्भ, ९४।
स्तनचूचुकमध्यम, ४०५।
स्तनदेश (तार), ४००।
स्तनपक्ष, ३९८।
स्तनपार्श्व, ४०६।
स्तनपीठ, ३९८।
स्तनसीमान्त, ३९८।
स्तनसूत्र, ३२२।
स्तनान्त, ३८९, ३६३, ४००।
स्तम्भ, ९४, ११७, १२२, १२३, १२४, १३५,
१५०, १५९, २२१, २३७, २३८, २४६,
३०५, ३३१।
[स्तम्भ २]
स्तम्भ (पर्याय), ९४।
स्तम्भप्रतिष्ठा, ११०।
स्तम्भलक्षण, ९४-११०, १०२-१०३।
स्तम्भस्थापन, १०७-११०।
स्तली, ९४।
स्तूपि, ५७, ६०, ६१, १३०, १३८, १५३, १५९,
१६९, १७२, १७५, १७६, १७९, १८२,
१८५, २०४, २०६, २०७, २४५, २७३,
(विमानस्य) १२७।
स्तूपिक, १५४, १६१, १६७, १४४, १४५,
१४६, २०८, २०९।
स्तूपिका, ९७, १३९, २१८, २१९, ३२४, ४११।
स्तूपिकाछत्र, १३०।
स्तूपिकापत्रवल्ल्या, ३७६।
स्तूपिकोल, १३२-१३३, १३९-१४२, १३९।
स्तूपिपत्र, ९८।
स्त्रीमानदशताल, ३९९।
स्त्रीमानमध्यमदशताल, ४०१।
स्त्रीशिला, ३४५, ३४६, ३४७।
स्थण्डिल, १९, ३६, ३८, ४३, ४७, ६५, १०८,
१४०, १८८, २६२, ४१५।
स्थपति, ३, ४, ११, १३, १८, २९, ३१, ६२, ६५,
६७, ६८, ७१, १०३, १०५, १०९, ११०,
१३२, १४२, २६१, २६३, २७३, ३१९,
३४४, ४०८, ४०९, ४१६, ४१८।
स्थपति (चालय), ४०।
स्थपति (प्रकृति), ४१४।
स्थाणु, ९४।
स्थान, १४७।
स्थानक, ४१, ६७, १४३, १५१, ३०६, ३३४,
३३५, ३३७, ३५६, ३५७, ३५८, ३६१,
३६४, ३६६, ३६७, ३७०, ३७७, ३८१,
३८७, ४०२, ४०४।
स्थानकयोग्य (मध्यरङ्ग), ३०८।

, ४१६ ।

Now Column 2:
35. स्वर्णसंख्या (मकुटादीनां), ३१५ ।
36. स्ववंशक, ११३ ।
37. स्वस्ति, ६६ ।
38. स्वस्तिक, ३२, ३३, ४४, ४५, ६७, ६८, १२१,
39. १४९, १५६, २२०, २४०, २४२, २४३,
40. २४४, २४५, २४९, २५०, ३१८, ३३८ ।
41. स्वस्तिक (ग्राम) विन्यास, ४३ ।
42. स्वस्तिकपाद, ३५८, ३७० ।
43. स्वस्तिकालिङ्गक, ३५२ ।
44. स्वस्तिकाकृति (लिङ्ग), ३४६ ।
45. स्वस्तिकान्त, १६८ ।
46. स्वाध्यायकालय, २७८ ।
47. स्वामिकालय, ४० ।
48. ह
49. हनुपर्यन्त, ३५९ ।
50. हनुमध्य, ४०३ ।
51. हंस, ३७५, ३७८ ।
52. हंसलक्षण, ३७५-३७६ ।
53. हर्म्यन्त, २६३, ३८९, ३९५, ३९८, ४०३ ।

५१० ] मानसारं
हर्म्यजन्मन्, ४१२। हाराप्रान्त, १५७।
हर्म्यतार, ३६२, ३८८। हारिक, ९६।
हर्म्यतुङ्ग, १४६। हारिका, ९९।
हर्म्यद्वार, ४१, २६७। हारिद्र, ३६७।
हर्म्यपाद, ११२, १८९, २६८। हारापग्रोव, ३५५।
हर्म्यप्रदक्षिणा, ४१७। हिक्का, ३९९, ३९८।
हर्म्य (मण्डप), २३४। हिक्कामध्यम, ४०३।
हर्म्यमुख, २२६। हिक्कासूत्र, ३९२, ३९७।
हर्म्यमूल, १६२। हिमकान्त, १७०।
हस्त, ४, ५। हिमज, २२६।
हस्तदाह, ५। हिमाद्रिरूप (स्तम्भ), १०९।
हस्तमान, ७३, ७७, ९२, ९४, १११, १८८, हिरण्य, ३३४।
३६२, ३८८। हिरण्यमालिका, ३३२।
हस्तिन्, ३७८, ३९०। हृदय, ३९८।
हस्तिपादाकृति, १२७। हृदयमध्यम, ४०३।
हस्तिपृष्ठ, १४९। हृदयान्त, ३६३, ३८९, ३९२, ४००।
हस्ति (शाला), २४३। हेम, १०९।
हस्तिहस्त, १३४, १५०, १८६, २३८। हेमक (यज्ञसूत्र), ६९।
हस्तिहस्तविभूषित (सोपान), २३८। हेमकूट, २२६।
हार, १५५, १६३, १६४, १६८, १७२, १७४, हेमज, १३६।
१७५, १७६, १८०, १८४, २१४, २१५, हेमपादय, २२१।
२५४, ३२२, ३२३, ३२५, ३३२, ३३५। हेमरत्न (वास), २५८।
हारकाकोटक, ३८०। हेमवर्ण, ३३५, ३६५।
हारदेश, २१७। हेमसंख्या (मकुटादीनां), ३१६।
हारा, १४५, १५०, १५५, १६०, १७१, १७६, हैमचक्र, ६८।
१७८, १८१। हेमकमांलय, १५८।
हारान्तर, १७१, १७२। होम(शाला), २४३।
ह्रस्वशाला, २५२।

CRITICAL NOTES
ON
THE MĀNASĀRA
N.B.—The letters A, B, C, D, etc., in capital, represent the manuscripts so
indicated.
Where there is no separate mention, A stands for both A and F; B for both
B and D; G for both G and H; and I for both I and J.
1, 2, 3, etc., indicate the lines of the chapter.
(1), (2), following 1, 2, 3, indicate the first note, the second note, and so on
under lines 1, 2, 3.
CHAPTER I

1. (1) Both I. and D. read लक्षण; the correct reading रक्षण is taken
   from J.
   (2) The more grammatical form लयान् is adopted from A; all
   other manuscripts read the singular form.
   (3) A. पारि, B. रादि for वारि, and D. भावारिखन्पि for भूवारिवह्नि।
2. (1) B. D. सुरैश्वर,

2 MĀNASĀRA
the comparative degree is generally superfluous. But if the first अपि
is taken to mean 'although', and the second अपि 'yet', the purport
may be 'although it was more than complete yet it was noticed....' ;
we would, however, prefer to construe the verse thus—मुनीन्द्रैर्यद्वास्तुशास्त्रं
(आदौ) प्रोक्तं तद् (वास्तुशास्त्रं) मानसारर्षिणा समस्ततरवस्तु (कृत्वा) लक्ष्यते स्म ।
In this construction the second अपि, like the following particle हि,
must, of course, be taken to have been used in वाक्यालङ्कार, having no
special signification; but the first अपि may mean 'even' (making it
'even' more than complete, i.e., perfect in every possible way).
5. (1) D. छादन ।
(2) All Mss. read शिष्ट; the emendation is suggested by the
name and contents of chapter II.
6. (1) I. J. F. प्रकाराणां; the correct reading is suggested by the
name given to chapter III in the colophon.
(2) The form विधिं, being connected with प्रोक्तं in the passive
voice, is grammatically untenable; but this mistake is deliberately
repeated several times in this chapter; the emendation विधिः is, therefore,
not made. The form प्रोक्तं in all other places also in this chapter must be
taken as सामान्ये नपुंसकम् ।
10. I. रूप for लम्ब, suggested by all other Mss.
13. (1) B. D. प्रस्तार ।
(2) The barbarous form कर्मेस्य for कर्मणः is apparently due to
the analogy of प्रस्तरस्य. This is intentionally left unemended in order to
illustrate the ungrammatical style of the Mānasāra, which is elaborately
discussed elsewhere, (Indian Architecture by the writer, pp. 199—214).
27. The uniformity would require the form तोरणस्य ।
29. The discrepancy between the plural form ब्रह्मादीनां and the
singular form त्रिमूर्तेः should be noticed. J. reads त्रिमूर्तिः ।
31. (1) I. अनि काकैः; the emendation जैनिकानां is suggested by the
name given in the colophon and opening line of the chapter in question,
numbered LV; it is also necessary to make the line symmetrical as well
as intelligible, for the word जैनिकारक is meaningless.

CRITICAL NOTES : CHAPTER I 3
(2) I. मौलि ; the emended form मुनि is suggested by other
Mss. as well as the name and contents of the chapter numbered
LVII.
32. I. J. भित्ति ; A. F. पक्ष । The emendation भक्त is suggested by
the name and contents of the chapter numbered LIX. The mistake
of the manuscripts A. F. is inexplicable, but that of I. J. may be due to
carelessness of the copyist. The scripts may, of course, suggest an
explanation in both cases.
33. The expression तत्तद्वाहन implies the titles of four chapters
(LX, LXI, LXII, LXIII), namely, हंसलक्षणम्, गरुडलक्षणम्, वृषभलक्षणम्,
and सिंहलक्षणम् ।
34–37. These four lines are based on a hopelessly corrupt
manuscript and suggested by the names and contents of the chapters
numbered LXIV, LXV, LXVI, LXVII, LXVIII, LXIX. These lines
are given within square brackets to indicate that they are not found in
[L

4 MĀNASĀRA
CHAPTER II

1. I. J. शिल्पीनां । This is due to the confusion between शिल्प and
   शिल्पिन, the latter being the correct form.
2. B. D. पश्चिमघराद्योशानब्रह्मज्ञैरवलोककृत् ।
3. A. F. J. ब्राह्मस्यं ।
4. I. कखं for वखं; the additional stroke which turns व into क is
   apparently due to negligence of the copyist.
5. The ungrammatical form नामं (acc. sing.) should be noticed; it
   is left unemended to illustrate the barbarous Sanskrit of the Vāstu-śāstra.
   The lines 5—10 are missing in J. The line 10 is missing also
   in I. But it has been preserved in all other Mss. The sense, however,
   may be deduced even without this line. It is practically impossible, in
   such cases, to say whether the most original text was with or without
   a line like this one.
6. B. D. पूर्वपादे ।
7. The genitive use of उत्तरस्य in the sense of locative should be
   noticed.
   One Manu is stated in the Rāmāyaṇa (1.5.6) to have been the
   architect who built the city of Ayodhyā : अयोध्‍या नाम नगरी तत्रासील्लोक-
   विश्रुता । मनुना मानवेन्द्रेण या पुरी निर्मिता स्वयम् ॥
8. B. D. रक्तस्य ।
9. (1) B. D. मनुरस्य । (2) J. तुर्यतः ।
10. I. पुत्रस्त्वपतिः ।
11. I. दैव-ऋषेः, cf. I. 4, 39. वर्धकीति (II. 19, 23, 25, 33) and वर्धकिरिति
    most of the Mss. read the word as वर्धकिः and a few as वर्धकिन् ।
12. A. F. omit च and add सं after रति ।
13. I. नाम; J. गुरोर्नाम । For वर्धकीति see note under line 19.
14. B. D. सूत्रधृक्, A. F. सूत्रकृत् ।
15. For वर्धकी see note under line 19.

CRITICAL NOTES : CHAPTER II 5
28. (1) I. स्थपतिः शास्त्रसर्वज्ञयाः; the emendation suggested by all
other Mss. is unavoidably necessary in order to make the line intelligible.
(2) A. F. J. सह।
29. (1) F. दिष्टे, probably better than शास्त्रदृष्टेन, apparently for
शास्त्रादेशेन। (2) B. D. वास्तुशास्त्रं।
31. J. तौल्यभि। If नाम is not emended by नाम्न, it must be preceded
by इति धीयते apparently for चाभिधीयते।
32. (1) I. श्रितस्य, A. F. सूत्रज्ञः which is better perhaps, but the sense
is implied by the following word रेखाज्ञः। The idea contained in the
word श्रुतज्ञः which is taken from J., is also suggested by the expression
शास्त्रवित्तमः।
(2) B. D. शिल्पिशास्त्रविदुत्तमः। A. F. शिल्पिवित्तमः।
33. I. त्राश्रितज्ञः; B. D. स्मृतिज्ञः।
The emendation follows J. and other Mss.
34. (1) I. कर्म विदुश्व; J. कर्म विद्याभ्य; A.F. कर्म विदूश्च।
The emendation कर्मवित्सभ्यः, suggested by all other Mss. renders
the expression more or less intelligible.
(2) D. B. यथांथर्या; F. leaves this word in a lacuna; A. ह(च)पलश्च।
(3) A. स्युर्हलापरः।
The second half of this line presents many difficulties. If बन्धु
is read with short उ, the following words would be दया (instead of उदय)
and पर (instead of अपर, which is meaningless ) and the three words
बल, बन्धु and दया would imply some of the qualifications required of the
carpenter. And there are parallel passages to support the suggestions.
स्थपति is stated to be दृढबन्धुः in the Vāstuvidyā (I. 15), but not the तक्षक,
whose qualifications are thus described :
तक्षणात्स्थूलसूक्ष्माणां तक्षकः स तु कीर्तितः ॥
सूतककर्मज्ञो गुणी शक्तः सर्वकर्मस्वतन्त्रकः ।
गुरुभक्तः सदाहृष्टः स्थपत्याद्यनुगः सदा ॥ (Ibid. I. 18,19.)
सुशीलश्चतुरो दक्षो शास्त्रज्ञो लोभवर्जितः ।
क्षमावानस्य(वान् स्याद्) द्विजश्चैव सूत्रधारः स उच्यते ॥ (Śilpadīpaka, I. 3).
कर्मान्तिकाः स्थपतयः पुरुषा यन्त्रकोविदाः ।
तथा वर्धका(क्या)दयश्चैव मार्गिणो वृक्षतक्षकाः ॥ (Rāmāyaṇa, II. 80, 2).

6 MĀNASĀRA
For similar parallel passages from the Mahābhārata, Vāstuvidyā,
Śilpadīpaka, etc., describing the qualifications of स्थपति, वर्धकि and
सूत्रग्राहिन्, see the writer's Dictionary under Sthapati. See also the
writer's translation of the Text.
35. This line seems to be quite uncalled for here and has been
omitted by all Mss. except I. It does not seem permissible, however,
to leave it out of the text. It is, therefore, kept, and by a small emenda-
tion, as suggested within brackets, it can be explained in a way.
36. (1) I. J. A. F. लोके, the other reading within brakets is
suggested by other Mss. but the general obscurity of the line is not
removed thereby. (2) J. कुरु for गुरुम् ।
38. J. विफलं । The construction of this line as well as the preceding
three lines, and the one following, is grammatically untenable ; but the
general sense of these lines is, however, clear to some extent.
39. For शिल्पीनां see note under line 1 above. मानोपकरण without
any case ending is used for मानोपकरणम्, and would illustrate the
barbarous nature of the text.
40. (1) A. J. प्रेक्ष्य, F. प्रेक्ष्यो, B. प्रेक्ष्य । The word उद्वीक्ष्य, when it has
been combined with नयन, bearing no case ending, must be taken as an
adj. qualifying परमाणु ; it would be meaningless if it be read as a gerund
in ल्यप् form. It must, therefore, be emended either to वीक्ष्यः or वीक्ष्यम्
according to the gender of परमाणु । I. uses it in the masculine and
A. F. J. take it in the feminine. It is taken here in the neuter, and it
thus conforms to the neuter forms तत् and उदाहृतम्, this necessitates
the reading उद्वीक्ष्यं । (2) A. F. J. उदाहृता, I. उदाहृत ।
41. (1) J. षड्गुणितस्तत्र. More than a dozen authorities will be
found quoted in the writer's Dictionary under Aṅgula; it is always
eight times, not six. It is not clear how and wherefrom this reading
is taken by this Ms.
(2) A. F. J. स्मृतः, but the other adj. गुणितं has been left in the
neuter singular. That such errors are very frequent in the text will
be noticed in the following lines also.

CRITICAL NOTES : CHAPTER II 7
42. J. षड्भिर्मिलितनानं तत् विला, B. D. तापश्चाकलशाय, A. F. चांगुलं तत् ।
43. J. B. D. बोध्य; I. रक्ष or रक्षा in this line, and रिष्ट in the
following line; Suprabhedāgama (XXX. 3) reads रिक्षा; Vāstuvidyā (I. 5)
has लिक्षा (long) ; so also the Matsya-Purāṇa (258, 18) and the Sid-
dhānta-śiromaṇi (p. 52): but the Bṛihat-Saṁhitā (58, 12) has लिक्ष
(short). But from the reading रिष्टै for लिक्षै, the Mānasāra seems to
have used the short form लिक्ष; the gender of the word remains uncertain
from these uses. In dictionaries it is used in the feminine gender.
44. J. रिष्टै । For parallel passages, see notes under Translation and
the writer's Dictionary under Aṅgula.
47. A. F. यव बोहि; B. D. omit this line.
J. reads lines 42—45 between lines 47 and 48.
48. J. कनिया; कनिष्ठ must be read in the neuter singular or be com-
pounded with the following words; latter being preferable.
50. (1) I. वितस्तियुक्तं, which would not give the usual meaning;
the emendation युग्मं is suggested by J. and other Mss.
(2) अधिकम् for पथिकः is another instance of errors committed
by ignorant artists attempting to write Sanskrit. स्मृतम् in the next line
also illustrates the point.
51. हस्त is made masculine in this line, and neuter in the-
next (52).
52. I. गृहम्; the emendation ग्रहः is supported by other Mss. as
well as the Suprabhedāgama : cf. षड्विंशतिधनुर्मुष्टिः सप्तविंशत् धनु(र्)ग्रहः ।
(For context and reference see the writer's Dictionary under Aṅgula).
53. I. J. रज्जुमेय च कथ्यते for दण्ड।ष्टंरज्जुमेयच suggested by the
other Mss.
Between the lines 53 and 54, all the Mss., except I. and J., include
the line घरमान वितस्तेन मानयेच्छिल्पिवित्तमः; A. घर, B. D. रथ । But the sense
of this line seems to be expressed by the line 55; besides span would be
too small a measure for houses.
54. In याने and शयने the locative is used either for genitive as in
विमानस्य in the next line, or more properly in place of accusative.

8 MĀNASĀRA
57. The expression न मानानां is unintelligible ; without the sug-
gested emendation the line would be meaningless.
The apparent meaning would be given by an emendation like च
मानानि ; but in that case तत् and धनुर्ग्रह must be read in the instru-
mental. The same meaning can, however, be deduced if we read च
सर्वेषां in place of न मानानां ।
59. A. F. मालको, B. D. मूलकः for मालकः ।
63. (1) I. दारु for दारितं । (2) B. D. त्रिकांतं for चतुरश्रतः ।
64. I. माजीवं for मे दीर्घं ।
65. (1) A. F. I. J. मध्याङ्गुल, which does not convey a suitable sense ;
the emendation gives the apparent meaning and seems necessary.
(2) हस्तं seems a better reading.
68. मूर्ति, without a case ending cannot be used here. It is also
grammatically necessary to read मोक्ता ।
69. J. शाद for शाता, both of which are almost equally obscure.
70. J. शिशुक, which seems to be a confused reading.
72. (1) J. प्राग्वत् for पार्श्वात् । (2) I. नुग्रह for नाहकम् ।
73. B. D. वर्हि, F. वर्धि for वर्जितम् ।
75. (1) B. D. J. दैवत्यं । (2) The second portion of this line would
be too clumsy without the suggested emendation.
79. (1) I. सो स्थितो for स स्थितः । (2) J. करखकं for रेखुरं ।
80. For चतु all Mss., except I. J., read बद्धस्तु ।

CRITICAL NOTES. 9
CHAPTER III

1. I. अस्मिन् for second यस्मिन् ।
2. J. प्रोक्तादथ ।
3. I. J. याज्यं for यानं ।
4. (1) I. J. धरात् for धरा; the error seems to be due to a slip of
   pen of the copyists. (2) J. जातोनि, A. जादीनि. I. जातिहि, the emenda-
   tion suggested by the other Mss. seems doubtless.
5. J. वस्तुनि for वास्तूनि ।
   By some extraordinary and most annoying confusion, which will
   be seen repeated several times in the text, I. J. read, between lines 6
   and 7, first, the lines 15-17 and then lines 30—31. The adjustment is
   unavoidably necessary, and fortunately it is warranted by the undoubted
   link of sense, and its correctness is guaranteed by the other Mss.
6. A. प्रभां for प्रपां ।
7. (1) I. अधिकस्य कथं शिल्पि शिल्पिका चारितं तथा ।
   J. अधिक-स्यन्दनं शिल्पौ शिबिकाचार्यं तथा ।
   Neither of these readings bears any sense. The emendation is
   suggested by the other Mss. and is supported by the contents of the
   43rd chapter, which deals with the conveyance.
   (2) शिल्पि is apparently for शिल्पिन (vocative).
8. J. सर्वै; सर्वे would certainly give a better meaning.
9. (1) I. च ममबली for मञ्चली ।
   (2) A. साल, B. फाल for फलक ।
10. (1) A. त्वयिकारंड राशिभिः ।
    (2) धरादिभिः is apparently an adjective to चतुर्विधम् and should
    be in the nominative singular; as it is, it bears no sense.
11. (1) B. चादित् सा ज्ञायते ।
    From the contents of the first line the expression would appear as
    चादित्यस्य for चादित्यानां । * (2) I. J. read महि (without a case-ending).

10 MĀNASĀRA
15. Grammatically it is necessary to read either गन्ध in the accusa-
tive plural or स्पृश् in the instrumental plural, the former being
certainly better. रस would be more grammatical than रसा ।
16. (1) As the line stands, परीक्ष्य, without any connection with a
nominative, is grammatically a bad form.
(2) I. सुभूमौ ।
17. B. भूतिः रसा; the second असौ is apparently for एभिः or आभिः ।
19. I. J. तदुम्बर; J. प्रणव ।
21. (1) I. J. विस्तारः । (2) I. J. अष्टा; if the reading विस्तारः be preserved,
we must read समाधिक्यः, but this construction does not bear a satisfactory
meaning. We would read विस्तारादष्टसमाधिक्यं दैर्ध्यं ; compare line 24 below.
J. leaves out the lines 19-21, and B. 19-22.
22. I J. आदिक; the emendation is suggested by the other Mss.
compare line 20 above.
23. महि is not intended to be read in the neuter because the
adjective सम्यक्प्रदा is read in the feminine ; but the other adjectives are
read in the neuter.
24. (1) I. मादिकायामपितयेत् । (2) A. युक्त । It should be noticed that
the rules of grammar are outrageously violated in this line.
25. B. अनवद्यरसा ।
26. (1) I. पखे । (2) A. महि for मही. The neuter adjectives qualifying
feminine noun in lines 25, 26 as in 21—24, if not in 18—20 and 27-29,
should be noticed.
27. J. मायतमाधिकम् ।
28. I. रविम् for रसम् ।
29. I. दस्तु for वस्तु ।
30. This line seems to be out of place here.
34. (1) I. J. विजां for विशां; the mistake seems due to the careless-
ness of the copyists.
(2) I. शूद्रैः for शूद्राणां seems to have been prompted by the
desire of preserving the metre.
(3) B. प्रागुक्तञ्चशोभयेत्

CRITICAL NOTES 11
CHAPTER IV

1. The contents of the chapter necessitate the emendation ;
   there seems to be a confusion between this line and first line of next
   chapter.
2. I. J. चायतं for जायते ; the emendation is suggested by the other
   Mss.
3. (1) I. वनुरङ्ग ।
   (2) I. द्विरतं, J. द्विरदं ।
   (3) I. वीखोण्डारतं for साकरङ्गु । B. D. साकार ; A. F. सागर ।
4. B. D. किंचित्पूर्णे गजादिभिः ।
5. I. याह्ये for धान्यै; the emendation is suggested by all other Mss.
6. I. सं······स्पना for संस्पर्शना ।
7. A. F. J. सेशोकः । प्रशोक is the usual form.
8. (1) I. J. A. सूत apparently for चूत । (2) A. F. B. D. षट्

in line 30:
In line 33: "33. B. D. खलं नामानभिपश्चात् कृति च शूर्पलक्षणं ।"
'ख' in 'खलं' has a round top-left, goes down, connects to 'व' shape.
In line 30: "कोखेषु" has the exact same 'ख'! So it is indeed "कोखेषु"!

Let's check line 31:
"31. I. J. शील, A. F. B. D. शिव for शाल suggested by the other Mss."
Yes, "शील", "शिव for शाल".

Line 32:
"32. I. मक for मर्कट ।"
Yes, "I. मक for मर्कट ।"

Line 33:
"33. B. D. खलं नामानभिपश्चात् कृति च शूर्पलक्षणं ।"
Wait, let's check:
"खलं" - 'ख', 'ल' with anusvara.
"नामानभिपश्चात्" - 'ना', 'मा', 'न', 'भि', 'प', 'श्चा', 'त्'.
"कृति" - 'कृ', 'ति'.
"च" - 'च'.
"शूर्पलक्षणं" - 'शू' with repha? No, 'शू' with repha is 'शूर्'. Then 'प', 'ल', 'क्ष', 'णं

CRITICAL NOTES : CHAPTER IV 13
36. A. F. स्यं निर्जेता, I.J. वस्तु रेव स्यानोजिता भवेत् for विधानं तदेवं स्याद्दुर्जि-
तम् (suggested by B. D.) whereof ऊर्जित is obviously an incorrect
form for वर्जित ।
37. A. F. B. D. विवं च । It would have been more appropriate if
this line could be read before the preceding one.
38. (1) I. J. वास्तोल्ह्ये । (2) B. D. महत् । (3) I. J. च for यः ।
39. B. D. तदुच्छ्रस्य नियात्तस्याद्विजशकाहरा ; the second half of this line
remains more or less obscure.
40. (1) A. F. स्यंभि । (2) I. has a lacuna for बहु, which is supplied
by all other Mss. B. D. न्यमि सादरवस्था स्वर्णी निबहुरसयहु ।
41. (1) A. F. विव, B. D. तिव for बीज । (2) A. F. वृतैः

गोमन्धो or गोमन्थो? Look at 'थ': 'थ' has a loop. But 'ध' also has a loop in some fonts. However, look at 'रोमंदाद्गार': here there is anusvara and 'द' = रोमंदाद्गार, or रोमंथाद्गार? Ruminating is romantho/romantha (रोमन्थ)!
Ah! 'रोमन्थ' = chewing the cud / rumination!
So is it 'गोमन्थो रोमंथाद्गार' or is the text corrupt in MS and printed as:
Look at the characters:
In 'गोमन्धो' / 'गोमन्थो':
Wait, look at 'रोमंदाद्गार' vs 'रोमदोद्गार':
Wait, in 'रोमदोद्गार', it's definitely 'दोद्गार' (द + ो + द + ् + ग + ा + र = दोद्गार)!
And before it: 'रोमं' then 'दाद्गार' or 'दोद्गार'?
Wait! Look at the letter in 'रोमंदाद्गार':
र, ो = रो
म, ं = मं
द, ो / द, ा ? Look at the top: it has a stroke: 'दो' or 'दा'?
Wait, look at: 'रोमंदोद्गार'? No, there is an 'ा' and no 'े' on the bar? Wait, the letter after 'मं' has: 'द' +

CRITICAL NOTES : CHAPTER V 15
16. B. नवश्वोरससहकांतदैश्च ।
17. B. विथै for विथवैः ।
18. B. दित्सतिस्पते, A. C. F. द्विति''''स्विते ।
20. (1) B. ख्यापनं ; A. C. F. खनितं । (2) A. C. F. वास्तु, B. खुपस्सुध्य ।
(3) A. B. C. F. विधिः ।
21. (1) B. चतुरस्रं । (2) A. B. C. F. तुपरितो ।
22. (1) B. पदंतु, A. C. F. तः for परितः । (2) B. निक्षिप्य । (3) A. B. C. F.
चोच्छ्रिं, evidently for चोच्छ्रितम्; I. J. योथ्र्यं ।
23. (1) B. पूर्वं for पूजयित्वा । (2) A. C. F. प्रखत्वा । (3) B. कृपवादिकां,
A. B. C. कृपचांबिकां ।
24. (1) B. नव for सर्वं । (2) A. C. F. रक्ते for रत्न ।
25. B. पूजयित्वा यथान्यास्यं समान्तां सुव्रतस्सुधोः ।
26. (1) A. C. F. नियुतं । (2) B. मनः ।
27. (1) B. प्रांचस्व, A. C. F. प्राचीत्वरिक्ति, I. प्रचि; the emended form
प्राची is suggested by J. A. C. F. (2) J. मूले ।
Before line 28, J. I. have मध्यमं मन्त्रि, two words of a line, which are
unconnected and not found in any other Mss.]
28. B. थापमंत्रैरक्षतानि वस्त्रवान्यच्यनैरपि । A. F. त्यंत्रं मंत्र इहश्शोधि विवर्धस्क
धान्यैरपि ।
29. (1) A. F. भवते, B. भुवते, I. J. भूयते probably for भूतये; but none
gives a suitable sense. (2) B. तुनां for नमः ।
30. (1) B. कृत्वा धूप ।
(2) B. भ्रमेत, I. J. क्रमे, for क्रमेत् suggested by A. F.
31. B. परीक्ष्यं तु कूपदं परितस्सुधोः; A. C. F. परिक्षेतकूप''''ष्ष्वतिः शुचिः ।
परीक्ष्येमं is an imposible form; perhaps it was intended to be परीक्ष्यं (1st
sing. विधिलिङ् ), which, however, does not suit the context.
32. (1) B. गृहं तं, A. F. ग्रहन्नं । (2) B. ते for वै ।
33. B. किंचिद् विनाशनम् ।
34. (1) I. J. मृदा, A. F. मृगा for मृदा । (2) B. वर्तते शुभे, A. F. दामतिः
for गर्ते पूरिते ।
35 B. समं च मृदाहीनां चोत्तमां मुच्चसाटिका ।
(1) A. F. हीना । (2) A. F. चोत्तमाञ्चवचाधिका, I. J. चोक्तमम्तुश्च दा
for चोत्तमा च चाधिका suggested by the other Mss.